Đám tang của người Công giáo xoay quanh kinh nguyện và thánh lễ an táng ở nhà thờ, do giáo xứ cùng gia đình lo; đám tang của gia đình Phật tử thường có hộ niệm khi lâm chung, chư tăng hoặc đạo tràng tụng kinh và lễ cầu siêu. Cả hai vẫn giữ nhiều tục chung của người Việt như khăn tang, đáp lễ khách, ngày giỗ. Phần khác nhau chủ yếu ở nghi lễ tôn giáo và ở một số tục dân gian mà mỗi đạo khuyên giữ hay không.
Bài viết ở mức phong tục, giúp người ngoài tôn giáo đến viếng hoặc gia đình có thành viên theo đạo khác hiểu những gì đang diễn ra. Bài không giảng giáo lý; với các câu hỏi về đức tin, nghi thức cụ thể, người hướng dẫn đúng nhất là linh mục, chư tăng hoặc chức sắc của tôn giáo đó.
Đám tang trong gia đình Công giáo
Khi người thân lâm bệnh nặng, gia đình Công giáo thường mời linh mục đến ban bí tích xức dầu bệnh nhân và cầu nguyện. Khi người thân qua đời, gia đình báo cho giáo xứ. Ở nhiều giáo xứ có hội đoàn, ban hiếu hoặc các giới đến nhà đọc kinh cầu cho người qua đời, theo từng giờ trong suốt những ngày tang, xen kẽ với việc tiếp khách viếng.
Linh cữu thường được đặt trong nhà với thánh giá, nến, ảnh người mất; nhiều nhà vẫn có bát hương để khách thắp như nếp chung của người Việt. Lễ chính là thánh lễ an táng, thường cử hành tại nhà thờ giáo xứ trước khi đưa linh cữu ra nghĩa trang. Ca đoàn hát thánh ca, cộng đoàn cùng cầu nguyện, sau đó đoàn đưa tang đi theo nghi thức của giáo xứ.
Người Công giáo Việt Nam giữ nhiều tục chung: con cháu vẫn đội khăn tang trắng, đứng đáp lễ khách, có ngày giỗ hằng năm (thường xin lễ ở nhà thờ và họp mặt gia đình). Tháng Mười Một hằng năm là tháng Giáo hội dành để cầu nguyện cho các linh hồn, ngày 2/11 là lễ cầu cho các tín hữu đã qua đời, nhiều gia đình đi viếng mộ người thân trong dịp này. Đây là lúc con cháu ở xa thường cố gắng về quê, tương tự như dịp Thanh minh với các gia đình theo nếp dân gian.
Những điều người Công giáo thường làm khác tục dân gian
Tôn kính tổ tiên. Từ giữa thế kỷ XX, Giáo hội Công giáo tại Việt Nam đã chấp nhận các hình thức tôn kính tổ tiên như thắp hương, cúi đầu trước di ảnh, lập bàn thờ ông bà, coi đó là lòng hiếu thảo. Vì vậy khách ngoài đạo đến thắp hương ở đám tang người Công giáo là bình thường.
Vàng mã, xem giờ. Theo hướng dẫn của giáo hội, người Công giáo thường không đốt vàng mã, không xem giờ nhập quan, hạ huyệt; thời gian do gia đình và giáo xứ sắp xếp.
Hoả táng. Giáo hội Công giáo cho phép hoả táng, đồng thời có hướng dẫn về nơi giữ tro cốt. Gia đình nên hỏi cha xứ trước khi quyết định.
Nghĩa trang giáo xứ. Nhiều giáo xứ có nghĩa trang riêng; việc an táng tại đó theo quy định của giáo xứ và của địa phương. Người ngoài đạo muốn an táng người thân cạnh người Công giáo trong cùng gia đình nên hỏi giáo xứ từ sớm, vì mỗi nơi có lệ riêng.
Khăn tang và màu tang. Nhiều gia đình kết hợp khăn trắng truyền thống với y phục màu đen theo thói quen phương Tây; không có quy định bắt buộc.
Đám tang trong gia đình Phật tử
Với nhiều gia đình Phật tử, khi người thân sắp mất, các thành viên hoặc đạo tràng của chùa đến hộ niệm: niệm danh hiệu Phật bên giường, giữ không khí yên tĩnh, tránh khóc lóc ồn ào bên người đang hấp hối. Sau khi người thân mất, có những đạo tràng khuyên để yên thân người mất một thời gian trước khi lau rửa, khâm liệm; thời gian cụ thể tuỳ truyền thống, gia đình nên hỏi vị thầy hướng dẫn.
Trong những ngày tang, gia đình thường mời chư tăng, chư ni hoặc đạo tràng đến tụng kinh, làm lễ cầu siêu; bộ kinh được tụng tuỳ truyền thống của từng chùa. Bàn thờ có tượng hoặc ảnh Phật, ảnh người mất, đèn, hương, hoa quả. Nhiều gia đình nấu cỗ chay để mời người giúp việc, hạn chế sát sinh trong những ngày tang. Khách đến viếng có thể được mời cùng niệm Phật hoặc đứng nghe tụng kinh một lát; nếu không quen, khách chỉ cần đứng yên lặng, chắp tay hoặc cúi đầu là đủ.
Sau đám, các lễ tuần và lễ 49 ngày thường được làm tại chùa hoặc tại nhà với sự hướng dẫn của nhà chùa. Hoả táng khá phổ biến trong các gia đình Phật tử; tro cốt có thể được gửi chùa. Những phần này là các lễ sau tang và chuyện mộ phần, mỗi nhà làm theo nếp của mình và theo hướng dẫn của chùa.
So sánh nhanh ba cách tổ chức
Bảng dưới chỉ nêu xu hướng chung. Trong thực tế, phần lớn gia đình kết hợp nhiều lớp với nhau.
| Chặng | Theo tục dân gian | Gia đình Công giáo | Gia đình Phật tử |
|---|---|---|---|
| Khi lâm chung | Con cháu túc trực, nghe trăng trối | Mời linh mục, bí tích xức dầu | Hộ niệm, giữ yên tĩnh |
| Người lo nghi lễ | Người lo lễ trong họ, hội hiếu | Giáo xứ, hội đoàn, ban hiếu | Chư tăng, đạo tràng |
| Trong những ngày tang | Lễ sáng tối, nhạc hiếu | Đọc kinh theo giờ, thánh ca | Tụng kinh, cầu siêu |
| Lễ chính | Lễ khiển điện tại nhà | Thánh lễ an táng tại nhà thờ | Lễ cầu siêu, lễ tiễn |
| Vàng mã, xem giờ | Tuỳ nhà | Thường không | Nhiều chùa khuyên giảm hoặc bỏ |
| Khăn tang | Có | Có | Có |
Điểm chung lớn nhất là lòng tưởng nhớ người mất và sự có mặt của cộng đồng. Khách đến viếng, dù theo hay không theo đạo, chỉ cần giữ thái độ trang nghiêm và làm theo hướng dẫn của gia đình.
Cũng nên nhớ rằng nhiều gia đình không theo hẳn một cột nào. Một nhà theo nếp dân gian vẫn có thể mời nhà chùa tụng kinh một buổi; một nhà Công giáo vẫn giữ phường nhạc của làng trong lúc tiếp khách. Sự pha trộn ấy là bình thường trong đời sống tín ngưỡng của người Việt.
Tin Lành, Cao Đài, Hoà Hảo: vài nét để người ngoài hiểu
Gia đình Tin Lành. Lễ tang thường do mục sư hoặc người được hội thánh cử chủ trì, có hát thánh ca, đọc Lời Chúa, cầu nguyện. Nhiều gia đình Tin Lành không thắp hương, không lạy trước di ảnh; khách đến viếng có thể cúi đầu mặc niệm thay cho thắp hương.
Gia đình Cao Đài. Tang lễ có nghi thức riêng do chức sắc, chức việc trong đạo đảm nhận, thường kèm đội nhạc lễ của đạo. Khách nên hỏi gia đình nên đứng ở đâu, có thắp hương hay không.
Gia đình Phật giáo Hoà Hảo. Nếp đạo chú trọng sự giản dị, tiết kiệm, nhiều gia đình không dùng vàng mã, không làm cỗ linh đình. Đám tang thường gọn và ít nghi lễ phức tạp.
Nguyên tắc chung cho khách. Khi đến viếng đám tang của một gia đình theo tôn giáo mình chưa biết, hãy quan sát người trong nhà, hỏi nhỏ người đón khách, và làm theo hướng dẫn. Không ai trách khách vì không biết; điều người ta để ý là thái độ.
Tưởng nhớ sau tang: ngày giỗ ở mỗi nếp
Sau đám tang, cách tưởng nhớ người mất cũng mang dấu ấn của từng nếp. Theo tục dân gian, gia đình làm các lễ sau tang rồi giỗ hằng năm vào ngày mất theo âm lịch, con cháu tụ họp, thắp hương, ăn bữa cơm chung. Đây là sợi dây giữ họ hàng gắn bó, nhiều khi quan trọng không kém chính đám tang.
Gia đình Công giáo thường xin lễ cầu cho người mất vào ngày giỗ, có khi tính theo dương lịch, rồi họp mặt gia đình sau thánh lễ. Tháng Mười Một là dịp nhiều giáo xứ tổ chức viếng nghĩa trang, cầu nguyện chung cho những người đã qua đời. Nhiều gia đình Công giáo vẫn làm bữa cơm giỗ ở nhà như nếp chung, chỉ không có các phần mà giáo hội khuyên bỏ.
Gia đình Phật tử thường gắn ngày giỗ với việc lên chùa thắp hương, cúng dường hoặc làm việc thiện để hồi hướng cho người mất. Mùa Vu Lan tháng Bảy âm lịch là dịp nhiều người con tưởng nhớ cha mẹ đã khuất. Dù theo nếp nào, ngày giỗ là lúc con cháu kể cho nhau nghe về người đã mất, và đó là phần giữ người mất ở lại trong gia đình lâu nhất.
Khi gia đình có nhiều tôn giáo cùng lo một đám tang
Ngày càng nhiều gia đình Việt có thành viên theo các tôn giáo khác nhau. Một vài nguyên tắc giúp đám tang êm thấm:
- Ưu tiên nguyện vọng và đức tin của người mất. Nếu người mất theo Công giáo, nghi lễ chính theo giáo xứ; nếu là Phật tử, theo hướng dẫn của chùa.
- Những người con theo tôn giáo khác vẫn có thể bày tỏ theo cách của mình: cầu nguyện riêng, mời đạo tràng tụng kinh vào giờ phù hợp, nếu gia đình thống nhất.
- Bàn trước những điểm dễ va chạm: có thắp hương không, có làm cỗ mặn không, chôn hay hoả táng, ngày giỗ làm ở đâu.
- Mời một người được cả hai bên tôn trọng làm người điều phối, để những bất đồng không phải bàn giữa sân đám tang.
- Với những câu hỏi về giáo lý, hỏi linh mục, mục sư, chư tăng hoặc chức sắc liên quan, không tự giải thích thay họ.
- Sau đám, các lễ tưởng nhớ có thể làm song song: con cháu Công giáo xin lễ ở nhà thờ, con cháu theo nếp dân gian làm giỗ ở nhà.
Nhiều gia đình kể rằng chính đám tang là lúc các thành viên khác đạo hiểu nhau hơn, vì cùng chung một nỗi thương nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Người không theo đạo có được thắp hương ở đám tang Công giáo không?
Có. Phần lớn gia đình Công giáo Việt Nam vẫn đặt bát hương trước linh cữu để khách thắp. Nếu không thấy bát hương, khách có thể cúi đầu mặc niệm, làm dấu theo cách của mình hoặc đứng nghiêm một lát.
Người Công giáo đi viếng đám tang theo tục dân gian có được thắp hương không?
Giáo hội tại Việt Nam cho phép người Công giáo thắp hương, cúi đầu trước linh cữu, di ảnh như cách bày tỏ lòng kính trọng. Nếu còn băn khoăn, nên hỏi cha xứ của mình.
Hộ niệm là gì?
Hộ niệm là việc người thân hoặc đạo tràng niệm danh hiệu Phật bên người sắp mất và người vừa mất, giữ không khí yên tĩnh, theo truyền thống của nhiều chùa Tịnh độ. Cách làm và thời gian cụ thể nên theo hướng dẫn của chùa.
Đám tang Phật tử có bắt buộc ăn chay không?
Không bắt buộc, nhưng nhiều gia đình Phật tử nấu cỗ chay trong những ngày tang để hạn chế sát sinh. Gia đình có thể chọn mức phù hợp, chẳng hạn chay ở các bữa lễ chính, còn bữa cho người giúp việc tuỳ tình hình.
Thánh lễ an táng có ai cũng dự được không?
Có. Khách ngoài đạo có thể vào nhà thờ dự, chỉ cần giữ trật tự, ngồi hoặc đứng theo cộng đoàn, không chụp ảnh lúc đang cử hành nếu không được phép. Phần rước lễ chỉ dành cho người Công giáo.
Nhà có người mất theo đạo khác với con cháu thì ai quyết nghi lễ?
Thông thường, nguyện vọng và đức tin của người mất được ưu tiên. Con cháu bàn với nhau và với chức sắc của tôn giáo liên quan để có phần nghi lễ chính, đồng thời dành chỗ cho các thành viên khác bày tỏ theo cách của mình.