Đám tang người Kinh ở ba miền có chung một khung (khâm liệm, nhập quan, phát tang, phúng viếng, đưa tang), nhưng khác nhau rõ ở mức độ giữ lễ, tang phục, nhạc tang, không khí tiếp khách và cách an táng. Nói gọn: miền Bắc giữ lễ chặt, nhiều bước theo sách gia lễ; miền Trung, nhất là Huế, trang nghiêm và kỹ lưỡng; miền Nam gọn hơn, cởi mở hơn, chú trọng tiếp đãi bà con.
Những khái quát này chỉ đúng ở mức xu hướng. Trong mỗi miền có hàng trăm làng với lệ riêng, và đô thị hoá đang làm các đám tang ở Hà Nội, Đà Nẵng hay Thành phố Hồ Chí Minh ngày càng giống nhau. Bài này giúp người lần đầu dự đám tang ở một vùng khác, hoặc dâu rể khác quê, biết trước những điểm dễ bỡ ngỡ.
Đồng bằng Bắc Bộ: giữ lễ theo sách, có hội hiếu đỡ đần
Ở các làng đồng bằng sông Hồng, sách gia lễ, nhất là Thọ Mai gia lễ, được nhà nho làng dùng làm chuẩn suốt mấy trăm năm, nên đám tang thường có đủ bước và thứ tự khá chặt. Tang phục đầy đủ: con trai áo sô, mũ rơm hoặc khăn sô, chống gậy tre hay gậy vông; con gái, con dâu trùm khăn. Tục cha đưa mẹ đón vẫn giữ ở nhiều nơi.
Nét riêng dễ thấy nhất là vai trò của tổ chức làng. Hội hiếu, phường tang, hội người cao tuổi đứng ra dựng rạp, khiêng đòn, giữ sổ, nấu cơm cho người giúp việc. Gia đình có tang gần như chỉ lo túc trực và quyết những việc chính. Nhiều làng có hương ước quy định rõ mức đóng góp của mỗi hộ, thời gian đánh trống báo tang, cách làm cỗ, và cả những điều cấm để tránh tốn kém.
Nhạc tang phổ biến là phường bát âm với kèn, trống, nhị, sáo; tiếng kèn bầu là âm thanh mà nhiều người lớn lên ở làng Bắc nhắc đến khi nhớ về đám ma quê. Sau khi chôn, nhiều nơi còn tục cải táng sau vài năm. Việc mời làng ăn cỗ đám ma xưa khá nặng nề; hương ước mới ở nhiều nơi đã bỏ hoặc hạn chế, chỉ mời những người giúp việc.
Trung Bộ: Huế trang nghiêm, xứ Nghệ giữ nếp nho
Huế từng là kinh đô, nên tang lễ dân gian nơi đây chịu ảnh hưởng ít nhiều từ nếp lễ của triều đình và các gia đình quan lại. Nhiều nhà giữ tang phục và trình tự khá đủ, không khí đám tang trang nghiêm, ít ồn ào. Nhạc tang thường có các làn điệu buồn của nhạc lễ Huế; điệu Nam ai là một trong những âm hưởng quen thuộc trong những dịp như thế. Đạo Phật có ảnh hưởng mạnh ở Huế, nên nhiều đám tang có chư tăng hoặc các đạo tràng đến tụng kinh.
Ở Nghệ An, Hà Tĩnh, nơi nổi tiếng về truyền thống học hành, nhiều làng giữ nếp tang lễ của nhà nho khá kỹ, trọng việc đọc điếu văn, viếng câu đối, và vai trò của người am hiểu chữ nghĩa trong họ. Dải đất hẹp ven biển miền Trung cũng có nhiều làng chài với nếp riêng: tổ chức vạn chài lo việc tang cho các thành viên, nghĩa trang thường nằm trên các đồi cát.
Ở Nam Trung Bộ, dần vào phía nam, nghi lễ có xu hướng gọn hơn, gần với Nam Bộ. Vì vậy khó nói một "đám tang miền Trung" chung; đúng hơn là một dải chuyển tiếp từ nếp Bắc sang nếp Nam, với Huế là một điểm riêng nổi bật.
Nam Bộ: gọn, cởi mở, trọng tiếp đãi
Tang phục giản dị hơn. Áo sô, mũ rơm ít gặp. Con cháu thường mặc đồ trắng, đội khăn trắng; khăn của các đời cháu chắt có chấm hoặc dải màu để phân biệt. Gậy chống nhiều nơi không dùng.
Tiếp đãi khách chu đáo. Nhiều gia đình mời khách viếng ngồi lại uống trà, dùng bánh, có nơi mời cả bữa cơm. Đám tang vì vậy thường đông người ngồi lại trò chuyện về người mất, không khí bớt nặng nề.
Nhạc lễ Nam Bộ. Dàn nhạc lễ với kèn, trống, đờn là phần quen thuộc; ở nhiều nơi còn có người ca các bài buồn theo lối đờn ca tài tử trong những đêm túc trực.
Người lo lễ. Ngoài người lo lễ theo nếp dân gian, các gia đình Phật tử thường mời sư chùa gần nhà; các gia đình theo đạo Cao Đài, Hoà Hảo, Công giáo, Tin Lành tổ chức theo nghi thức riêng của đạo mình.
Nơi chôn cất. Xưa nhiều gia đình chôn người thân ngay trong vườn, trên đất ruộng nhà; nay việc chôn cất dần theo nghĩa trang quy hoạch, và hoả táng tăng nhanh ở các đô thị lớn.
Ảnh hưởng qua lại với người Hoa, người Khmer. Ở Nam Bộ, đám tang người Kinh nhiều khi chịu ảnh hưởng qua lại với nếp của người Hoa và người Khmer sống cùng xóm, từ cách dựng rạp đến cách mời sư. Tục tang của từng dân tộc là một chủ đề riêng, đáng tìm hiểu kỹ hơn.
So sánh nhanh đám tang ba miền
Bảng dưới gom những khác biệt hay được nhắc. Mỗi ô là xu hướng phổ biến, không phải quy tắc.
| Điểm | Bắc Bộ | Trung Bộ (nhất là Huế) | Nam Bộ |
|---|---|---|---|
| Mức giữ lễ | Chặt, theo sách gia lễ | Kỹ, trang nghiêm | Gọn, linh hoạt |
| Tang phục con trai | Áo sô, mũ rơm, gậy | Áo sô, khăn, gậy | Đồ trắng, khăn trắng |
| Tổ chức giúp việc | Hội hiếu, phường tang của làng | Họ tộc, hội tương tế | Bà con, xóm giềng, chùa |
| Nhạc tang | Phường bát âm, kèn bầu | Nhạc lễ Huế | Dàn nhạc lễ, ca buồn |
| Tiếp khách | Khách viếng xong thường về | Khách viếng xong thường về | Nhiều nơi mời ngồi lại dùng trà, bữa |
| Cải táng | Phổ biến ở nhiều làng | Có ở nhiều nơi | Ít hơn, thường chôn một lần |
Cải táng, xây mộ và chỗ để tro cốt thuộc chuyện mộ phần, mỗi gia đình mỗi khác; ở đây chỉ nhắc để thấy khác biệt vùng miền kéo dài cả sau đám tang.
Khi đọc bảng, nên nhớ mỗi cột là cả một vùng rộng lớn. Một làng ven biển Thanh Hoá có thể khác hẳn một làng trong đồng bằng Ninh Bình, dù cả hai đều thuộc phía Bắc.
Đi viếng ở ba miền: lễ mang theo và cách gia đình đáp lễ
Ở làng Bắc Bộ, khách viếng thường mang theo một phần lễ nhỏ như hương, nến, trầu cau hoặc phong bì, đặt lên bàn trước linh cữu, thắp hương rồi đứng vái. Con cháu đứng hai bên đáp lễ bằng cách cúi đầu; nhiều nơi con trai quỳ hoặc lạy đáp lại khách lớn tuổi. Viếng xong, khách hỏi thăm chủ tang vài câu rồi ra về, ít khi ngồi lại lâu, trừ người trong họ hoặc người được nhờ giúp việc.
Ở Huế và nhiều vùng Trung Bộ, cách viếng tương tự nhưng thường trang trọng hơn, đôi khi có đọc lời viếng hoặc câu đối do các dòng họ, hội đồng hương gửi đến. Một số gia đình giữ thói quen ghi chép kỹ lễ viếng để về sau đi lại cho đủ.
Ở Nam Bộ, sau khi thắp hương, khách thường được mời ngồi uống trà, ăn bánh, nghe gia đình kể về những ngày cuối của người mất. Gia đình có khi gửi khách một chiếc khăn tang nhỏ để đeo trong lúc ở lại. Không khí cởi mở này đôi khi làm người từ nơi khác bất ngờ, nhưng đó là cách người Nam Bộ cảm ơn bà con đã đến chia buồn. Ở ba miền, trang phục tối màu và lời nói nhỏ nhẹ đều được coi là đúng mực.
Đô thị hoá làm khác biệt mờ dần
Ở các thành phố lớn, đám tang ngày càng giống nhau bất kể quê gốc. Phần lớn được tổ chức ở nhà tang lễ của bệnh viện, của thành phố hoặc tư nhân, trong khung giờ cố định, với dịch vụ trọn gói từ khâm liệm đến xe tang. Tang phục thu gọn thành khăn trắng và băng tang. Nhạc tang thường là đội kèn đồng hoặc nhạc phát qua loa.
Điều đó không có nghĩa phong tục biến mất. Nhiều gia đình người gốc Bắc ở Thành phố Hồ Chí Minh vẫn mời người cùng quê lo lễ, giữ gậy chống, giữ tục cha đưa mẹ đón trong phạm vi sảnh nhà tang lễ. Người gốc Nam sống ở Hà Nội vẫn giữ thói quen mời khách ngồi lại. Phong tục đi theo người, không đi theo địa giới.
Một thay đổi đáng chú ý khác là hoả táng. Ở các đô thị lớn, hoả táng ngày càng phổ biến vì quỹ đất nghĩa trang hạn chế và vì nhiều gia đình thấy gọn hơn. Ở nông thôn, chôn cất vẫn là lựa chọn chính, nhưng nhiều tỉnh đã khuyến khích hoả táng và quy hoạch lại nghĩa trang.
Khi dâu, rể khác vùng: theo tục nhà nào
Câu hỏi này hay gặp trong các gia đình mà con dâu, con rể đến từ miền khác. Một vài nguyên tắc nhiều nhà vẫn theo:
- Đám tang tổ chức theo lệ của nhà có người mất và của nơi tổ chức. Dâu rể khác vùng theo lệ ấy, không mang lệ quê mình vào thay.
- Nếu không biết, cứ hỏi người lo lễ hoặc người lớn trong họ: đội khăn gì, đứng chỗ nào, đi trước hay sau linh cữu.
- Gia đình bên thông gia đến viếng theo lệ của họ (mang lễ gì, nói gì), nhà có tang cứ đón nhận, không cần nhắc lại cho "đúng" lệ nhà mình.
- Những khác biệt về tôn giáo nên được bàn trước, để người theo đạo khác vẫn có cách bày tỏ phù hợp với đức tin của họ.
- Sau đám, khi về quê bên kia có việc, người dâu rể có thể kể lại tục quê chồng, quê vợ — đó là cách các gia đình hai miền hiểu nhau thêm.
Khác biệt vùng miền trong tang lễ rất dễ thành chuyện so sánh hơn thua. Mọi cách làm đều có gốc của nó; điều đáng giữ là sự tôn trọng người mất và gia đình họ. Một câu hỏi nhỏ nhẹ "ở quê mình thường làm thế nào ạ" bao giờ cũng dễ nghe hơn một lời nhận xét.
Câu hỏi thường gặp
Đám tang miền Nam có kéo dài hơn miền Bắc không?
Xưa, nhiều gia đình Nam Bộ quàn lâu hơn để chờ con cháu ở xa về, trong khi Bắc Bộ thường làm nhanh hơn. Ngày nay ở cả hai miền, thời gian quàn đều theo quy định về mai táng và vệ sinh của địa phương, nên khác biệt không còn nhiều.
Vì sao đám tang ở Bắc Bộ hay cải táng còn miền Nam ít hơn?
Có nhiều cách giải thích, liên quan đến điều kiện đất đai, nếp chôn hai lần lâu đời ở đồng bằng sông Hồng và tập quán của cư dân đến khai phá đất phương Nam. Không có câu trả lời duy nhất; các nhà nghiên cứu văn hoá vẫn bàn nhiều về chuyện này.
Người miền Bắc dự đám tang ở miền Nam cần lưu ý gì?
Đừng ngạc nhiên khi được mời ngồi lại uống trà, dùng bữa: đó là cách gia đình tỏ lòng cảm ơn khách. Cứ ngồi một lát, trò chuyện nhỏ nhẹ về người mất, rồi xin phép về. Trang phục tối màu, giản dị là phù hợp ở mọi miền.
Huế có tục tang lễ nào riêng không?
Đám tang ở Huế nổi bật về không khí trang nghiêm, tang phục khá đủ và nhạc lễ Huế với các điệu buồn. Ảnh hưởng của Phật giáo cũng rõ, nhiều nhà mời chư tăng hoặc đạo tràng tụng kinh. Chi tiết từng nhà vẫn khác, nên hỏi người địa phương.
Ở chung cư thành phố có giữ được tục quê không?
Được một phần. Nhiều gia đình đưa linh cữu về nhà tang lễ nhưng vẫn mời người cùng quê lo lễ, giữ tang phục, giữ tục đi đưa tang trong phạm vi sảnh. Phần rắc rối hơn như nhạc tang kéo dài hay rạp lớn thì phải theo quy định của toà nhà và nhà tang lễ.