Đám cưới người Hoa ở Việt Nam, nhất là ở khu Chợ Lớn của Thành phố Hồ Chí Minh, vẫn giữ nhiều tục riêng: lễ an sàng đặt giường cưới, lễ chải đầu cho cô dâu chú rể đêm trước ngày cưới, phù dâu chặn cửa thử chú rể, lễ dâng trà và tục lại mặt sau cưới. Màu đỏ phủ khắp mọi chi tiết, từ thiệp mời đến hộp lễ.
Người Hoa ở Việt Nam không phải một khối đồng nhất. Có năm nhóm lớn theo nguồn gốc là Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam và Hẹ (Khách Gia), mỗi nhóm có tiếng nói, hội quán và tục lệ riêng. Ngoài Thành phố Hồ Chí Minh, người Hoa còn sống ở Đồng Nai, Cần Thơ, An Giang, Quảng Ninh và nhiều nơi khác. Bài này đi theo những nét chung hay gặp, ghi rõ chỗ khác nhau, và không đi vào chuyện vàng cưới hay chọn ngày.
Từ dạm hỏi đến đính hôn
Cũng như người Kinh, người Hoa có lễ dạm hỏi, lễ đính hôn trước ngày cưới. Trong lễ đính hôn, nhà trai mang lễ sang nhà gái; nhà gái nhận một phần, gửi lại một phần như lời đáp lễ, thể hiện hai bên cùng có qua có lại. Số món lễ thường là số chẵn, tránh những con số có âm đọc gần với chữ không may theo quan niệm của người Hoa, như số bốn.
Một tục quen thuộc ở nhiều gia đình người Hoa gốc Quảng Đông là gửi bánh cưới. Sau lễ đính hôn, nhà gái gửi bánh cho họ hàng, bạn bè để báo tin con gái đã có nơi. Loại bánh, số hộp bánh khác nhau theo nhóm và theo gia đình. Với những người lớn tuổi, nhận được hộp bánh cưới cũng là nhận được thiệp báo, và họ sẽ chuẩn bị quà mừng.
Thiệp cưới của người Hoa thường in màu đỏ, có chữ song hỷ. Trong khu Chợ Lớn, nhiều gia đình vẫn đặt in thiệp song ngữ Hoa – Việt để mời được cả họ hàng lớn tuổi lẫn bạn bè người Kinh. Cách ghi tên, ghi thứ bậc trên thiệp cũng theo nếp từng nhà.
Khoảng thời gian từ đính hôn đến ngày cưới dài hay ngắn tuỳ gia đình. Trong thời gian ấy, hai nhà qua lại bàn bạc mọi việc: số bàn tiệc, danh sách khách, ai làm lễ chải đầu, ai trải giường. Người mai mối hoặc một người lớn tuổi trong họ thường làm cầu nối, để những điều khó nói được truyền đạt nhẹ nhàng.
Lễ an sàng: đặt giường cưới
Là gì. An sàng là lễ đặt giường cho phòng cưới, thường làm vài ngày trước ngày cưới. Giường được kê vào vị trí, trải chăn, gối, ga mới, thường có màu đỏ hoặc hồng.
Ai làm. Người trải giường thường là một phụ nữ được coi là có phúc trong họ: vợ chồng hoà thuận, con cháu đủ đầy, cha mẹ còn khoẻ. Gia đình tin rằng người như vậy sẽ gửi theo những điều tốt lành cho đôi vợ chồng mới.
Trẻ nhỏ lên giường. Ở nhiều gia đình, sau khi trải giường, người ta cho vài đứa trẻ nhỏ lên giường chơi đùa, lăn qua lăn lại, như lời chúc đôi vợ chồng sớm có con cháu. Trên giường có khi rải thêm táo đỏ, đậu phộng, hạt sen, mỗi thứ mang một lời chúc theo cách chơi chữ của tiếng Hoa.
Kiêng ai nằm. Từ khi an sàng đến đêm tân hôn, nhiều gia đình kiêng để người khác nằm lên giường cưới. Đây là quan niệm giữ giường mới cho đôi trẻ, nay nhiều nhà vẫn giữ như một nét vui.
Khác nhau giữa các nhóm. Không phải nhóm người Hoa nào cũng làm an sàng giống nhau; có nhà làm kỹ, có nhà chỉ trải giường mới gọn gàng. Người Hoa gốc Quảng Đông và Hẹ hay được nhắc là giữ lễ này nhiều hơn.
Lễ chải đầu đêm trước ngày cưới
Đêm trước ngày cưới, ở nhà mình, cô dâu và chú rể mỗi người được làm lễ chải đầu. Người chải cũng thường là một người có phúc trong họ, hoặc chính mẹ. Cô dâu ngồi trước gương, người chải dùng lược chải tóc từ đỉnh đầu xuống, mỗi lần chải đọc một câu chúc. Những câu chúc này thường được truyền miệng trong gia đình, nói về tóc bạc răng long, con cháu đầy nhà, vợ chồng hoà thuận.
Lễ chải đầu đánh dấu khoảnh khắc người con gái, người con trai trưởng thành để lập gia đình. Trong xã hội cũ, kiểu tóc của phụ nữ thay đổi sau khi lấy chồng, nên lễ chải đầu cũng là lúc chuyển sang kiểu tóc mới. Ngày nay lễ mang ý nghĩa tượng trưng, nhưng nhiều gia đình vẫn giữ vì đây là lúc mẹ và con có những phút riêng tư trước ngày con rời nhà.
Lễ thường diễn ra vào giờ được chọn, có khi gần nửa đêm. Không khí nhẹ nhàng, chỉ có người trong nhà. Nếu bạn là bạn thân được mời đến, đây là lúc nên giữ yên lặng, không quay phim ồn ào.
Ngày cưới: chặn cửa, đón dâu và dâng trà
Sáng ngày cưới, chú rể cùng đoàn bạn bè đến nhà gái đón dâu. Ở nhiều gia đình người Hoa, các phù dâu chặn cửa, đưa ra những thử thách vui cho chú rể: trả lời câu hỏi về cô dâu, làm những việc hài hước, đưa bao lì xì để được vào. Phần này mang không khí náo nhiệt, nhấn mạnh việc chú rể phải chứng tỏ mình xứng đáng.
Khi vào nhà, chú rể và cô dâu làm lễ chào gia tiên nhà gái và cha mẹ, rồi đón dâu về nhà trai. Ở nhà trai, nghi thức dâng trà là phần trang trọng: đôi trẻ quỳ hoặc đứng dâng chén trà cho cha mẹ, ông bà, họ hàng theo thứ bậc. Người nhận uống trà, trao quà hoặc bao lì xì, nói lời chúc. Qua nghi thức này, cô dâu chính thức được giới thiệu với họ hàng bên chồng.
Tiệc cưới ở nhà hàng thường diễn ra buổi tối, có nhiều món mang tên may mắn theo cách chơi chữ. Nếu bạn là khách, bạn sẽ thấy cách người Hoa nâng ly chúc mừng: cả bàn cùng đứng dậy, hô chúc, khá náo nhiệt. Bạn cứ hoà theo, không cần uống nhiều.
Tục lại mặt và những điều kiêng trong cưới hỏi
Ngày thứ ba sau đám cưới, theo nếp nhiều gia đình người Hoa, đôi vợ chồng về thăm nhà gái, gọi là lại mặt hay về nhà mẹ. Đôi trẻ mang quà biếu cha mẹ vợ, ăn bữa cơm với gia đình. Đây là dịp để cha mẹ vợ thấy con gái được nhà chồng đối xử tốt, và để chàng rể thể hiện sự quan tâm với bên vợ.
Trong cưới hỏi, người Hoa có nhiều điều kiêng mang tính quan niệm và chơi chữ: tránh số bốn, tránh màu trắng và đen trong trang trí, tránh quà là đồng hồ hay dù vì âm đọc gần với những chữ không may, tránh làm vỡ đồ trong ngày cưới. Những kiêng này phần lớn xuất phát từ cách đọc âm trong tiếng Hoa và từ mong muốn mọi thứ trong ngày vui đều trọn vẹn.
Với người ngoài, biết những điều này giúp tránh vô tình làm chủ nhà khó xử. Nếu mua quà, chọn đồ có màu ấm, số lượng chẵn, tránh đồng hồ và dù. Nếu muốn tìm hiểu kỹ hơn những món đồ cưới truyền thống như gối uyên ương, hộp lễ sơn đỏ, bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Hôn nhân Hoa – Việt và đám cưới Chợ Lớn ngày nay
Người Hoa và người Kinh đã sống cạnh nhau nhiều thế kỷ, nên hôn nhân giữa hai cộng đồng là chuyện bình thường. Ở những đám cưới như vậy, hai gia đình thường bàn nhau giữ phần nào của bên nào: lễ chải đầu, an sàng, dâng trà theo nếp người Hoa; lễ gia tiên, lễ xin dâu theo nếp người Kinh. Có đám cưới làm hai buổi tiệc, mỗi bên một buổi, mời đúng họ hàng của mình; có đám cưới làm chung một buổi, người dẫn chương trình nói song ngữ.
Ở khu Chợ Lớn, nhiều gia đình người Hoa trẻ vẫn giữ lễ chải đầu và dâng trà, nhưng bỏ bớt những phần rườm rà. Việc chọn nhà hàng, thiệp, trang phục cũng hiện đại hơn: cô dâu có thể mặc áo cưới đỏ kiểu truyền thống trong buổi dâng trà và váy cưới trắng trong buổi tiệc, dù màu trắng vốn bị kiêng trong quan niệm cũ. Người lớn tuổi phần lớn đã chấp nhận sự thay đổi này.
Các hội quán của người Hoa, vốn là nơi sinh hoạt của từng nhóm đồng hương, có lúc cũng là nơi tổ chức tiệc cưới hoặc nơi các gia đình hỏi han về nếp cưới cũ. Nếu bạn muốn tìm hiểu tục cưới của một nhóm cụ thể, những người lớn tuổi sinh hoạt ở hội quán là nguồn kể chuyện đáng tin hơn sách vở.
Người Hoa các nhóm: vài khác biệt trong đám cưới
Bảng dưới gom những khác biệt hay được nhắc. Ở Việt Nam, các nhóm sống gần nhau lâu đời nên nhiều tục đã hoà vào nhau, mỗi gia đình một cách.
| Nhóm | Nơi sống tập trung | Nét hay được nhắc trong đám cưới |
|---|---|---|
| Quảng Đông | Chợ Lớn, nhiều đô thị lớn | Gửi bánh cưới báo tin, an sàng, chải đầu, dâng trà |
| Triều Châu | Thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ (gồm Sóc Trăng cũ), An Giang | Lễ dâng trà kỹ, nhiều món lễ theo nếp Triều Châu |
| Phúc Kiến | Thành phố Hồ Chí Minh, một số đô thị | Nghi thức chào gia tiên, giữ nhiều lễ trong nhà |
| Hải Nam | Thành phố Hồ Chí Minh, một số đô thị miền Trung | Tục cưới gần với Quảng Đông, có nét riêng trong tiệc |
| Hẹ (Khách Gia) | Đồng Nai, Thành phố Hồ Chí Minh | Giữ an sàng, nghi lễ gia đình chặt |
Bảng chỉ để định hướng. Nhiều gia đình người Hoa đã có ba, bốn đời sống ở Việt Nam, kết hôn với người Kinh hoặc với nhóm Hoa khác, nên tục cưới đã pha trộn. Cách tốt nhất là hỏi chính gia đình xem họ giữ nếp nào.
Câu hỏi thường gặp
Lễ an sàng của người Hoa là gì?
An sàng là lễ đặt giường cưới vài ngày trước đám cưới, thường do một phụ nữ có phúc trong họ trải chăn gối. Nhiều nhà cho trẻ nhỏ lên giường chơi như lời chúc đôi vợ chồng sớm có con cháu.
Lễ chải đầu trước cưới diễn ra thế nào?
Đêm trước ngày cưới, cô dâu và chú rể mỗi người ở nhà mình được người có phúc hoặc mẹ chải tóc, mỗi lần chải kèm một câu chúc. Lễ diễn ra nhẹ nhàng, chủ yếu trong gia đình.
Vì sao người Hoa kiêng số bốn trong đám cưới?
Vì trong tiếng Hoa, số bốn có âm đọc gần với chữ chỉ cái chết. Người Hoa thường chọn số chẵn khác cho lễ vật và tránh số bốn trong mọi chi tiết của ngày vui.
Đi đám cưới người Hoa nên tặng gì?
Phong bì là phổ biến nhất. Nếu tặng quà, nên chọn đồ màu ấm, số lượng chẵn, tránh đồng hồ, dù và đồ màu trắng đen, vì đây là những thứ người Hoa thường kiêng trong ngày cưới.
Lại mặt của người Hoa vào ngày nào?
Theo nếp nhiều gia đình, đôi vợ chồng về thăm nhà gái vào ngày thứ ba sau đám cưới, mang quà biếu cha mẹ vợ và ăn bữa cơm cùng gia đình. Một số nhà linh hoạt ngày lại mặt tuỳ điều kiện.
Người Kinh cưới người Hoa thì làm theo tục nhà nào?
Không có quy định cố định. Nhiều gia đình kết hợp: giữ an sàng, chải đầu, dâng trà theo nếp người Hoa và lễ gia tiên theo nếp người Kinh. Hai nhà nên bàn sớm để thống nhất.