Trẻ học phong tục chủ yếu qua việc được cùng làm, được nghe giải thích bằng lời giản dị và được người lớn trả lời thật lòng khi hỏi "vì sao", chứ không qua những lời răn "phải thế này, không được thế kia". Một đứa trẻ cùng ông bà gói bánh, cùng bố mẹ đi thăm họ hàng, được kể về đám cưới của ông bà ngày xưa, sẽ nhớ và hiểu phong tục lâu hơn nhiều so với việc học thuộc một danh sách.
Bài này gợi ý cách dạy con về phong tục theo lứa tuổi, cách chọn những tục nên truyền lại, cách trả lời những câu hỏi khó như "sao phải kiêng", "sao nhà mình khác nhà bạn", và cách giữ tục khi gia đình sống xa quê hay là gia đình hai văn hoá. Không có công thức chung, mỗi nhà điều chỉnh theo hoàn cảnh của mình.
Vì sao nên dạy con về phong tục
Phong tục là một phần của câu trả lời cho câu hỏi "mình là ai, mình đến từ đâu". Biết vì sao nhà mình có ngày giỗ ông, vì sao quê mình đón dâu bằng thuyền, vì sao bà ngoại hát bài hát ấy trong đám cưới, giúp trẻ thấy mình thuộc về một dòng chảy dài hơn cuộc đời của chính mình. Cảm giác thuộc về ấy là chỗ dựa khi trẻ lớn lên trong một thế giới thay đổi nhanh.
Phong tục cũng là cách dạy những giá trị như biết ơn, kính trọng, chia sẻ một cách cụ thể. Thay vì nói chung chung "phải biết ơn", người lớn cho trẻ cùng chuẩn bị ngày giỗ, cùng mang quà biếu ông bà, cùng sang giúp hàng xóm có việc. Giá trị được học qua việc làm.
Cuối cùng, hiểu phong tục nhà mình giúp trẻ dễ hiểu và tôn trọng phong tục nhà người khác. Một đứa trẻ biết rằng nhà mình có tục riêng sẽ không ngạc nhiên hay chế giễu khi thấy bạn cùng lớp người dân tộc khác ăn Tết vào thời điểm khác, hay gia đình bạn theo tôn giáo khác có những ngày lễ riêng.
Gợi ý theo lứa tuổi
Các mốc tuổi dưới đây chỉ mang tính tham khảo. Điều quan trọng là quan sát mức độ quan tâm và khả năng hiểu của từng trẻ.
| Lứa tuổi | Trẻ có thể làm gì | Người lớn nên làm gì |
|---|---|---|
| Mầm non | Chào hỏi ông bà, người lớn; xem người lớn chuẩn bị ngày lễ; giúp những việc nhỏ như bày bát đũa | Nói ngắn gọn về dịp lễ, dùng tranh ảnh, bài hát; không ép trẻ ngồi lâu |
| Tiểu học | Cùng làm bánh, dọn nhà đón Tết, mang quà biếu; nghe kể chuyện về ông bà, về quê | Kể chuyện gia đình, trả lời câu hỏi vì sao bằng ví dụ gần gũi |
| Trung học cơ sở | Tham gia chuẩn bị ngày giỗ, đám cưới trong họ; tìm hiểu tục quê qua sách, bảo tàng | Thảo luận ý nghĩa, để trẻ nêu ý kiến, kể cả ý kiến khác |
| Trung học phổ thông | Phỏng vấn ông bà về tục xưa, ghi chép lại; giúp tổ chức một phần dịp lễ | Coi trẻ như người cùng bàn bạc giữ gì, đổi gì trong nếp nhà |
Ở lứa tuổi nào cũng vậy, trẻ học nhiều nhất từ cách người lớn cư xử hằng ngày. Một người cha chào hỏi hàng xóm, một người mẹ gọi điện thăm bà ngoại đều đặn là bài học về phong tục rõ hơn mọi lời giảng.
Kể chuyện: cách truyền tục tự nhiên nhất
Trẻ nhỏ mê chuyện kể, và phong tục là kho chuyện vô tận. Chuyện ông bà gặp nhau và cưới nhau thế nào, chuyện Tết ở quê ngày xưa đói no ra sao, chuyện vì sao họ mình có ngày giỗ chung vào mùa ấy. Những câu chuyện có người thật, việc thật trong gia đình giúp trẻ hiểu phong tục không phải là thứ trên sách mà là một phần đời sống của chính những người mà trẻ yêu thương.
Khi kể, nên kể cả những khó khăn và những điều đã thay đổi. Ví dụ ông kể ngày xưa cưới bà phải đi bộ mấy cây số, cỗ cưới chỉ có vài món; nay đám cưới khác nhiều. Cách kể ấy giúp trẻ thấy phong tục sống và đổi theo thời, không đóng khung.
Truyện cổ tích, truyền thuyết gắn với phong tục như sự tích bánh chưng bánh giầy, sự tích trầu cau cũng là chất liệu tốt. Chỉ cần nói rõ với trẻ đó là truyện kể dân gian, khác với lịch sử, để trẻ biết phân biệt.
Phối hợp với nhà trường
Ở trường, trẻ được học về các dân tộc, các ngày lễ, các phong tục qua môn học và hoạt động ngoại khoá. Cha mẹ có thể nối dài những gì con học: hỏi con hôm nay học gì về Tết, về các dân tộc, rồi kể thêm chuyện của nhà mình, của quê mình.
Nếu gia đình bạn thuộc một dân tộc, một tôn giáo hay một vùng có phong tục riêng, có thể trao đổi với giáo viên để con được chia sẻ với lớp, mang một món ăn, một bộ trang phục, kể về một dịp lễ. Những buổi chia sẻ như vậy giúp cả lớp học về sự đa dạng và giúp con tự hào về gốc gác của mình.
Ngược lại, nếu con về kể rằng bị bạn chê cười vì tục nhà mình khác, hãy lắng nghe, trấn an con, và nếu cần thì trao đổi nhẹ nhàng với giáo viên. Trường học là nơi trẻ tập sống cùng những người khác mình, và người lớn có thể giúp quá trình ấy diễn ra tử tế.
Chọn tục nào để truyền lại
Tục gắn với gia đình mình. Ngày giỗ ông bà, cách nhà mình đón Tết, món ăn quê trong dịp lễ, cách gọi họ hàng theo vai vế. Đây là những tục trẻ gặp trực tiếp nên dễ nhớ nhất.
Tục gắn với nơi mình xuất thân. Tục cưới, lễ hội, món ăn, câu hát của quê nội, quê ngoại. Với gia đình người dân tộc thiểu số, đó là tiếng nói, trang phục, lời hát, những dịp lễ của cộng đồng.
Tục mang giá trị ai cũng cần. Chào hỏi, mời người lớn ăn trước, thăm người ốm, giúp nhà có việc. Những tục này có ích dù trẻ lớn lên sống ở đâu.
Không cần truyền lại mọi thứ. Những kiêng kỵ không có lý do rõ ràng, những tục gây tốn kém, những định kiến kiểu "con gái không được…" không nhất thiết phải truyền lại. Bạn có thể kể cho trẻ biết ngày xưa có tục ấy, và giải thích vì sao nhà mình không làm nữa.
Trả lời câu hỏi khó của trẻ
"Sao phải làm thế?" Hãy nói lý do thật nếu bạn biết. Nếu không biết, cứ nói thật: "ông bà ngày xưa làm vậy, mẹ cũng chưa rõ lý do, hai mẹ con cùng tìm hiểu nhé". Câu trả lời thật thà dạy trẻ cách tìm hiểu, tốt hơn là bịa ra một lý do.
"Không làm thì có sao không?" Tránh doạ trẻ bằng những hậu quả đáng sợ. Có thể giải thích rằng làm vậy là để thể hiện lòng kính trọng, để ông bà vui, hoặc để giữ nếp của nhà mình. Doạ dẫm có thể khiến trẻ sợ hãi hoặc về sau mất lòng tin khi thấy lời doạ không đúng.
"Sao nhà bạn ấy khác nhà mình?" Giải thích rằng mỗi gia đình, mỗi vùng, mỗi dân tộc, mỗi tôn giáo có phong tục riêng, và không có nhà nào đúng hơn nhà nào. Đây là cơ hội dạy trẻ tôn trọng sự khác biệt.
"Con không thích làm việc này." Lắng nghe lý do. Có khi trẻ thấy mệt, thấy chán vì phải ngồi lâu; có thể điều chỉnh cho trẻ một phần việc phù hợp. Ép buộc thường khiến trẻ ghét luôn cả tục.
Một số cách làm cụ thể trong gia đình
Những việc dưới đây không tốn kém, có thể làm ở cả thành phố lẫn nông thôn.
- Lập một cuốn sổ hoặc thư mục ảnh "chuyện nhà mình", ghi lại những tục gia đình giữ, những câu chuyện ông bà kể, để trẻ xem lại.
- Mỗi dịp lễ trong năm, cho trẻ một phần việc phù hợp tuổi và giải thích ngắn gọn ý nghĩa của việc đó.
- Khuyến khích trẻ hỏi ông bà về đám cưới, ngày Tết, cuộc sống ngày xưa; nhiều ông bà rất vui khi được cháu hỏi.
- Đưa trẻ về quê hoặc tới nơi gia đình có gốc gác vào những dịp có ý nghĩa, để trẻ thấy tục được làm trong môi trường thật.
- Với gia đình người dân tộc thiểu số sống ở thành phố, giữ tiếng mẹ đẻ trong nhà, cho trẻ mặc trang phục truyền thống trong ngày lễ, tìm những nhóm cộng đồng cùng dân tộc để trẻ có bạn.
- Đưa trẻ đi bảo tàng dân tộc học, bảo tàng tỉnh, xem triển lãm về văn hoá các dân tộc, để trẻ biết rằng ngoài tục nhà mình còn rất nhiều tục khác.
Gia đình hai văn hoá, sống xa quê
Ngày càng nhiều gia đình có cha mẹ thuộc hai vùng, hai dân tộc, hai tôn giáo, hoặc một người là người nước ngoài. Câu hỏi "dạy con theo tục nhà ai" có thể gây căng thẳng. Kinh nghiệm của nhiều gia đình là không cần chọn một bên. Trẻ có thể lớn lên với cả hai nguồn, biết Tết của nhà nội và lễ của nhà ngoại, biết vài câu tiếng của cả hai bên.
Điều cần là cha mẹ thống nhất với nhau trước, thể hiện sự tôn trọng tục của bên kia trước mặt con. Trẻ rất nhạy cảm với những lời chê bai nhỏ về nhà nội hay nhà ngoại; chúng có thể khiến trẻ thấy phải chọn phe.
Với gia đình sống xa quê, ở thành phố khác hay ở nước ngoài, việc giữ tục khó hơn nhưng không phải không làm được. Một bữa cơm ngày giỗ đơn giản, một cuộc gọi video với ông bà trong dịp Tết, một vài món ăn quê là đủ để trẻ biết mình có một quê hương với những nếp riêng. Phần lớn những gì trẻ nhớ sau này là cảm giác ấm áp của những dịp ấy, không phải độ đầy đủ của nghi lễ.
Câu hỏi thường gặp
Dạy con về phong tục nên bắt đầu từ mấy tuổi?
Có thể bắt đầu từ khi trẻ còn nhỏ bằng những việc đơn giản như chào hỏi ông bà, xem người lớn chuẩn bị ngày lễ. Lớn hơn, trẻ có thể cùng làm, nghe kể chuyện, rồi tham gia bàn bạc. Mức độ tuỳ vào sự quan tâm và khả năng hiểu của từng trẻ.
Nên dạy con những phong tục nào?
Nên ưu tiên tục gắn với gia đình mình, tục của quê nội, quê ngoại và những tục mang giá trị phổ biến như chào hỏi, kính trọng người già, giúp đỡ người khác. Không cần truyền lại những kiêng kỵ thiếu lý do hay những tục gây tốn kém.
Con hỏi vì sao phải kiêng mà cha mẹ không biết thì trả lời sao?
Hãy trả lời thật rằng mình chưa rõ lý do và rủ con cùng tìm hiểu, có thể hỏi ông bà hoặc đọc sách. Không nên bịa ra lý do hoặc doạ trẻ bằng hậu quả đáng sợ, vì điều đó dễ khiến trẻ sợ hãi hoặc mất lòng tin.
Gia đình hai văn hoá nên dạy con theo phong tục bên nào?
Không nhất thiết phải chọn một bên. Trẻ có thể lớn lên với cả hai nguồn văn hoá. Điều quan trọng là cha mẹ thống nhất với nhau và thể hiện sự tôn trọng phong tục của bên kia trước mặt con.
Sống ở nước ngoài làm sao giữ phong tục cho con?
Có thể giữ những việc đơn giản như bữa cơm ngày giỗ, gọi video với ông bà dịp Tết, nấu món quê, nói tiếng Việt hoặc tiếng mẹ đẻ trong nhà, tham gia sinh hoạt của cộng đồng người Việt nơi mình sống.
Trẻ không thích tham gia các dịp lễ thì có nên ép không?
Nên lắng nghe lý do trước. Có khi trẻ thấy mệt hoặc chán vì phải ngồi lâu; cha mẹ có thể giao một phần việc phù hợp hơn. Ép buộc thường khiến trẻ có ấn tượng xấu với phong tục.