Khi được mời ăn Tết ở nhà một gia đình người dân tộc khác, điều quan trọng nhất là hỏi trước: Tết của nhà ấy vào ngày nào, nhà có kiêng gì, khách nên đến lúc nào, ngồi đâu, và mang gì thì phù hợp. Mỗi dân tộc, mỗi vùng, thậm chí mỗi dòng họ có nếp riêng; không có bộ quy tắc chung cho "nhà người dân tộc". Nhưng có những nguyên tắc ứng xử giúp bạn làm khách đúng mực ở hầu hết mọi nơi.
Bài này viết cho người sắp về ăn Tết nhà người yêu, nhà bạn bè, nhà đồng nghiệp người Tày, Thái, Mông, Dao, Mường, Ê Đê, Chăm, Khmer, Hoa hay bất kỳ dân tộc nào khác với mình; cho giáo viên, cán bộ, người đi làm ở vùng cao được học trò, người dân mời ăn Tết. Bài không thay cho lời của chính gia đình mời bạn, mà giúp bạn biết phải hỏi gì và chuẩn bị gì. Các bài riêng về Tết của từng dân tộc trên trang có thể giúp bạn hiểu sâu hơn.
Trước hết: Tết của nhà ấy là Tết nào
Không phải dân tộc nào cũng ăn Tết chính vào dịp Tết Nguyên đán. Người Khmer có Tết Chôl Chnăm Thmây vào giữa tháng Tư; người Chăm Ahiér có Katê vào khoảng tháng Chín, tháng Mười; nhiều dân tộc Tây Nguyên coi lễ mừng lúa mới cuối năm là dịp lớn nhất; một số nơi người Mông vẫn giữ Tết vào tháng Chạp. Ngày nay hầu hết các dân tộc cũng đón Tết Nguyên đán cùng cả nước, nên một gia đình có thể có hai dịp Tết trong năm.
Vì vậy, khi nhận lời mời "về ăn Tết", câu hỏi đầu tiên nên là: Tết nào, vào ngày nào, kéo dài mấy ngày, ngày nào khách đến là phù hợp. Có nơi kiêng người ngoài vào nhà trong ngày đầu năm, có nơi lại rất vui khi có khách đến sớm. Có nơi Tết chính diễn ra ở chùa, ở thánh đường, ở nhà rông của làng hơn là trong từng nhà.
Hỏi trước không phải là làm phiền, mà là cách thể hiện bạn tôn trọng nếp của gia đình người ta. Người mời bạn thường sẽ rất vui khi thấy bạn quan tâm đến những chi tiết đó.
Những câu nên hỏi người mời trước khi đi
Một cuộc trò chuyện ngắn trước chuyến đi giúp bạn tránh được phần lớn tình huống khó xử. Những câu hỏi đáng hỏi:
- Nhà mình ăn Tết vào những ngày nào, ngày nào là ngày chính, khách nên đến từ ngày nào?
- Nhà có kiêng gì với khách trong mấy ngày Tết không, ví dụ kiêng vào nhà ngày đầu, kiêng mặc màu nào, kiêng mang thứ gì?
- Nhà có bàn thờ, cột thiêng, góc bếp hay gian nào khách không được vào hoặc không được ngồi không?
- Gia đình có theo tôn giáo nào không, có kiêng ăn món gì không, có kiêng rượu không?
- Có ai trong nhà là người lớn tuổi nhất, cần chào hỏi trước, nên gọi thế nào cho phải?
- Mang quà gì thì hợp, có cần mang lễ riêng cho bàn thờ tổ tiên không?
- Có phần lễ nào ở chùa, thánh đường, nhà rông mà khách được mời dự, cần mặc gì?
- Đường về có khó đi không, có cần xe gầm cao, áo ấm, áo mưa, thuốc men gì không?
Nếu bạn là người yêu, người sắp về làm dâu làm rể, những câu hỏi này càng quan trọng. Người trong nhà sẽ nhớ cách bạn chuẩn bị cho lần đầu về nhà họ.
Những điều kiêng hay gặp: một vài ví dụ
Bảng dưới đây ghi một số điều kiêng được mô tả ở các dân tộc khác nhau. Đây chỉ là ví dụ để bạn hình dung; không phải nhà nào trong dân tộc đó cũng giữ, và luôn nên hỏi chính gia đình mời bạn.
| Tình huống | Ví dụ ở một số nơi | Cách xử sự an toàn |
|---|---|---|
| Dấu hiệu kiêng ở cổng | Ở một số dân tộc vùng cao phía Bắc, cành lá xanh hoặc vật cắm trước cổng báo nhà đang kiêng, không tiếp người ngoài | Thấy dấu hiệu lạ ở cổng thì đứng ngoài gọi, hoặc hỏi người quen trước khi vào |
| Bàn thờ, cột thiêng | Nhiều nhà sàn có cột chính, gian thờ, góc bếp được coi trọng, khách không ngồi, không treo đồ lên | Ngồi theo chỗ chủ nhà mời, không chạm vào bàn thờ và các vật trên đó |
| Bếp lửa | Một số dân tộc kiêng gác chân, ngồi lên bếp, kiêng ném đồ vào bếp lửa | Ngồi quanh bếp nhưng giữ chân, tay gọn gàng |
| Ăn uống | Gia đình Chăm Bà Ni, Chăm Islam kiêng thịt lợn; một số gia đình theo tôn giáo kiêng rượu | Không mang thịt lợn, rượu làm quà khi chưa hỏi |
| Nhà sư, chức sắc | Ở chùa Khmer, phụ nữ không chạm trực tiếp vào nhà sư | Đặt đồ xuống hoặc nhờ người khác trao |
| Chụp ảnh | Nhiều gia đình không muốn chụp bàn thờ, nghi lễ, người già | Hỏi trước, không dùng đèn flash |
Những điều kiêng này không nên được kể lại như "tục lạ". Với người trong nhà, đó là phép tắc bình thường, giống như người Kinh không đặt đũa cắm giữa bát cơm.
Nếu lỡ phạm điều kiêng, cách tốt nhất là xin lỗi chân thành, hỏi cách sửa, và làm theo hướng dẫn của chủ nhà. Đừng biện bạch hay đùa cợt cho qua.
Quà mang theo: vừa đủ, hợp nhà, hợp vùng
Quà vừa phải. Một món quà quá đắt có thể khiến chủ nhà ngại, nhất là ở những vùng còn khó khăn, vì người nhận cảm thấy phải trả lễ tương xứng. Quà vừa phải, có ý nghĩa thường được đón nhận vui vẻ hơn.
Quà cho người già. Chè, bánh mềm, khăn ấm, áo ấm, đồ dùng hằng ngày cho người lớn tuổi là món quà hợp ở hầu hết các nơi. Ở vùng cao mùa Tết rét, chăn, áo ấm rất thiết thực.
Quà cho trẻ nhỏ. Sách truyện, bút, vở, bánh kẹo, đồ chơi đơn giản. Ở một số dân tộc không có tục lì xì như người Kinh, nên hỏi trước nếu muốn mừng tuổi bằng tiền.
Quà mang đặc sản quê mình. Một gói chè, hộp bánh, món đặc sản nơi bạn sống là cách giới thiệu quê mình với gia đình chủ nhà, thường được hỏi han, kể chuyện vui.
Tránh những thứ có thể kiêng. Thịt lợn với gia đình Hồi giáo hay Chăm Bà Ni, rượu với gia đình kiêng rượu, đồ có hình ảnh tôn giáo khác với gia đình chủ nhà. Khi không chắc, hỏi người mời.
Ngày đến nhà: đi từng bước
Nếu bạn còn lúng túng trong ngày đầu tiên, có thể đi theo trình tự dưới đây. Mỗi nơi một khác, nhưng các bước này hợp với phần lớn gia đình.
- Báo trước giờ đến. Nhắn người mời giờ bạn đến, để gia đình chuẩn bị. Ở vùng cao, đường xa, dễ trễ; báo khi bạn đã gần tới.
- Đứng ở cổng, gọi hoặc chờ người ra đón. Không tự ý mở cổng, bước vào sân khi chưa có ai ra.
- Chào người lớn tuổi trước. Cúi chào, gọi đúng cách xưng hô mà người mời đã dặn. Trao quà bằng hai tay, nói vài câu chúc Tết đơn giản.
- Cởi giày dép đúng chỗ. Với nhà sàn, cởi ở chân cầu thang; với nhà đất, để ý xem gia đình có cởi giày trong nhà không.
- Ngồi theo chỗ được mời. Không tự chọn chỗ gần bàn thờ, cột chính hay đầu bếp.
- Ăn uống cùng gia đình. Nếm mỗi món một ít, khen thật lòng; nhận rượu bằng hai tay, uống ít, nói rõ khi đã đủ.
- Giúp việc nhỏ khi được phép. Rửa bát, bê đồ, gánh nước cùng người trẻ trong nhà, nhưng hỏi trước vì có nơi khách không được vào bếp.
- Ra về. Chào người già, cảm ơn chủ nhà, mời lại nếu thấy phù hợp.
Đi theo các bước này, bạn có thể vẫn mắc một vài lỗi nhỏ, nhưng chủ nhà sẽ thấy rõ thiện ý, và thường vui vẻ chỉ bảo thêm.
Khi bạn sắp làm dâu, làm rể nhà khác dân tộc
Ăn Tết lần đầu với tư cách người yêu, người sắp về làm dâu làm rể là tình huống nhiều người lo nhất. Gia đình bên kia không chỉ đón một vị khách mà đang ngầm xem người con mình chọn có biết cư xử với nếp nhà mình không. Đây là lúc nên hỏi kỹ người yêu về những điều nhỏ: ai là người nói chuyện quan trọng trong nhà, có lệ con dâu, con rể phải làm gì trong ngày Tết, có nên vào bếp phụ việc không.
Ở những dân tộc có nếp mẫu hệ như Ê Đê, Gia Rai, Chăm, vai trò của bên nhà gái và người phụ nữ lớn tuổi trong gia đình khác với nếp phụ hệ quen thuộc của người Kinh. Ở những dân tộc có tục ở rể như một số nhóm Thái, Dao, người con rể tương lai có thể được nhìn qua việc chăm chỉ, chịu khó trong nhà. Những điều này không có gì đáng ngại, chỉ cần bạn biết trước để không ngạc nhiên.
Điều nhiều gia đình đánh giá cao là thái độ học hỏi. Hỏi bà, hỏi mẹ về món bánh Tết, xin được cùng gói, cùng nấu; hỏi ông, hỏi bố về ý nghĩa một tục trong nhà. Không cần giả vờ đã hiểu hết, càng không nên so sánh "bên nhà mình làm khác". Hai nhà khác tục thì sau này bàn với nhau dần, lần đầu về ăn Tết chỉ cần cho thấy bạn tôn trọng nếp nhà người ta.
Rượu, ảnh và mạng xã hội: ba chuyện dễ làm hỏng chuyến đi
Rượu là phần quen thuộc trong Tết của nhiều dân tộc, từ rượu ngô vùng cao phía Bắc đến rượu cần Tây Nguyên. Được mời rượu là được đón tiếp nồng hậu. Nhưng bạn không có nghĩa vụ phải uống đến say. Nói rõ ngay từ đầu nếu bạn không uống được, đang dùng thuốc, phải lái xe; người lớn tuổi thường thông cảm. Tuyệt đối không lái xe máy, ô tô trên đường đèo sau khi uống rượu.
Chụp ảnh là chuyện thứ hai. Cảnh Tết ở bản làng rất đẹp, và bạn sẽ muốn chụp. Hãy hỏi trước khi chụp người, đặc biệt là người già, trẻ em, phụ nữ, và nghi lễ trong nhà. Không chụp cận mặt người như chụp một "vật trưng bày", không bắt người ta tạo dáng trong trang phục truyền thống cho mình chụp.
Chuyện thứ ba là đăng lên mạng. Trước khi đăng, nghĩ xem gia đình chủ nhà có thoải mái không khi thấy ảnh nhà mình, bàn thờ nhà mình, người thân của mình trên mạng. Chú thích nên viết đúng tên dân tộc, tên lễ, tên bản; tránh những chữ như "tục lạ", "kỳ bí", "lạc hậu", "hoang sơ". Một bức ảnh với chú thích tôn trọng có thể giúp người khác hiểu thêm về một dân tộc; một chú thích hời hợt có thể làm tổn thương cả cộng đồng.
Câu hỏi thường gặp
Lần đầu về ăn Tết nhà người yêu là người dân tộc, nên hỏi gì trước?
Nên hỏi Tết của nhà vào ngày nào, khách đến ngày nào là phù hợp, nhà có kiêng gì, có tôn giáo gì, ai là người lớn tuổi cần chào trước, nên mang quà gì. Những câu hỏi này giúp bạn tránh phần lớn tình huống khó xử.
Có nên lì xì cho trẻ em khi ăn Tết ở nhà người dân tộc không?
Không phải dân tộc nào cũng có tục lì xì như người Kinh. Nhiều nơi ngày nay đã quen tục này, nhưng bạn nên hỏi người mời trước. Nếu không lì xì, có thể tặng trẻ sách vở, bánh kẹo hoặc đồ chơi nhỏ.
Không uống được rượu thì từ chối thế nào cho khéo?
Bạn nên nói rõ từ đầu là không uống được, đang dùng thuốc hoặc phải lái xe, cảm ơn lời mời và nâng chén nước hoặc chạm môi vào chén cho phải phép nếu chủ nhà đồng ý. Người lớn tuổi thường thông cảm khi được nói rõ ràng, lễ phép.
Lỡ ngồi vào chỗ kiêng hoặc chạm vào bàn thờ thì làm sao?
Hãy xin lỗi chân thành, đứng dậy hoặc rút tay ra ngay, hỏi chủ nhà có cần làm gì để sửa không. Đừng đùa cợt cho qua. Phần lớn gia đình sẽ bỏ qua khi thấy khách có thiện ý và biết lỗi.
Có nên mặc trang phục truyền thống của dân tộc chủ nhà không?
Nếu chủ nhà mời bạn mặc, đó là một cử chỉ thân tình, bạn có thể nhận. Không nên tự mua mặc để chụp ảnh khi chưa hỏi, vì có những bộ trang phục gắn với nghi lễ, giới tính hoặc lứa tuổi nhất định.
Ăn Tết nhà người dân tộc vùng cao cần chuẩn bị gì cho chuyến đi?
Bạn nên chuẩn bị áo ấm, giày dép dễ tháo, áo mưa, thuốc men cơ bản, đèn pin, sạc dự phòng, và tìm hiểu trước tình trạng đường đèo. Mùa Tết vùng cao rét, có sương mù, nên đi đường ban ngày và không đi sau khi uống rượu.