Khi tiếp khách viếng, nhà có tang thường cử một hoặc hai người giữ sổ tang (nơi khách ghi lời chia buồn) và sổ phúng (ghi tên khách và phần phúng), dùng tiền phúng trước hết để lo đám, phần còn lại do cả nhà thống nhất cách dùng, và sau đám thì cảm tạ những người đã đến, đã giúp. Ở làng quê, sổ phúng còn là căn cứ cho tục "đi lại": khi nhà kia có việc hiếu hỉ, nhà mình đến đáp nghĩa.
Phần lớn hướng dẫn về phúng viếng viết cho người đi viếng. Bài này nhìn từ phía gia đình có tang: những việc nhỏ mà nếu không bàn trước sẽ thành chuyện lớn, đặc biệt là tiền phúng và cách cảm tạ. Số tiền cụ thể không bàn, vì đó là chuyện của từng nhà và từng địa phương.
Sổ tang và sổ phúng: hai cuốn sổ khác nhau
Sổ tang là cuốn sổ đặt ở bàn gần lối vào, để khách viết lời chia buồn, lời tưởng nhớ người mất. Đây là thói quen phổ biến ở các đám tang thành phố và đám tang có nhiều khách cơ quan, bạn bè. Sau đám, sổ tang thường được gia đình giữ lại như một kỷ vật; nhiều người con kể rằng đọc lại những dòng khách viết là cách họ hiểu thêm cha mẹ mình đã sống thế nào trong mắt người khác.
Sổ phúng là cuốn sổ ghi chép của gia đình: tên khách hoặc tên đoàn, quan hệ với gia đình, lễ vật và tiền phúng nếu có. Sổ này không để khách tự ghi, mà do người được gia đình nhờ ghi, thường ngồi ở một bàn riêng. Đây là cuốn sổ quan trọng về mặt thực tế, vì nó là căn cứ để cảm tạ, để đối chiếu tiền và để đi lại sau này.
Ở nhiều làng, sổ phúng còn ghi cả những người đến giúp việc không phúng gì, như người khiêng đòn, người nấu cơm, người dựng rạp. Gia đình cần biết những người này để cảm ơn, vì công sức của họ nhiều khi quý hơn tiền. Một trang riêng cho những người này cũng giúp gia đình không quên ai khi đi cảm tạ, nhất là khi người giúp không phải họ hàng mà chỉ là hàng xóm tốt bụng.
Người giữ sổ phúng nên ghi những gì
Người giữ sổ nên là người cẩn thận, chữ rõ, được cả nhà tin cậy, và tốt nhất không phải là con cháu trực tiếp đang túc trực. Một cuốn sổ dễ dùng về sau thường có:
- Tên khách hoặc tên đoàn: ghi đủ họ tên, với đoàn thì ghi tên cơ quan, hội, xóm và người đại diện.
- Quan hệ: bạn của ai trong nhà, đồng nghiệp của ai, họ hàng bên nào. Sau đám, mỗi người con biết phải cảm tạ những ai.
- Lễ vật: vòng hoa, lẵng hoa, hương, trầu, gạo; nếu vòng hoa có băng ghi tên thì ghi theo băng.
- Phần phúng bằng tiền: ghi số tiền nếu có, cộng theo từng trang, đối chiếu với người giữ tiền cuối mỗi buổi.
- Người đến giúp việc: ghi riêng một trang, kể cả không phúng.
- Ghi chú đặc biệt: khách ở xa, khách lớn tuổi, đoàn đến muộn, để gia đình gọi điện cảm ơn riêng.
Nên có hai người: một người ghi, một người giữ tiền, và cuối mỗi buổi cùng đối chiếu, ký xác nhận. Cách làm này tránh những nghi ngờ không đáng có giữa anh em về sau.
Đón các đoàn viếng: thứ tự, giới thiệu và đáp lễ
Vào giờ đông khách, nhất là khi có nhiều đoàn của cơ quan, hội đoàn, xóm giềng cùng đến, nhà có tang cần một người đứng ở cửa điều phối, thường là người trong ban lễ tang hoặc một người trong họ quen việc. Người này mời từng đoàn vào lần lượt, hỏi tên đoàn để giới thiệu, nhắc đoàn sau chờ một chút. Ở nhiều làng, mỗi lần có đoàn vào, phường nhạc nổi trống báo và người điều phối đọc tên đoàn qua loa.
Khi đoàn thắp hương và đứng mặc niệm, con cháu đứng hai bên linh cữu đáp lễ. Sau đó, chủ tang hoặc một người con ra tiếp, cảm ơn và nói vài câu ngắn về người mất. Với các đoàn đông người, nhiều gia đình có sẵn bàn nước nhỏ để đoàn ngồi một lát; với khách lẻ, chỉ cần mời nước và tiễn ra cửa.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là chăm lo cho chính con cháu đang đứng đáp lễ. Đứng hàng giờ trong không khí nóng bức, khói hương, nhiều người lớn tuổi hoặc người có bệnh có thể mệt lả. Gia đình nên chia ca, có ghế ngồi gần linh cữu, và để sẵn nước uống. Không ai đánh giá lòng hiếu của một người con qua việc đứng được bao nhiêu giờ liền.
Dùng tiền phúng thế nào cho êm trong nhà
Theo tục, tiền phúng là phần cộng đồng góp để gia đình lo đám, nên trước hết được dùng cho các chi phí tang lễ. Phần còn lại sau khi trừ chi phí là chuyện mà nhiều gia đình bối rối nhất, và cũng là nguồn gốc của không ít bất hoà giữa anh chị em. Không có quy tắc chung nào cho mọi nhà; có nhà chia theo khách của ai người nấy nhận, có nhà gộp chung lại để làm các lễ sau tang, có nhà để lại cho người cha hoặc người mẹ còn sống.
Cách chia theo "khách của ai người nấy nhận" có lý ở chỗ mỗi người con sau này phải tự đi lại với khách của mình. Cách gộp chung có lý ở chỗ các lễ sau tang, giỗ chạp, xây mộ còn tốn nhiều. Cách để lại cho người còn sống thể hiện sự chăm lo cho người ở lại. Gia đình nên chọn một cách và nói rõ với nhau ngay từ đầu, trước khi bắt đầu nhận phúng.
Một điều nhỏ nhưng quan trọng: bất kể chia thế nào, sổ sách nên minh bạch với tất cả anh chị em. Tiền phúng gắn với tình cảm của người ngoài dành cho người mất; để chuyện tiền làm sứt mẻ tình anh em là điều mà chính người mất không bao giờ muốn. Nếu có tranh chấp liên quan đến tài sản thừa kế, đó là chuyện riêng, nên tách khỏi tiền phúng và hỏi người có chuyên môn pháp luật.
Cáo phó "xin miễn phúng điếu": khi nào và nói thế nào
Xu hướng ở thành phố. Nhiều gia đình ghi trong cáo phó lời xin không nhận vòng hoa, phúng điếu, hoặc chỉ nhận hương hoa. Lý do thường là muốn đám tang gọn, không để khách phải nghĩ về chuyện tiền, hoặc làm theo lời dặn của người mất.
Nói cho rõ để khách khỏi khó xử. Câu chữ nên ngắn và cụ thể, chẳng hạn gia đình xin phép không nhận vòng hoa và phúng điếu, kính mong quý vị thông cảm. Khách đến vẫn có thể thắp hương, ghi sổ tang.
Chuẩn bị cho khách vẫn mang phúng. Dù đã ghi trong cáo phó, vẫn có khách mang phong bì, nhất là người lớn tuổi ở quê. Gia đình nên thống nhất: nhận rồi ghi sổ, hoặc từ chối nhẹ nhàng, hoặc nhận để chuyển vào một quỹ từ thiện, quỹ khuyến học mà gia đình đã nói rõ.
Chuyển thành việc thiện. Một số gia đình đề nghị khách thay vòng hoa bằng việc ủng hộ một quỹ học bổng, một bệnh viện, một chùa hoặc nhà thờ địa phương. Nếu làm vậy, nên công khai kết quả sau đám để khách yên tâm.
Ở làng quê. Từ chối phúng có thể bị hiểu là không muốn đi lại với làng. Gia đình ở quê nên hỏi người lớn trong họ trước khi ghi lời miễn phúng điếu.
Cảm tạ sau đám tang: các bước thường làm
Cảm tạ là phần cuối của đám tang, nhưng hay bị quên vì gia đình đã quá mệt. Trình tự nhiều nhà vẫn theo:
- Ngay trong lễ đưa tang hoặc trước khi hạ huyệt, đại diện gia đình đọc lời cảm tạ ngắn, cảm ơn chính quyền, cơ quan, họ hàng, xóm giềng và mọi người đã đến.
- Trong vài ngày sau, ở làng quê, chủ tang hoặc các con đến từng nhà đã giúp việc nhiều (người trong hội hiếu, hàng xóm sát vách, người lo lễ) để cảm ơn trực tiếp.
- Ở thành phố, gia đình nhắn tin, gọi điện cho những người đã đến viếng, nhất là khách ở xa, khách lớn tuổi.
- Gửi lời cảm tạ đến cơ quan, đơn vị đã cử đoàn viếng, có thể bằng thư hoặc trực tiếp khi đi làm lại.
- Với những người góp sức đặc biệt (người lo lễ, người đọc điếu văn), nhiều gia đình biếu một món quà nhỏ hoặc mời một bữa cơm sau khi xong việc.
- Ở một số nơi, gia đình còn có lời cảm tạ trên loa truyền thanh của thôn, xóm hoặc đăng trên báo địa phương.
Lời cảm tạ không cần dài hay văn hoa. Điều người ta nhớ là gia đình có nhớ đến mình hay không.
Tục đi lại hiếu hỉ: sổ phúng không phải sổ nợ
Ở làng quê, tục "có đi có lại" trong việc hiếu hỉ rất rõ: khi nhà mình có tang, ai đến phúng thì khi nhà họ có việc, nhà mình đến đáp lại. Sổ phúng vì vậy được cất kỹ, có khi được giữ nhiều năm. Tục này có ý nghĩa tương trợ thật sự: trong những làng nghèo, tiền phúng của cả xóm là thứ giúp một gia đình qua được một đám tang.
Mặt trái của tục là áp lực. Nhiều người kể chuyện cả năm "đi đám" đến mức kiệt sức, hoặc phải tính toán mức phúng sao cho không kém lần trước. Đó là lý do nhiều hương ước, quy ước mới của làng quy định mức phúng chung khiêm tốn, hoặc gom lại thành một khoản của cả thôn thay vì từng nhà.
Cách nghĩ nhẹ nhàng hơn là coi sổ phúng như cuốn sổ ghi tình nghĩa: để nhớ ai đã ở bên mình lúc khó, chứ không phải để tính đúng từng đồng. Khi đến lượt nhà người khác có việc, cái cần mang theo trước hết là sự có mặt, rồi mới đến phần lễ phù hợp với hoàn cảnh của mình lúc đó.
Câu hỏi thường gặp
Sổ tang nên để ở đâu?
Thường đặt ở một bàn nhỏ gần lối vào hoặc gần bàn thờ tạm, có bút và đèn đủ sáng. Ở nhà tang lễ, sổ tang thường được đặt sẵn ở sảnh. Nên có một người thỉnh thoảng nhắc khách ghi sổ, nhưng không ép.
Ai nên giữ tiền phúng trong đám tang?
Nên là một người được cả nhà tin cậy, không phải người đang bận túc trực hoặc tiếp khách. Nhiều gia đình nhờ một người cô, chú, hoặc người trong họ cẩn thận. Cuối mỗi buổi đối chiếu với sổ và ký xác nhận.
Có nên công khai số tiền phúng trong gia đình không?
Nên công khai với tất cả anh chị em và người lớn trong nhà. Sổ sách rõ ràng giúp tránh những nghi ngờ về sau, nhất là khi gia đình đông con hoặc có anh chị em ở xa không có mặt suốt đám.
Đã ghi miễn phúng điếu mà khách vẫn đưa phong bì thì làm sao?
Có thể cảm ơn và từ chối nhẹ nhàng, hoặc nhận rồi ghi sổ, tuỳ điều cả nhà đã thống nhất. Nếu gia đình đã nói sẽ chuyển tiền vào một quỹ từ thiện, nên làm đúng và thông báo lại cho khách sau đám.
Sau đám bao lâu thì nên đi cảm tạ?
Ở nhiều nơi, gia đình đi cảm ơn những người giúp việc nhiều trong vài ngày đầu sau khi an táng. Với khách ở xa, một tin nhắn hoặc cuộc gọi trong tuần đầu là đủ. Không có mốc bắt buộc; quan trọng là không quên.
Nhà nghèo có phải phúng lại đúng bằng mức người ta đã phúng không?
Không cần. Tục đi lại quý ở sự có mặt và lòng thành, không ở số tiền. Phần lớn người trong làng hiểu hoàn cảnh của nhau, và nhiều quy ước làng đã quy định mức chung khiêm tốn để không ai bị áp lực.