Phong tục là những nếp làm, nếp ứng xử đã thành lệ chung của cả một cộng đồng, được truyền từ đời này sang đời khác và được mọi người coi là việc nên làm; tập quán là thói quen được lặp đi lặp lại lâu ngày trong một nhóm người, rộng hơn và đời thường hơn. Trong đời sống, hai từ hay đi liền thành "phong tục tập quán", nên ít ai phải tách chúng ra. Nhưng khi làm bài, viết nội dung văn hoá hay đọc văn bản pháp luật, hiểu cho rõ chỗ giống và chỗ khác giúp bạn dùng chữ đúng và không gán ghép lung tung.
Bài này đi từ nghĩa từng chữ Hán Việt, qua các dấu hiệu nhận ra một phong tục, tới bảng phân biệt phong tục với tập quán, tín ngưỡng, nghi lễ, lễ hội và luật tục. Các ví dụ lấy từ đời sống người Kinh và các dân tộc khác, ghi rõ là ví dụ chứ không khái quát cho cả một vùng hay một dân tộc.
Nghĩa từng chữ: phong, tục, tập, quán
Phong tục viết bằng chữ Hán là 風俗. Chữ "phong" nghĩa gốc là gió, về sau mở rộng thành cái nếp lan rộng trong một vùng, giống như gió thổi qua làng nào thì làng ấy cùng nhận. Người xưa nói "phong hoá" để chỉ nếp sống và sự giáo hoá của một nơi. Chữ "tục" nghĩa là thói quen đã thành lệ của người đời thường. Ghép lại, phong tục là cái nếp chung đã ăn sâu trong một cộng đồng, có tính lan toả và có tính bền.
Tập quán viết là 習慣. Chữ "tập" là học đi học lại, luyện nhiều lần; chữ "quán" là quen, thông thạo. Tập quán vì vậy nhấn vào sự lặp lại: làm mãi thành quen, quen rồi thì làm mà không cần nghĩ. Tập quán có thể của một làng, một nghề, một nhóm buôn bán, thậm chí của một gia đình lớn qua nhiều đời.
Nhìn từ nghĩa chữ, phong tục nặng về phần được cộng đồng coi trọng, có ý nghĩa đạo lý hoặc nghi thức, còn tập quán nặng về phần thói quen thực hành. Ranh giới không cứng. Nhiều sách dân tộc học và từ điển tiếng Việt dùng hai từ gần như thay nhau, và người đọc bình thường cũng không sai khi nói "phong tục tập quán" như một cụm. Chỗ cần tách là khi bạn muốn nói rõ một việc nào đó mang ý nghĩa nghi thức hay chỉ là thói quen sinh hoạt.
Ba dấu hiệu nhận ra một phong tục
Lặp lại qua nhiều thế hệ. Một việc chỉ làm một lần, hay chỉ một gia đình làm vài năm nay, chưa gọi là phong tục. Phong tục cần thời gian đủ dài để người trong cộng đồng nói được "xưa nay vẫn thế", dù chính họ không nhớ nó bắt đầu từ bao giờ. Tục mừng thọ người cao tuổi ở nhiều làng Bắc Bộ, tục ăn cơm mới khi lúa chín ở nhiều buôn làng Tây Nguyên là ví dụ quen thuộc.
Được cộng đồng thừa nhận và chờ đợi. Phong tục không chỉ là việc người ta làm, mà là việc người ta cho là nên làm. Không làm thì có thể bị người xung quanh nhắc nhở, nhưng không phải vì sợ phạt mà vì thấy thiếu một phần lễ nghĩa. Ví dụ: ở nhiều nơi, nhà có việc cưới thường báo cho hàng xóm; có tang thì hàng xóm sang giúp mà không cần mời.
Gắn với một nhóm người cụ thể. Phong tục bao giờ cũng là phong tục "của ai đó": của một làng, một vùng, một dân tộc, một nhóm tôn giáo hay một nghề. Cùng là đám cưới, nhưng tục đón dâu ở vùng sông nước miền Tây khác với vùng trung du, và tục cưới của người Thái ở Sơn La khác tục cưới của người Ê Đê ở Đắk Lắk. Vì vậy câu hỏi đầu tiên khi tìm hiểu một tục luôn là: của nhóm nào, ở đâu.
Có lời giải thích đi kèm. Người trong cộng đồng thường có lời giải thích cho tục của mình, có khi là chuyện kể, có khi là lý do thực tế, có khi chỉ là "để cho phải đạo". Lời giải thích có thể khác nhau giữa các nhà, và chưa chắc đã là nguồn gốc thật. Người tìm hiểu nên ghi lại cả lời giải thích lẫn việc làm, nhưng không vội coi lời giải thích là lịch sử.
Phân biệt phong tục với tập quán, tín ngưỡng, nghi lễ, lễ hội
Các khái niệm dưới đây hay bị dùng lẫn. Bảng chỉ nêu cách hiểu phổ thông để người đọc có chỗ bám; giới nghiên cứu có những định nghĩa chặt hơn và không hoàn toàn thống nhất.
| Khái niệm | Cốt lõi | Ví dụ | Khác phong tục ở chỗ |
|---|---|---|---|
| Tập quán | Thói quen lặp lại lâu ngày trong một nhóm | Họp chợ theo phiên, mua bán chịu theo mùa vụ, cách chia ruộng trong họ | Rộng hơn, có thể chỉ là thói quen sinh hoạt, không nhất thiết mang ý nghĩa nghi thức |
| Tín ngưỡng | Niềm tin vào thế giới thiêng và các thực hành đi kèm | Thờ cúng tổ tiên, thờ Thành hoàng, thờ Mẫu | Nói về niềm tin; phong tục là nếp làm, có thể gắn hoặc không gắn với niềm tin |
| Nghi lễ | Chuỗi việc làm theo trình tự định sẵn trong một dịp | Lễ đặt tên, lễ trưởng thành, lễ cưới | Là một sự kiện có trình tự; phong tục bao trùm cả nghi lễ lẫn nếp ứng xử quanh nó |
| Lễ hội | Sinh hoạt cộng đồng quy mô lớn, có phần lễ và phần hội | Hội làng, lễ hội đầu xuân | Diễn ra theo kỳ, đông người; phong tục có thể diễn ra trong từng gia đình |
| Luật tục, hương ước | Quy tắc thành văn hoặc truyền miệng do cộng đồng đặt ra, có chế tài | Hương ước làng Việt, luật tục buôn làng Tây Nguyên | Có điều khoản và mức phạt rõ; phong tục thường chỉ có sức ép dư luận |
Một việc có thể thuộc nhiều ô cùng lúc. Lễ cưới vừa là nghi lễ, vừa chứa nhiều phong tục, vừa có thể được hương ước của làng quy định. Phân biệt để hiểu, không phải để xếp mọi thứ vào một ngăn duy nhất.
Ví dụ phong tục theo các chặng đời người
Khi sinh. Ở nhiều vùng người Kinh xưa có tục treo một cành lá hoặc một vật nhỏ trước cửa nhà có trẻ mới sinh để người ngoài biết mà ý tứ khi vào thăm. Nhiều dân tộc có lễ đặt tên cho trẻ sau khi sinh một thời gian, tên do ông bà hoặc người có uy tín trong họ chọn.
Khi trưởng thành. Lễ cấp sắc của người Dao đánh dấu người đàn ông được cộng đồng thừa nhận là đã trưởng thành về mặt nghi lễ. Ở làng Việt xưa, con trai đến tuổi thì được ghi vào sổ đinh của làng, bắt đầu góp việc làng.
Khi cưới. Người Kinh ngày nay phổ biến ba lễ chính là dạm ngõ, ăn hỏi, lễ cưới. Ở một số bản người Thái xưa có tục ở rể một thời gian trước hoặc sau cưới. Các dân tộc theo chế độ mẫu hệ ở Tây Nguyên như Ê Đê, Gia Rai có tục nhà gái chủ động đi hỏi chồng.
Khi mất. Tục để tang với khăn tang, áo tang và thời gian để tang theo vai vế trong gia đình phổ biến ở người Kinh. Một số dân tộc Tây Nguyên có lễ bỏ mả, đánh dấu sự chia tay cuối cùng giữa người sống và người đã khuất.
Trong đời thường. Mời trầu khi có khách, mời người lớn tuổi ăn trước, chào hỏi khi đi qua nhà người quen là những phong tục ứng xử không gắn với dịp nào nhưng ai trong cộng đồng cũng hiểu.
Phong tục thuộc về cộng đồng, nhưng mỗi người giữ một cách
Một điểm hay bị hiểu lầm là coi phong tục như một bộ quy tắc cố định, ai cũng làm giống ai. Thực tế, mỗi gia đình giữ phong tục theo hoàn cảnh của mình: nhà đông con cháu làm đầy đủ, nhà neo người làm giản lược; nhà theo Công giáo, Phật giáo hay không theo tôn giáo nào đều có cách điều chỉnh riêng. Hai nhà cùng một làng có thể làm một tục theo hai cách mà ai cũng cho là đúng.
Phong tục cũng không đứng yên. Tục cưới của ông bà bạn khác tục cưới của cha mẹ bạn, và chắc chắn khác đám cưới của bạn. Có những phần bị bỏ vì tốn kém hay không còn hợp, có phần được thêm vào như chụp ảnh cưới, tiệc ở nhà hàng. Phần được giữ lâu nhất thường là phần mang ý nghĩa: sự đồng ý của hai gia đình, sự chứng kiến của họ hàng, lời chào hỏi tổ tiên.
Vì vậy khi nói "phong tục của người Mông" hay "phong tục miền Trung", bạn đang nói về một nét chung có thật, nhưng luôn có ngoại lệ. Cách nói an toàn và tôn trọng là "nhiều gia đình…", "ở một số bản…", "theo ghi chép dân tộc học…", thay vì "người X luôn…" hay "người vùng Y đều…".
Dùng hai từ này thế nào cho đúng khi viết hoặc làm bài
Học sinh, sinh viên và người viết nội dung văn hoá hay gặp mấy chỗ sau. Đây là gợi ý về cách dùng chữ, không phải quy tắc ngữ pháp bắt buộc.
- Dùng "phong tục" khi nói về việc mang ý nghĩa lễ nghĩa, đạo lý hoặc nghi thức được cộng đồng coi trọng: phong tục cưới hỏi, phong tục để tang, phong tục mừng thọ.
- Dùng "tập quán" khi nhấn vào thói quen thực hành, sinh hoạt hoặc làm ăn: tập quán canh tác, tập quán buôn bán, tập quán ăn uống, tập quán cư trú.
- Dùng "phong tục tập quán" khi nói chung về nếp sống của một cộng đồng mà không cần tách bạch, ví dụ "tìm hiểu phong tục tập quán của người Khmer Nam Bộ".
- Trong văn bản pháp luật, từ "tập quán" có nghĩa chặt hơn, là quy tắc xử sự đủ rõ để xác định quyền và nghĩa vụ. Khi viết về luật, bám đúng chữ của văn bản.
- Tránh dùng "phong tục" cho một trào lưu mới vài năm, như một kiểu tổ chức tiệc đang thịnh hành. Gọi đó là xu hướng, cách làm mới, hoặc nói rõ là "đang dần thành nếp".
- Khi trích một phong tục cụ thể, ghi rõ của nhóm nào, ở đâu, xưa hay nay. Câu "phong tục xưa ở một số làng ven biển miền Trung" chính xác hơn nhiều so với "phong tục miền Trung".
Giữ được mấy nguyên tắc này, bài viết của bạn vừa đúng chữ vừa tránh được lỗi khái quát hoá, vốn là lỗi hay gặp nhất khi viết về văn hoá các vùng và các dân tộc.
Câu hỏi thường gặp
Phong tục và tập quán có phải là một không?
Trong lời nói hằng ngày, hai từ thường được dùng gần như nhau và hay ghép thành "phong tục tập quán". Khi cần tách, phong tục nghiêng về nếp mang ý nghĩa lễ nghĩa, nghi thức được cộng đồng coi trọng; tập quán nghiêng về thói quen thực hành lâu ngày, rộng hơn và đời thường hơn.
Phong tục khác tín ngưỡng thế nào?
Tín ngưỡng là niềm tin vào thế giới thiêng cùng các thực hành đi kèm, như thờ cúng tổ tiên, thờ Thành hoàng. Phong tục là nếp làm và nếp ứng xử của cộng đồng; có phong tục gắn với tín ngưỡng, nhưng cũng có nhiều phong tục hoàn toàn đời thường như mời trầu, chào hỏi người lớn tuổi.
Một việc phải làm bao lâu mới thành phong tục?
Không có con số cố định. Dấu hiệu là việc đó được làm qua nhiều thế hệ, người trong cộng đồng coi là nên làm và nói được rằng xưa nay vẫn thế. Một cách làm mới vài năm nay, dù phổ biến, nên gọi là xu hướng hoặc nếp mới đang hình thành.
Phong tục có thay đổi không hay phải giữ nguyên?
Phong tục luôn thay đổi theo hoàn cảnh sống, pháp luật, tôn giáo và điều kiện kinh tế. Phần nghi thức rườm rà, tốn kém hay gây hại thường bị bỏ trước; phần mang ý nghĩa gắn kết gia đình và cộng đồng thường được giữ lâu hơn. Giữ phong tục không có nghĩa là giữ nguyên từng chi tiết.
Khi viết về phong tục của một dân tộc, nên tránh điều gì?
Nên tránh khái quát cả dân tộc từ một bản làng, tránh dùng các từ mang ý chê như lạc hậu, kỳ quặc, và tránh giật tít kiểu tục lạ. Hãy ghi rõ nhóm địa phương, thời điểm, nguồn thông tin, và dùng tên tự gọi của dân tộc đó khi có thể.
Luật tục và phong tục khác nhau ra sao?
Luật tục là các quy tắc do cộng đồng đặt ra, thành văn hoặc truyền miệng, thường có điều khoản và mức phạt cụ thể, như luật tục của một số buôn làng Tây Nguyên. Phong tục rộng hơn và thường chỉ dựa vào dư luận, không có chế tài rõ ràng.