Chôl Chnăm Thmây, nghĩa là "vào năm mới", là Tết cổ truyền của người Khmer, thường diễn ra trong ba ngày vào khoảng giữa tháng Tư dương lịch, khi mùa khô sắp hết và đồng ruộng đã thu hoạch xong. Mỗi ngày Tết có một tên gọi và một ý nghĩa riêng: ngày đầu đón năm mới, ngày thứ hai làm phước và đắp núi cát, ngày thứ ba tắm nước thơm cho tượng Phật và người già. Trung tâm của cả ba ngày là ngôi chùa của phum sóc.
Người Khmer ở Việt Nam sống đông ở Cần Thơ (gồm cả Sóc Trăng cũ), Vĩnh Long (gồm cả Trà Vinh cũ), An Giang (gồm cả Kiên Giang cũ), Cà Mau (gồm cả Bạc Liêu cũ) và nhiều nơi khác. Trên trang này đã có những bài nói về văn hoá Khmer nói chung; bài này đi sâu vào riêng ba ngày Tết: từng ngày diễn ra thế nào, vì sao lại làm như vậy, gia đình chuẩn bị gì, và người không phải Khmer nên cư xử ra sao khi được mời đến chùa ăn Tết.
Vì sao Tết Khmer vào tháng Tư
Tết Chôl Chnăm Thmây theo lịch của người Khmer, vốn chịu ảnh hưởng của lịch Ấn Độ và lịch Phật giáo Nam tông, tính theo vị trí của mặt trời. Năm mới bắt đầu vào tháng Chét, tương ứng khoảng tháng Tư dương lịch. Vì vậy Tết Khmer gần như cố định quanh giữa tháng Tư, thường vào các ngày 13, 14 đến 16 tháng Tư tuỳ năm. Nhiều nước Đông Nam Á lục địa như Campuchia, Thái Lan, Lào, Myanmar cũng đón năm mới vào cùng thời điểm, với những tục gần nhau như té nước.
Thời điểm này gắn với nhịp nông nghiệp của đồng bằng sông Cửu Long: lúa đã gặt, mùa khô đang ở cuối, chưa bước vào mùa mưa. Người nông dân có thời gian nghỉ, có lúa gạo để làm lễ và đãi khách. Tết vì thế vừa là dịp đón năm mới theo lịch, vừa là dịp nghỉ ngơi, tạ ơn sau một mùa làm ăn.
Ngày giờ chính xác của từng năm do các nhà sư và những người hiểu lịch trong cộng đồng tính, rồi thông báo qua các chùa và chính quyền địa phương. Nếu muốn đến dự, bạn nên xem thông báo của năm đó.
Ngày thứ nhất: Chôl Sangkran Thmây, đón năm mới
Đón Tevoda mới. Theo quan niệm của người Khmer, mỗi năm có một vị Tevoda (thường được giải thích là vị thần trông coi thế gian trong năm) giáng xuống. Ngày đầu năm, người ta làm lễ tiễn vị cũ và đón vị mới, vào đúng giờ được tính trong năm đó.
Rước Đại lịch. Ở chùa, có nghi thức rước Moha Sangkran, thường gọi là rước Đại lịch, tức bộ lịch ghi những điều về năm mới. Đoàn rước đi vòng quanh chính điện, người dân theo sau, có nhạc và múa.
Chuẩn bị ở nhà. Các gia đình dọn dẹp nhà cửa từ trước, chuẩn bị bánh trái, may quần áo mới. Ở nhiều nhà, người ta bày một bàn lễ đón năm mới trước nhà hoặc trong nhà, theo cách riêng của từng gia đình.
Lên chùa. Người lớn mặc áo đẹp, mang lễ vật như cơm, bánh, hoa, nhang đèn lên chùa. Chùa Khmer ngày Tết là nơi đông vui nhất của phum sóc, cả người già lẫn trẻ em đều có mặt.
Không khí vui. Buổi tối thường có văn nghệ, múa hát ở sân chùa. Thanh niên mặc trang phục truyền thống, múa Rom vong, Lâm thôn, Saravan cùng nhau.
Ngày thứ hai: Vonabot, làm phước và đắp núi cát
Ngày thứ hai thường gọi là Vonabot (còn viết Wonabot, Wanabat). Đây là ngày dành cho việc làm phước: gia đình mang cơm, thức ăn lên dâng các nhà sư vào buổi sáng, nghe sư tụng kinh, cầu an cho gia đình. Nhiều người cũng làm phước cho người nghèo trong phum sóc.
Nét đặc sắc nhất của ngày Vonabot là tục đắp núi cát. Người ta mang cát vào sân chùa, cùng nhau đắp thành những ngọn núi nhỏ, thường có một ngọn ở giữa và các ngọn nhỏ xung quanh, cắm cờ giấy, hoa, nhang. Theo cách giải thích phổ biến, núi cát gắn với việc tích phước, với hình ảnh ngọn núi thiêng trong vũ trụ quan Phật giáo, và với mong ước sống lâu, yên ổn. Một lý do thực tế cũng hay được nhắc: cát mang vào chùa dần được dùng để tôn nền, bồi đắp sân chùa vốn thấp trũng ở đồng bằng.
Đắp núi cát là việc chung: người già chỉ dẫn, người trẻ gánh cát, trẻ em nặn và cắm cờ. Nhìn từ xa, sân chùa ngày Vonabot rải rác những ngọn núi cát đủ màu, là hình ảnh đẹp của Tết Khmer. Khách đến dự có thể được mời cùng đắp, đó là cách gần gũi để tham gia vào niềm vui của cộng đồng.
Buổi chiều tối, các cuộc vui tiếp tục ở sân chùa và trong phum sóc: hát múa, các tục chơi dân gian, thăm nhà nhau.
Ngày thứ ba: Lơng Săk, tắm nước thơm
Ngày thứ ba gọi là Lơng Săk (còn viết Loeung Sak). Nghi lễ chính là tắm tượng Phật bằng nước thơm, thường nấu từ hoa, lá, rễ thơm. Người ta lần lượt rưới nước lên tượng Phật trong chùa, sau đó là tắm cho các vị sư. Ý nghĩa thường được giải thích là gột rửa những điều không may của năm cũ, đón năm mới thanh sạch.
Sau phần ở chùa, con cháu về nhà tắm nước thơm cho ông bà, cha mẹ. Ở nhiều gia đình, đây là phần xúc động nhất của Tết: con cháu rưới nước lên tay, lên vai người già, xin lỗi những điều làm chưa phải trong năm, chúc ông bà sống lâu, và người già chúc lại con cháu. Tục này thể hiện rõ lòng hiếu kính trong văn hoá Khmer.
Từ nghi thức rưới nước, người trẻ trong phum sóc còn té nước vào nhau cho vui, giống như tục té nước ở nhiều nước Đông Nam Á. Ở Việt Nam, té nước thường nhẹ nhàng, mang tính chúc phúc. Nếu bị té nước, khách cứ vui vẻ nhận; chỉ nên tránh té nước vào người già, nhà sư hay người không muốn tham gia.
Kết thúc ngày thứ ba, Tết chính thức khép lại, nhưng không khí vui chơi, thăm hỏi ở nhiều phum sóc còn kéo dài thêm vài ngày.
Ở nhà trước Tết: dọn nhà, làm bánh, chờ con cháu về
Song song với các nghi thức ở chùa, mỗi gia đình Khmer có những việc riêng trong mấy ngày giáp Tết. Những việc hay gặp:
- Dọn dẹp, sửa sang nhà cửa. Nhà được quét dọn, sơn sửa, trang trí bằng hoa, đèn, cờ nhỏ. Sân nhà, đường trong phum cũng được dọn sạch.
- Làm bánh. Phụ nữ trong nhà làm bánh tét, bánh ít, các loại bánh từ bột gạo, nếp, nước cốt dừa, đường thốt nốt. Bánh vừa để mang lên chùa dâng sư, vừa để đãi khách và biếu họ hàng.
- Quần áo mới. Người lớn may áo, sắm xà rông, khăn mới; trẻ em có quần áo mới mặc đi chùa.
- Chuẩn bị lễ vật lên chùa. Cơm, thức ăn, bánh trái, hoa, nhang đèn được chuẩn bị từ chiều hôm trước để sáng mang lên chùa.
- Chờ người đi xa về. Nhiều người Khmer trẻ đi làm ở các khu công nghiệp miền Đông Nam Bộ, ở Thành phố Hồ Chí Minh. Tết Khmer là dịp họ xin nghỉ về quê, có nơi doanh nghiệp, địa phương bố trí xe đưa về.
- Mời họ hàng, hàng xóm. Những ngày Tết, cửa nhà mở rộng, ai đến cũng được mời ăn bánh, uống nước. Người Kinh, người Hoa sống cạnh cũng thường được mời sang chung vui.
Phần ở nhà ít được chụp ảnh như phần ở chùa, nhưng chính là phần giữ cho Tết Khmer là Tết của gia đình, không chỉ của chùa.
Tết Khmer hôm nay: giữ ngôi chùa làm trung tâm
Như nhiều tục khác, Tết Chôl Chnăm Thmây đang thay đổi cùng đời sống. Người trẻ đi làm xa nhiều hơn, có người không về kịp, có nhà chỉ còn người già và trẻ nhỏ ở quê. Ở một số nơi, đắp núi cát được làm gọn hơn, cát được thay bằng gạo hoặc làm tượng trưng. Ở các thành phố, Tết Khmer được tổ chức thành ngày hội ở chùa, ở nhà văn hoá, có thêm các tiết mục văn nghệ, thi đấu thể thao.
Điều không đổi là vị trí của ngôi chùa. Với người Khmer Nam Bộ, chùa không chỉ là nơi tu tập mà còn là trường học, nơi hội họp, nơi giữ chữ viết và nghệ thuật của cộng đồng. Tết vì thế vẫn xoay quanh chùa: lên chùa đón năm mới, làm phước, đắp núi cát, tắm nước thơm. Nhiều vị sư và người cao tuổi trong phum sóc coi việc giữ cho Tết gắn với chùa là cách giữ cho người trẻ còn gắn với cộng đồng.
Chính quyền các địa phương có đông người Khmer thường tổ chức thăm hỏi, chúc Tết các chùa và gia đình Khmer, tạo điều kiện cho cán bộ, công nhân người Khmer về quê đón Tết. Phần lễ vẫn là của cộng đồng; phần hỗ trợ giúp Tết được đón trọn vẹn hơn.
Đến chùa Khmer ngày Tết: những điều nên nhớ
Chùa Khmer ngày Tết đón cả khách không phải người Khmer. Để làm khách cho phải phép, bạn nên để ý:
- Mặc trang phục kín đáo, lịch sự; cởi giày dép trước khi vào chính điện.
- Không ngồi chĩa chân về phía tượng Phật hay nhà sư; phụ nữ không chạm vào người nhà sư, khi trao vật gì cho sư thì đặt xuống hoặc nhờ người khác.
- Không leo trèo, ngồi lên các tượng, các bậc thềm thờ; không chạm vào núi cát của người khác khi chưa được mời.
- Hỏi trước khi chụp ảnh nhà sư, người già và các nghi thức trong chính điện; không dùng đèn flash.
- Khi tham gia té nước, té nhẹ, tránh té vào mặt, vào máy ảnh, điện thoại của người khác; không té vào người không muốn chơi.
- Nếu được mời dùng cơm ở chùa hay ở nhà, nhận lời vui vẻ, ăn uống vừa phải; có thể góp một ít vào hòm công đức nếu muốn.
- Tôn trọng không gian của người dân địa phương: chùa là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng, không phải địa điểm du lịch thuần tuý.
Người Khmer nổi tiếng hiếu khách. Đến chùa với thái độ tôn trọng, bạn sẽ được mời đắp núi cát, ăn bánh, xem múa và thấy được một cái Tết vừa trang nghiêm vừa rất vui.
Câu hỏi thường gặp
Tết Chôl Chnăm Thmây kéo dài mấy ngày?
Tết chính thường kéo dài ba ngày: Chôl Sangkran Thmây (đón năm mới), Vonabot (làm phước, đắp núi cát) và Lơng Săk (tắm nước thơm). Không khí vui chơi, thăm hỏi ở nhiều phum sóc có thể kéo dài hơn.
Tết Khmer năm nay rơi vào ngày nào?
Tết Khmer thường rơi vào khoảng giữa tháng Tư dương lịch, các ngày cụ thể thay đổi đôi chút theo cách tính lịch từng năm. Bạn nên xem thông báo của chùa hoặc chính quyền địa phương năm đó để biết chính xác.
Vì sao người Khmer đắp núi cát ngày Tết?
Theo cách giải thích phổ biến, đắp núi cát gắn với việc tích phước và mong ước sống lâu, yên ổn, đồng thời liên hệ với ngọn núi thiêng trong vũ trụ quan Phật giáo. Về thực tế, cát mang vào chùa còn giúp tôn nền sân chùa.
Người không theo đạo Phật có được đến chùa Khmer ngày Tết không?
Được. Chùa Khmer ngày Tết đón mọi người. Bạn chỉ cần mặc kín đáo, cởi giày dép khi vào chính điện, giữ trật tự, hỏi trước khi chụp ảnh và tôn trọng các nghi thức đang diễn ra.
Tục té nước trong Tết Khmer có giống Tết té nước ở Thái Lan không?
Có nét giống vì cùng gốc văn hoá Đông Nam Á lục địa và cùng thời điểm năm mới. Ở các phum sóc Khmer Việt Nam, té nước thường nhẹ nhàng, mang ý chúc phúc, gắn với nghi thức tắm nước thơm ngày thứ ba, ít khi thành lễ hội té nước quy mô lớn.
Tết Chôl Chnăm Thmây khác Tết Nguyên đán của người Kinh ở điểm nào?
Tết Khmer tính theo lịch mặt trời, rơi vào giữa tháng Tư, trung tâm là ngôi chùa của phum sóc với các nghi thức Phật giáo Nam tông. Tết Nguyên đán theo lịch âm, rơi vào khoảng từ cuối tháng Một đến cuối tháng Hai dương lịch, trung tâm là gia đình và bàn thờ tổ tiên.