Tang lễ của người Chăm khác nhau rõ theo nhóm tôn giáo: người Chăm Ahiér (thường gọi là Chăm Bà La Môn) hoả táng người mất và về sau đưa một phần nhỏ vào nghĩa trang dòng họ theo bên mẹ gọi là kut; người Chăm Awal (Chăm Bà Ni) chôn cất tại nghĩa trang gọi là ghur; người Chăm Islam chôn cất nhanh theo luật Hồi giáo. Ba cách làm ấy phản ánh lịch sử tôn giáo nhiều tầng của cộng đồng Chăm.
Bài này giới thiệu tang lễ của ba nhóm ở mức văn hoá, phổ thông, trung lập giữa các tôn giáo. Nghi lễ cụ thể do chức sắc từng nhóm đảm nhận và có quy định riêng; muốn hiểu sâu hơn về giáo lý, nên hỏi chức sắc của cộng đồng. Người Chăm Ahiér và Awal sống chủ yếu ở Khánh Hoà (gồm vùng Ninh Thuận cũ) và Lâm Đồng (gồm vùng Bình Thuận cũ); người Chăm Islam tập trung ở An Giang, Tây Ninh, TP. Hồ Chí Minh.
Vì sao người Chăm có ba cách tiễn người mất
Người Chăm ở Nam Trung Bộ đã trải qua nhiều lớp ảnh hưởng tôn giáo: Ấn Độ giáo từ hàng nghìn năm trước, rồi Hồi giáo truyền vào nhiều thế kỷ sau. Qua thời gian, cộng đồng ở vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ hình thành hai nhóm: Chăm Ahiér giữ nhiều yếu tố Bà La Môn, Chăm Awal tiếp nhận Hồi giáo nhưng hoà với tín ngưỡng bản địa. Các nghiên cứu thường mô tả hai nhóm này như hai nửa bổ sung cho nhau trong một cấu trúc văn hoá chung.
Nhóm thứ ba là Chăm Islam, chủ yếu ở Nam Bộ, theo Hồi giáo gần với các cộng đồng Hồi giáo trên thế giới, giữ giáo luật chặt chẽ hơn.
Tang lễ là nơi sự khác biệt ấy hiện rõ nhất. Một nghiên cứu về cấu trúc Awal – Ahiér ghi nhận việc hoả táng là dấu hiệu nhận diện người Chăm Ahiér, trong khi người Awal chôn cất. Cùng là người Chăm, sống cùng một vùng, có khi cùng một làng, nhưng cách tiễn người mất đi theo tôn giáo của gia đình.
Hiểu điều này giúp tránh nói chung chung kiểu "người Chăm hoả táng" hay "người Chăm theo đạo Hồi". Mỗi nhóm có lý do riêng của mình, và cả ba đều được cộng đồng tôn trọng.
Chăm Ahiér: đám thiêu và lễ nhập kut
Với người Chăm Ahiér, đám tang của người mất bình thường là một đám thiêu. Theo quan niệm truyền thống, lửa giúp người mất được thanh sạch để trở về với thế giới tổ tiên. Lễ do các chức sắc Bà La Môn chủ trì, có sự tham gia của nhiều chức việc khác; một nghiên cứu về ẩm thực trong nghi lễ hoả táng ở Ninh Thuận cũ ghi nhận đám tang có tới mười hai thành phần chức sắc và chức việc.
Đám thiêu Ahiér là một nghi lễ dài, tốn kém, có nhiều nghi thức với đồ lễ, nhạc lễ (trống, kèn saranai), đọc kinh. Gia đình, họ hàng bên mẹ giữ vai trò quan trọng, vì xã hội Chăm truyền thống theo chế độ mẫu hệ.
Sau đám thiêu, một phần rất nhỏ được giữ lại trong một chiếc hộp, gia đình cất giữ. Đến một dịp thích hợp, có khi sau nhiều năm, gia đình làm lễ nhập kut: đưa phần ấy vào kut, nghĩa trang của dòng họ bên mẹ, nơi mỗi người được đánh dấu bằng một hòn đá. Lễ nhập kut là sự khép lại cuối cùng của chặng tang.
Kut là nơi rất thiêng của mỗi dòng họ Chăm Ahiér. Người ngoài không vào kut, không ngồi lên đá kut, không chụp ảnh khi không được phép.
Vì đám thiêu đòi hỏi nhiều chi phí và công sức, khoảng thời gian giữa lúc người thân mất và lúc làm trọn các lễ có thể khá dài. Trong thời gian ấy, gia đình vẫn giữ các nếp tưởng nhớ theo hướng dẫn của chức sắc, và họ hàng bên mẹ cùng nhau chuẩn bị cho đến khi đủ điều kiện.
Chăm Awal: chôn cất ở ghur
Người Chăm Awal, thường được gọi là Chăm Bà Ni, chôn cất người mất. Nghi lễ do các chức sắc Bà Ni, thường gọi là Acar, chủ trì, có đọc kinh bằng tiếng Ả Rập theo cách truyền thống của cộng đồng, kết hợp với các nghi thức mang dấu ấn bản địa.
Người mất được tắm rửa, liệm vải trắng và đưa ra ghur, nghĩa trang của cộng đồng, theo nhiều tài liệu cũng được tổ chức theo dòng họ. Việc chôn cất được làm tương đối nhanh so với đám thiêu Ahiér. Sau tang có các lễ tưởng niệm theo mốc ngày do cộng đồng quy định.
Chăm Awal vẫn giữ nhiều nét của xã hội mẫu hệ: họ hàng bên mẹ có vai trò lớn trong tang lễ, và nơi an táng gắn với dòng họ mẹ. Đây là điểm chung với Chăm Ahiér, cho thấy hai nhóm khác nhau về tôn giáo nhưng chung một nền văn hoá.
Ở những làng có cả Ahiér và Awal sinh sống gần nhau, người hai nhóm vẫn thăm viếng nhau khi có tang, theo cách ứng xử của người cùng làng, cùng tộc người.
So sánh tang lễ ba nhóm Chăm
Bảng dưới đây là nét chung để dễ hình dung; chi tiết khác nhau theo làng, theo thời gian và theo từng gia đình.
| Nội dung | Chăm Ahiér | Chăm Awal | Chăm Islam |
|---|---|---|---|
| Cách an táng | Hoả táng (đám thiêu) | Chôn cất | Chôn cất |
| Người chủ trì | Chức sắc Bà La Môn và chức việc | Chức sắc Bà Ni (Acar) | Giáo cả, chức sắc thánh đường |
| Nơi an táng cuối | Kut của dòng họ mẹ | Ghur | Nghĩa trang Hồi giáo |
| Thời gian | Đám thiêu dài, lễ nhập kut có thể sau nhiều năm | Tương đối nhanh | Thường rất nhanh, theo giáo luật |
| Vai trò dòng họ mẹ | Rất lớn | Lớn | Ít đậm hơn |
Bảng không nhằm xếp hơn kém. Mỗi cách làm hợp với niềm tin và lịch sử của nhóm mình, và đều mang ý nghĩa tiễn đưa người mất một cách trang trọng.
Cũng cần lưu ý rằng trong mỗi nhóm vẫn có khác biệt giữa các làng, và có những trường hợp đặc biệt (người mất trẻ, mất xa nhà, mất bất thường) được cộng đồng xử lý theo lệ riêng. Khi viết về một làng cụ thể, hỏi chức sắc của làng đó là cách chắc chắn nhất.
Đám tang trong đời sống làng Chăm hôm nay
Ở các làng Chăm Nam Trung Bộ, tang lễ vẫn được tổ chức theo nếp truyền thống nhiều hơn so với nhiều cộng đồng khác. Lý do là tang lễ gắn chặt với tôn giáo, với vai trò của chức sắc và với cấu trúc dòng họ mẹ, những thứ vẫn sống trong đời sống hằng ngày của làng.
Dù vậy, đổi thay vẫn có. Đám thiêu của người Chăm Ahiér là một việc tốn kém; nhiều gia đình phải tích góp lâu, họ hàng bên mẹ cùng gánh. Nhiều người trẻ đi làm ở TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương cũ, nước ngoài, về quê khi có tang và học lại nghi thức qua người lớn tuổi. Các hội đồng chức sắc của cộng đồng có vai trò lớn trong việc thống nhất cách làm, thời gian, và điều chỉnh những phần quá nặng nề.
Một điểm đáng chú ý là cộng đồng Chăm khá chủ động trong việc ghi chép nghi lễ của mình. Nhiều trí thức Chăm đã nghiên cứu, viết sách về tang lễ, đám thiêu, lễ nhập kut, góp phần cho người ngoài hiểu đúng và cho thế hệ sau học lại.
Với khách du lịch đến các làng Chăm, nếu gặp đám tang, cách ứng xử đúng là tránh xa, không dừng lại chụp ảnh, không đi theo đoàn. Đây là việc riêng của gia đình và cộng đồng, không phải hoạt động văn hoá để xem.
Chăm Islam: chôn cất nhanh theo luật Hồi giáo
Người Chăm Islam ở An Giang, Tây Ninh, TP. Hồ Chí Minh tổ chức tang lễ theo luật Hồi giáo. Điểm dễ nhận thấy là sự nhanh chóng: người mất thường được chôn trong thời gian ngắn, nhiều gia đình cố gắng trong ngày hoặc trong vòng một ngày. Người mất được tắm rửa theo nghi thức, liệm vải trắng đơn giản.
Cộng đồng tập trung tại thánh đường (masjid) để cầu nguyện cho người mất, sau đó đưa ra nghĩa trang Hồi giáo. Theo giáo luật, việc chôn cất giản dị, không phô trương; mộ thường đơn sơ.
Sau tang có những buổi cầu nguyện, tưởng nhớ theo mốc ngày của cộng đồng. Người Chăm Islam không làm các nghi lễ mang tính đa thần hay bản địa như hai nhóm ở Nam Trung Bộ.
Người ngoài muốn viếng nên đi cùng người quen trong cộng đồng, ăn mặc kín đáo, phụ nữ có thể mang khăn che tóc khi vào khu vực thánh đường theo hướng dẫn, không mang đồ ăn, thức uống không phù hợp với giáo luật làm quà.
Vì việc chôn cất diễn ra nhanh, người quen ở xa thường không kịp dự đám. Theo nếp cộng đồng, có thể đến thăm gia đình trong những ngày sau, chia buồn và cùng cầu nguyện nếu gia đình mời. Lời chia buồn giản dị, không cần nghi thức cầu kỳ, là đủ để gia đình cảm thấy được chia sẻ.
Ứng xử khi đến viếng tang người Chăm
Hỏi trước gia đình theo nhóm nào. Ahiér, Awal hay Islam có cách ứng xử khác nhau; biết trước để không làm điều phạm kiêng.
Chú ý chuyện ăn uống. Chăm Ahiér kiêng thịt bò, Chăm Awal và Chăm Islam kiêng thịt heo. Không mang các món này làm quà phúng, và khi được mời dùng bữa thì ăn theo những gì gia chủ dọn ra.
Không vào nơi thiêng khi chưa được mời. Kut, ghur, thánh đường đều có quy định riêng; đi theo người quen và làm theo hướng dẫn.
Giữ im lặng khi chức sắc làm lễ. Không chụp ảnh chức sắc, không hỏi chuyện trong lúc làm lễ. Chức sắc mặc lễ phục riêng và có những vị trí ngồi riêng, khách nên tránh ngồi vào những chỗ ấy.
Tôn trọng vai trò dòng họ mẹ. Trong gia đình Chăm Ahiér và Awal, chào hỏi người lớn bên ngoại của người mất là phép lịch sự cần có.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Chăm Ahiér hoả táng?
Theo quan niệm truyền thống của người Chăm Ahiér, chịu ảnh hưởng Bà La Môn giáo, lửa làm cho người mất được thanh sạch để trở về với thế giới tổ tiên. Hoả táng được coi là dấu hiệu nhận diện của nhóm này. Người muốn hiểu sâu về giáo lý nên hỏi chức sắc của cộng đồng.
Kut là gì?
Kut là nghĩa trang của dòng họ bên mẹ trong cộng đồng Chăm Ahiér, nơi mỗi người mất được đánh dấu bằng một hòn đá sau lễ nhập kut. Đây là nơi rất thiêng, người ngoài không vào, không ngồi lên đá, không chụp ảnh khi chưa được cho phép.
Ghur là gì?
Ghur là nghĩa trang của người Chăm Awal (Chăm Bà Ni), nơi người mất được chôn cất sau tang lễ do chức sắc Bà Ni chủ trì. Cũng như kut, ghur là nơi tôn nghiêm, khách đến nên đi theo người trong cộng đồng và làm theo hướng dẫn.
Chăm Bà Ni và Chăm Islam khác nhau thế nào trong tang lễ?
Cả hai đều chôn cất và có yếu tố Hồi giáo, nhưng Chăm Bà Ni kết hợp với tín ngưỡng bản địa và nếp mẫu hệ, nghi lễ do chức sắc Acar chủ trì; Chăm Islam theo giáo luật Hồi giáo chặt chẽ hơn, chôn rất nhanh, nghi lễ tập trung ở thánh đường.
Có nên mang hoa, vòng hoa đến đám tang người Chăm?
Tuỳ nhóm và tuỳ gia đình. Với Chăm Islam, việc phô trương thường không được khuyến khích. Cách an toàn nhất là hỏi người quen trong cộng đồng; phúng bằng phong bì hoặc lễ vật phù hợp, tránh thực phẩm mà nhóm đó kiêng.