Người Việt xưa phần lớn đi chân đất trong sinh hoạt hằng ngày; guốc mộc dùng khi đi chơi, đi lễ, còn hài, giày, hia chủ yếu dành cho người khá giả, quan lại và những dịp trang trọng. Đi kèm với đó là tục cởi guốc dép trước khi lên nhà, lên phản, vào gian thờ, một nếp sinh hoạt đến nay vẫn được giữ trong nhiều gia đình và ở nhiều nơi thờ tự.
Bài kể lại câu chuyện đôi chân của người Việt xưa: vì sao đi chân đất, các loại guốc dép quen thuộc, tục cởi dép từ đâu ra, những điều kiêng quanh giày dép, và vì sao nếp cũ này lại hợp với lối sống ở căn hộ hôm nay.
Vì sao người Việt xưa đi chân đất
Đời sống lúa nước gắn với bùn và nước. Người nông dân lội ruộng, tát nước, cấy lúa, gánh phân đều bằng chân trần, vì không loại giày dép nào chịu được bùn lầy cả ngày. Đường làng thời trước là đường đất, mưa thì lầy, nắng thì bụi. Đi chân đất là cách tự nhiên và tiết kiệm nhất.
Giày dép thời xưa cũng là thứ đắt đỏ với phần lớn gia đình nông dân. Một đôi guốc, một đôi dép được giữ gìn cẩn thận, chỉ mang ra khi đi chợ xa, đi lễ, đi ăn cỗ. Nhiều người kể lại cảnh xách guốc trên tay đi qua đoạn đường lầy, đến gần đình làng mới xỏ vào cho tươm tất. Trẻ con thì gần như chỉ đi chân đất cho đến khi lớn.
Ảnh tư liệu đầu thế kỷ 20 cho thấy cảnh ấy rất rõ: người đi chợ, người gánh hàng, trẻ con trong làng phần lớn chân trần, trong khi người có chức tước, người đi học trường mới đã đi giày. Đôi chân vì vậy cũng là một dấu hiệu của thân phận trong xã hội xưa.
Các loại guốc dép, giày hài của người Việt xưa
Bảng dưới gom những loại quen thuộc. Tên gọi và kiểu dáng thay đổi theo vùng và theo thời.
| Loại | Chất liệu | Ai dùng | Dịp dùng |
|---|---|---|---|
| Guốc mộc | Gỗ nhẹ đẽo mộc, quai da hoặc vải | Nhiều tầng lớp | Đi chợ, đi chơi, trong nhà |
| Guốc sơn | Gỗ phủ sơn ta, có khi vẽ hoa văn | Phụ nữ thành thị, người khá giả | Đi lễ, đi chơi, dịp Tết |
| Dép quai ngang | Da, về sau cao su | Đàn ông, người lao động | Hằng ngày |
| Hài thêu | Vải, gấm, thêu chỉ màu, mũi cong | Phụ nữ khá giả | Lễ, cưới hỏi |
| Giày Gia Định | Da, mũi tròn, gót thấp | Đàn ông có học, có chức | Đi cùng áo dài, khăn xếp |
| Hia | Vải, da, cổ cao | Quan lại trong triều phục | Lễ triều, ngày nay thấy trong tuồng, chèo |
Guốc là loại phổ biến nhất trong những người có điều kiện mua. Ở các phố cũ, guốc dép thường được bày bán cùng giày da, đồ da ở những dãy hàng chuyên một nghề, theo nếp "phố hàng" của kẻ chợ xưa. Tiếng guốc gõ trên nền gạch, trên đường phố cũ cũng là một âm thanh nhiều người lớn tuổi còn nhớ.
Tục cởi dép khi lên nhà, vào gian thờ
Nhà Việt xưa có nền đất hoặc lát gạch, nhưng chỗ ngồi chính lại là sập gụ, phản gỗ, giường tre, trên trải chiếu. Người ta ngồi xếp bằng, ăn uống, tiếp khách, ngủ nghỉ trên đó. Vì vậy, cởi guốc dép trước khi bước lên phản, lên chiếu là chuyện đương nhiên, giữ cho chỗ ngồi chỗ ngủ sạch sẽ.
Với gian thờ, cởi dép mang thêm ý nghĩa tôn kính. Nhiều gia đình không đi guốc dép đến sát bàn thờ, khi thắp hương thì để dép ở ngoài. Ở đình, đền, chùa, nhiều nơi yêu cầu cởi giày dép trước khi vào chính điện hoặc gian thờ chính. Đây là nếp chung của nhiều tôn giáo và tín ngưỡng ở châu Á.
Ở nhà sàn của nhiều dân tộc miền núi, khách cởi giày dép ở chân cầu thang hoặc đầu sàn trước khi lên nhà. Phép ứng xử khi đến bản làng còn nhiều điều khác về bếp lửa, cột nhà, chỗ ngồi, mỗi dân tộc một khác. Điểm chung là chủ nhà sẽ cảm thấy được tôn trọng khi khách để ý và hỏi trước khi làm.
Những điều kiêng quanh giày dép
Kiêng để giày dép lên bàn, lên giường. Giày dép chạm đất, bùn, rác, nên đặt lên chỗ ăn, chỗ ngủ bị coi là bẩn và bất lịch sự. Lời kiêng này đến nay vẫn nguyên giá trị.
Kiêng đi guốc dép vào gian thờ, lên sập. Như đã nói ở trên, đây là phép tôn kính và giữ vệ sinh. Nhiều gia đình ngày nay vẫn để một đôi dép riêng đi trong nhà, cởi dép ngoài trời ở cửa.
Kiêng xỏ dép người khác khi chưa hỏi. Dép là đồ dùng cá nhân. Đi nhầm dép của người khác, nhất là của người lớn, bị coi là thiếu ý tứ. Ở chùa, đình đông người, để dép gọn một chỗ, nhớ dép của mình để không đi nhầm.
Kiêng đá dép, quăng dép. Cởi dép rồi đá văng sang bên bị coi là cử chỉ thô. Xếp dép gọn, mũi quay ra ngoài để khi về xỏ chân cho tiện là nếp được nhiều nhà dạy con.
Kiêng đi guốc gõ mạnh trong nhà có người ốm, có tang. Tiếng guốc gỗ trên nền gạch rất to. Ở nhà có người ốm, nhà có tang, người ta đi nhẹ chân, có khi cởi guốc đi chân đất cho khỏi ồn.
Từ chân đất đến đôi dép cho mọi người
Đầu thế kỷ 20, cùng với cắt tóc ngắn và đổi lối ăn mặc, giày Tây bắt đầu phổ biến ở thành thị, trước tiên với công chức, học sinh trường mới. Ở nông thôn, chân đất và guốc vẫn là chính trong nhiều thập kỷ.
Đôi dép cao su cắt từ lốp xe trở thành vật dụng quen thuộc trong thời kháng chiến, gắn với hình ảnh người lính, người dân công đi bộ đường dài. Dép nhựa, dép tổ ong, dép xốp về sau phủ khắp nông thôn và thành thị, giá rẻ, bền, đi được cả khi mưa.
Cũng trong thế kỷ 20, ngành y tế cộng đồng vận động người dân đi dép, mang ủng khi làm đồng, vì đi chân đất là một con đường lây nhiễm giun móc và một số bệnh nhiễm trùng qua da, chưa kể vết thương do đinh, mảnh sành có thể dẫn đến uốn ván. Đây là một ví dụ cho thấy phong tục thay đổi không chỉ vì thẩm mỹ, mà còn vì hiểu biết mới về sức khoẻ.
Ngày nay, đi chân đất chỉ còn là lựa chọn khi ở nhà, ở bãi biển, hoặc trong một số hoạt động như tập võ, tập yoga. Guốc mộc trở thành món đồ hoài cổ, xuất hiện trong bộ ảnh áo dài hoặc làm quà lưu niệm.
Đôi chân trong ca dao, tục ngữ
Tiếng Việt giữ lại khá nhiều thành ngữ về đôi chân, phản ánh đúng đời sống xưa. "Chân lấm tay bùn" chỉ người nông dân lam lũ, quanh năm lội ruộng. "Đầu trần chân đất" tả người nghèo, không mũ nón, không giày dép, cũng có khi dùng để chỉ sự giản dị, mộc mạc. "Chân ướt chân ráo" nói người vừa mới đến một nơi, chưa kịp quen thuộc; hình ảnh đôi chân vừa ướt vừa khô gợi lại cảnh người xưa đi bộ đường đất, lội nước mà đến.
Những thành ngữ ấy cho thấy với người xưa, đôi chân trần là hình ảnh của lao động và của cái nghèo, còn đôi guốc, đôi giày là dấu hiệu của sự tươm tất. Không lạ khi trong các dịp lễ, cưới hỏi, người ta cố gắng có một đôi guốc mới hay mượn đôi dép tốt để đi cho đàng hoàng.
Ngày nay, các thành ngữ này vẫn được dùng nhưng nghĩa đã chuyển một phần. "Chân lấm tay bùn" có khi dùng với sắc thái trân trọng người lao động; "đầu trần chân đất" dùng để kể về tuổi thơ ở quê. Tìm hiểu gốc các thành ngữ cũng là một cách để trẻ em hiểu đời sống của ông bà mình.
Dạy trẻ nếp giày dép trong nhà và nơi công cộng
Nếp giày dép là một trong những phép lịch sự đầu tiên trẻ có thể học. Vài bước gợi ý:
- Tập cho trẻ cởi giày dép ở cửa và xếp gọn, mũi quay ra ngoài, ngay từ khi biết đi.
- Có một đôi dép riêng đi trong nhà, phân biệt với dép đi ngoài đường.
- Dạy trẻ không đặt giày dép lên ghế, lên bàn, lên giường.
- Khi đến nhà người khác, đến chùa, đến đình, nhắc trẻ nhìn xem người lớn để giày dép ở đâu rồi làm theo.
- Chọn dép vừa chân, đế không trơn cho trẻ; đi chân đất ngoài sân vườn thì rửa chân sạch khi vào nhà.
- Nhắc trẻ không đá dép, không giẫm lên dép người khác ở chỗ đông người, và nhớ dép của mình khi ra về.
Ở trường mầm non, nhiều lớp đã có tủ giày và giờ tập cởi, xếp giày cho trẻ; cha mẹ làm giống ở nhà thì trẻ nhớ nhanh hơn.
Những việc nhỏ này giúp trẻ giữ được một nếp sống cũ mà vẫn hợp với hôm nay, và giúp trẻ tự tin hơn khi đến những nơi có quy ước khác nhà mình.
Nếp cởi dép trong căn hộ hôm nay
Điều thú vị là tục cởi dép khi vào nhà, sinh ra từ ngôi nhà có sập, có chiếu, lại rất hợp với căn hộ, nhà phố hôm nay. Nhiều gia đình đặt tủ giày ngay cửa, khách cởi giày, đi dép trong nhà hoặc đi chân trần. Lý do giống hệt người xưa: giữ sàn sạch, nhất là nhà có trẻ nhỏ hay bò lê, người già hay ngồi bệt.
Khi đến nhà ai đó, nếu thấy giày dép xếp ở cửa, cách lịch sự là cởi giày theo, không đợi chủ nhà nhắc. Nếu chủ nhà bảo không cần, có thể làm theo lời họ. Mang theo đôi tất sạch khi đi thăm nhà người khác cũng là một thói quen tốt, tránh ngại ngùng.
Với cơ quan, cửa hàng, phòng khám, nơi có quy định cởi giày, nên tuân theo. Ở các nơi thờ tự, để ý biển hướng dẫn hoặc hỏi người trông coi. Nếp cởi dép, nhìn cho kỹ, là một tập quán cũ đã đi qua nhiều đổi thay mà vẫn giữ nguyên lý do tồn tại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Việt xưa đi chân đất nhiều như vậy?
Vì đời sống lúa nước gắn với bùn và nước, đường làng là đường đất, và giày dép là thứ đắt đỏ với phần lớn gia đình nông dân. Người ta chỉ đi guốc, đi dép khi đi chợ xa, đi lễ, đi ăn cỗ.
Guốc mộc và guốc sơn khác nhau thế nào?
Guốc mộc là guốc gỗ để mộc, không sơn phủ, dùng hằng ngày. Guốc sơn được phủ sơn, có khi vẽ hoa văn, dùng khi đi lễ, đi chơi, dịp Tết, thường của phụ nữ thành thị và người khá giả.
Giày Gia Định là loại giày gì?
Là loại giày da mũi tròn, gót thấp, được đàn ông có học, có chức ở Nam Bộ và nhiều nơi khác đi cùng áo dài, khăn xếp. Kiểu giày này còn xuất hiện trong các bộ trang phục truyền thống của nam giới ngày nay.
Vào chùa có bắt buộc cởi giày dép không?
Tuỳ chùa và tuỳ khu vực trong chùa. Nhiều nơi yêu cầu cởi giày dép trước khi vào chính điện, còn sân chùa thì không. Nên để ý hướng dẫn tại chỗ hoặc hỏi người trông coi, và để dép gọn một chỗ.
Đi chân đất có hại cho sức khoẻ không?
Đi chân đất ở nơi đất bẩn, ruộng vườn có phân bón có thể làm lây nhiễm giun móc và một số bệnh qua da; vết thương do vật sắc có nguy cơ nhiễm trùng, uốn ván. Đi chân trần trong nhà sạch thì không đáng lo. Làm đồng, làm vườn nên mang ủng.
Đến nhà người khác có nên tự cởi giày không?
Nếu thấy giày dép xếp ở cửa, nên cởi theo mà không cần đợi nhắc. Nếu chủ nhà bảo cứ đi giày vào, có thể làm theo. Mang tất sạch khi đi thăm nhà là thói quen tốt để không ngại khi phải cởi giày.