Trong nhà, người Việt có một loạt điều kiêng truyền miệng: không ngồi trên bậc cửa, không mở ô trong nhà, không đặt gương soi thẳng vào giường, không ngủ quay chân ra cửa chính, không để chổi dựng ngược. Phần lớn gắn với hình ảnh tang lễ hoặc với nếp sinh hoạt trong ngôi nhà gỗ ba gian xưa; khi đặt vào ngôi nhà đó, lý do của từng điều trở nên khá dễ hiểu.
Bài này kể lại các điều kiêng theo quan niệm dân gian, đặt cạnh lý do sinh hoạt thực tế, và tách khỏi phần phong thủy nhà ở là một hệ khác với sách vở riêng. Mục đích là để bạn hiểu lời ông bà dặn, không phải để xếp lại nhà theo một bảng cấm.
Ngôi nhà ba gian và gốc của những điều kiêng
Ngôi nhà truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ thường có ba gian hoặc năm gian, cột gỗ, mái ngói hoặc mái rạ. Gian giữa đặt bàn thờ, cũng là nơi tiếp khách; hai gian bên là chỗ ngủ, chỗ để thóc lúa. Cửa là những cánh gỗ lắp trên ngưỡng cao, gọi là bậc cửa hay ngưỡng cửa. Trước nhà là sân gạch, sau nhà là vườn, ao, bếp tách riêng.
Trong một ngôi nhà như thế, mọi sinh hoạt từ thờ cúng, tiếp khách, ăn, ngủ, đến việc ma chay khi có người mất đều diễn ra trong cùng không gian. Linh cữu được đặt ở gian giữa, đầu quay vào trong, chân hướng ra cửa. Vì vậy, nhiều điều kiêng trong nhà sinh ra để không bắt chước tư thế, cách sắp đặt của lúc có tang.
Lớp lý do thứ hai là sinh hoạt: cửa thấp, nhà tối, nhiều người ra vào, nên có những quy ước về chỗ ngồi, chỗ để đồ cho khỏi vướng víu. Hiểu hai lớp này thì thấy điều kiêng trong nhà không phải tự nhiên mà có, và cũng hiểu vì sao trong căn hộ hiện đại, một số điều đã hết lý do.
Nhà ở Trung Bộ và Nam Bộ có cấu trúc khác: nhà rường Huế với nhiều gian và hệ cột chạm, nhà ba gian hai chái ở miền Tây, nhà sàn ven sông. Chi tiết điều kiêng theo đó cũng khác đi đôi chút, nhưng mấy điều cốt lõi như không ngồi chắn cửa, không bắt chước cách đặt linh cữu thì gặp ở hầu hết các vùng của người Việt.
Kiêng ngồi bậc cửa và đứng giữa cửa
Lời giải thích dân gian. Bậc cửa được coi là ranh giới giữa trong nhà và ngoài ngõ. Theo nhiều lời kể, ngồi lên bậc cửa là chặn lối vào của khách, của những điều may mắn, và là bất kính với nơi thờ cúng ngay sau lưng. Ở nhiều làng, người lớn mắng trẻ ngồi bậc cửa rất gắt.
Lý do thực tế. Cửa nhà xưa hẹp, ngưỡng cao. Một người ngồi chắn ở đó là người khác phải bước qua, dễ vấp ngã, nhất là người già mắt kém hay người đang bưng đồ. Bậc cửa gỗ ngồi lên lâu ngày cũng mau mòn, cong vênh, mà thay ngưỡng cửa là việc của thợ mộc chứ không đơn giản.
Đứng giữa khung cửa. Tương tự, đứng chắn giữa cửa khi nói chuyện bị coi là thiếu lịch sự với người muốn đi qua. Đây là phép ứng xử còn nguyên giá trị ở chung cư hay cửa hàng hôm nay.
Bước qua chứ không giẫm lên. Nhiều nhà còn dặn khi vào nhà người khác thì bước qua ngưỡng cửa chứ không giẫm lên. Ngoài nghĩa tôn trọng, giẫm lên ngưỡng gỗ trơn rất dễ trượt chân.
Kiêng mở ô trong nhà, kiêng để chổi dựng ngược
Mở ô trong nhà. Lời giải thích hay nghe là mở ô trong nhà thì con cái chậm lớn, hoặc "che mất" điều tốt. Có người lại nói ô giương lên trong nhà giống chiếc lọng che trong đám tang. Lý do thực tế rõ ràng hơn: ô bung ra trong gian nhà hẹp dễ quệt vào người, vào đồ thờ; ô ướt mở ra làm nước bắn khắp nền. Phơi ô cho khô thì mở ở hiên hoặc sân là tiện nhất.
Chổi dựng ngược, chổi để giữa nhà. Nhiều nhà kiêng dựng chổi ngược đầu, kiêng để chổi ở gian thờ hay ngay lối đi. Chổi là đồ quét rác, đặt ở chỗ trang trọng bị coi là không đẹp mắt. Để chổi đúng chỗ cũng là cách cho nhà gọn và đỡ vấp.
Kiêng đóng đinh lên tường gian thờ. Một số nơi kiêng tự ý đóng đinh, khoan đục quanh bàn thờ. Ngoài ý tôn trọng, việc này hạn chế làm bụi, làm đổ bát hương và đồ thờ, vốn khó sắp lại như cũ.
Ngủ quay chân ra cửa và gương đối diện giường
Điều kiêng ngủ quay chân thẳng ra cửa chính gắn trực tiếp với tục đặt linh cữu: người mất được đặt chân hướng ra cửa để khi đưa tang, linh cữu đi ra theo hướng chân. Vì vậy người sống kê giường tránh tư thế ấy. Ngoài lý do này, giường kê thẳng cửa cũng hứng gió lùa, người nằm dễ bị lạnh chân, và ai mở cửa cũng nhìn thấy ngay chỗ ngủ, mất riêng tư.
Gương đặt đối diện giường là điều kiêng được nhắc nhiều trong vài chục năm gần đây, khi gương lớn trở thành đồ phổ biến trong phòng ngủ. Lời giải thích dân gian nói người ngủ dậy giữa đêm thấy bóng mình trong gương sẽ giật mình, "mất vía". Lý do thực tế thì đúng là như vậy: trong phòng tối, bóng người, bóng rèm phản chiếu trong gương dễ làm giật mình, nhất là với trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Gương còn phản chiếu ánh đèn ngủ, ánh sáng từ cửa sổ vào mặt người nằm, gây khó ngủ.
Điều kiêng này được nhắc cả trong sách phong thủy nhà ở, nơi người ta có cả một hệ giải thích riêng. Ở mức đời thường, chỉ cần nhớ: gương nên đặt ở chỗ dùng để soi, không chiếu thẳng vào chỗ nằm. Nếu tủ áo có cánh gương đối giường, có thể treo rèm mỏng hoặc dán phim mờ, vừa đỡ chói vừa không phải lo.
Quanh bếp và giếng: những điều kiêng ở chỗ có lửa, có nước
Kiêng gác chân, ngồi lên kiềng bếp. Bếp xưa là ba hòn đầu rau hoặc chiếc kiềng sắt đặt trên nền đất. Trong tín ngưỡng dân gian, ba ông đầu rau gắn với Táo quân, vị thần trông coi bếp lửa, nên gác chân lên kiềng, bước ngang qua bếp đang đỏ lửa bị coi là bất kính. Lý do đời thường còn rõ hơn: bếp củi, bếp rơm rất dễ bén lửa vào quần áo, trẻ con đùa nghịch cạnh bếp là nguy hiểm thật.
Kiêng đổ nước sôi xuống đất. Nhiều bà, nhiều mẹ dặn không đổ nước sôi thẳng xuống sân, xuống gốc cây. Lời giải thích dân gian nói nước sôi làm hại những gì ta không thấy dưới đất. Về thực tế, nước sôi làm chết cây, bắn lên dễ bỏng chân, và với nhà có cống nhựa thì làm ống mau hỏng. Để nước nguội bớt rồi mới đổ là thói quen đáng giữ.
Kiêng làm bẩn giếng, kiêng lấp giếng tuỳ tiện. Giếng là nguồn nước ăn của cả nhà, có khi của cả xóm. Ném rác, giặt giũ ngay miệng giếng bị cả làng chê trách. Nhiều nơi còn kiêng lấp giếng cũ mà không làm lễ, không hỏi ý người lớn trong họ. Bên dưới lời kiêng là chuyện giữ nguồn nước sạch và không để giếng hoang thành chỗ trẻ con ngã xuống.
Kiêng để dao kéo trên bàn thờ, trên giường. Dao kéo để lung tung dễ làm người khác bị đứt tay khi với đồ. Đặt ở chỗ thờ cúng thì bị coi là thiếu trang trọng. Cất dao vào chỗ riêng, mũi quay vào trong, là nếp bếp mà nhiều nhà vẫn giữ.
Điều kiêng trong nhà: xưa và trong căn hộ hôm nay
Bảng dưới so lý do của từng điều kiêng trong ngôi nhà gỗ xưa và trong căn hộ, nhà phố hiện nay.
| Điều kiêng | Lý do trong nhà gỗ xưa | Trong căn hộ hôm nay |
|---|---|---|
| Ngồi bậc cửa | Chắn lối, dễ vấp, mòn ngưỡng gỗ | Nhiều nhà không còn bậc cửa; chắn cửa vẫn là thiếu lịch sự |
| Mở ô trong nhà | Nhà hẹp, dễ quệt đồ thờ, nước bắn | Vẫn nên mở ô ở ban công, hành lang |
| Ngủ quay chân ra cửa | Giống tư thế đặt linh cữu, gió lùa | Tuỳ nhà; nhiều phòng ngủ chỉ kê được một kiểu |
| Gương đối giường | Ít gặp trong nhà xưa | Đáng để ý vì ánh sáng và giật mình ban đêm |
| Chổi để giữa nhà | Vướng lối, mất trang trọng | Cất chổi vào góc vẫn là thói quen tốt |
| Trồng chuối trước nhà | Lá to che nắng, ẩm sân, đất trũng | Ít liên quan với nhà phố |
Câu "trước cau sau chuối" nói về cách trồng cây quanh nhà xưa: cau thân mảnh, không che nắng, trồng trước nhà được; chuối lá to, nhiều nước, ưa đất ẩm, nên trồng ở vườn sau gần ao. Đây là kinh nghiệm làm vườn hơn là điều kiêng.
Giữ hay bỏ: cách nghĩ cho gia đình nhiều thế hệ
Khi sửa nhà hay dọn về căn hộ mới, nhiều gia đình nhận ra không thể giữ hết các điều kiêng: phòng ngủ chỉ có một chỗ kê giường, tủ gương đã đóng sẵn, cửa chính mở thẳng vào phòng khách. Điều này bình thường, vì các điều kiêng sinh ra cho một kiểu nhà khác.
Cách nghĩ hợp lý là chia làm ba nhóm. Nhóm thứ nhất là những điều kiêng trùng với an toàn và tiện nghi: đừng ngồi chắn cửa, đừng để đồ giữa lối đi, đừng để gương chiếu thẳng vào mặt khi ngủ. Nhóm này nên giữ, dù có tin chuyện kiêng hay không. Nhóm thứ hai là những điều làm theo không tốn gì, như mở ô ở ban công, cất chổi vào góc: giữ để người lớn tuổi yên lòng.
Nhóm thứ ba là những điều kiêng đòi phải sửa nhà, đổi đồ, tốn tiền. Ở nhóm này, nếu không có lý do thực tế đi kèm, gia đình hoàn toàn có thể bàn với nhau để bỏ. Không có căn cứ nào cho thấy kê giường theo hướng này hay hướng kia làm thay đổi sức khoẻ hay vận may. Điều quan trọng hơn là cả nhà ngủ ngon, đi lại không vướng và cảm thấy dễ chịu trong không gian của mình.
Câu hỏi thường gặp
Ngồi trên bậc cửa có thật sự xui xẻo không?
Không có căn cứ cho thấy ngồi bậc cửa gây ra chuyện xấu. Điều kiêng này chủ yếu là phép lịch sự và an toàn: ngồi chắn cửa thì người khác phải bước qua, dễ vấp. Với nhà còn ngưỡng gỗ cũ, tránh ngồi lên cũng giúp giữ ngưỡng lâu hơn.
Nhà chật, chỉ kê được giường quay chân ra cửa thì có sao không?
Không có gì đáng lo về mặt sức khoẻ hay vận may. Nếu người trong nhà còn ngại, có thể đặt tủ thấp, rèm hoặc bình phong giữa cửa và giường, vừa đỡ gió lùa vừa giữ được riêng tư. Đây là cách nhiều gia đình vẫn làm.
Tủ quần áo có cánh gương đối diện giường thì xử lý thế nào?
Có thể kéo rèm che khi ngủ, dán phim mờ lên mặt gương, hoặc xoay góc giường một chút để gương không chiếu thẳng vào chỗ nằm. Mục đích là tránh chói và tránh giật mình ban đêm, không cần thay tủ.
Mở ô trong nhà có làm trẻ con chậm lớn như lời người lớn nói không?
Không. Đây là một lời doạ quen thuộc để trẻ không mở ô nghịch trong nhà, nơi dễ quệt vào người và đồ đạc. Giải thích cho trẻ lý do thật, rồi chỉ cho trẻ chỗ được mở ô là ban công hay hiên nhà.
Những điều kiêng trong nhà có liên quan đến phong thủy không?
Một số điều kiêng như gương đối giường, giường đối cửa cũng được nhắc trong sách phong thủy nhà ở, nhưng phong thủy là một hệ lý thuyết riêng với cách giải thích riêng. Các điều kiêng dân gian trong bài này phần lớn sinh ra từ nếp sinh hoạt và tục tang ma của làng xưa.
Có nên nói với ông bà rằng những điều kiêng ấy không còn đúng?
Nên trò chuyện nhẹ nhàng hơn là phản bác. Hỏi ông bà vì sao kiêng thường mở ra những câu chuyện về ngôi nhà cũ, về làng xưa. Với những điều không tốn kém, làm theo là cách tôn trọng; với điều gây bất tiện lớn, giải thích lý do thực tế của mình.