Đám cưới người Dao truyền thống có hai hướng chính: chàng trai về ở rể nhà gái, có khi ở hẳn, hoặc cô dâu về nhà chồng. Hướng nào là do hai gia đình bàn, thường tuỳ vào việc nhà gái có con trai hay không và nhà trai có đủ sức lo lễ cưới hay không. Với người Dao Đỏ, hình ảnh dễ nhận ra nhất là chiếc mũ cưới lớn, đỏ rực, tua dài phủ quanh đầu cô dâu.
Người Dao ở Việt Nam có nhiều nhóm như Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Quần Chẹt, Dao Thanh Y, Dao Quần Trắng, Dao Áo Dài, sống chủ yếu ở Lào Cai, Tuyên Quang, Cao Bằng, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Phú Thọ, Lai Châu. Mỗi nhóm có trang phục và tục cưới khác nhau khá rõ. Bài này đi theo nét chung, nhắc riêng Dao Đỏ ở phần trang phục, và không coi bất kỳ chi tiết nào là chuẩn cho mọi nhóm.
Trai gái Dao tìm hiểu nhau thế nào
Theo nếp cũ, trai gái Dao gặp nhau trong những dịp đông người: chợ phiên, ngày Tết, ngày hội của bản, những lần đi làm nương chung. Hát giao duyên là con đường quen thuộc để làm quen, người Dao nhiều nơi gọi lối hát này là páo dung. Đôi trẻ hát đối với nhau, có khi hát qua nhiều đêm, lời hát nói về gặp gỡ, nhớ nhung, hẹn hò.
Khi đã ưng nhau, chàng trai thưa chuyện với bố mẹ. Gia đình nhờ người mối có uy tín đi hỏi. Theo nhiều ghi chép, trong tục người Dao, việc so tuổi đôi trẻ trước khi bàn tiếp từng là bước quan trọng; ngày nay mức coi trọng bước này khác nhau tuỳ gia đình, và đó là chuyện niềm tin riêng của từng nhà.
Người Dao có quy định chặt về việc người cùng họ không lấy nhau. Họ của người Dao được gìn giữ qua nhiều đời, ghi trong các sách cúng, các bản ghi của dòng họ, nên việc xác định hai người có cùng họ hay không thường được làm rõ ngay từ đầu. Đây là một nếp có ý nghĩa thực tế, gần với quy định cấm kết hôn giữa người có họ gần của pháp luật ngày nay.
Cưới ở rể và cưới về nhà chồng: khác nhau ở đâu
Đây là chỗ đặc biệt của người Dao so với nhiều dân tộc khác: hướng của cuộc hôn nhân được bàn rõ từ đầu. Bảng dưới gom những khác biệt hay được nhắc.
| Câu hỏi | Cưới về nhà chồng | Cưới ở rể |
|---|---|---|
| Ai về ở với ai | Cô dâu về sống ở nhà chồng | Chàng trai về sống ở nhà vợ, có thời hạn hoặc ở hẳn |
| Thường chọn khi nào | Nhà trai lo được lễ cưới, nhà gái có anh em trai | Nhà gái không có con trai, hoặc nhà trai khó khăn |
| Con cái mang họ ai | Thường theo họ cha | Tuỳ thoả thuận; ở rể hẳn thì có nơi con mang họ mẹ hoặc chia theo thoả thuận |
| Phần lễ nhà trai lo | Thường nặng hơn | Thường nhẹ hơn, đổi lại là công sức của chàng rể |
| Nghĩa vụ với nhà vợ | Như con rể thông thường | Như con trai trong nhà, lo cả việc nhà vợ về sau |
Các mô tả về người Dao còn nhắc đến kiểu ở rể có thời hạn, hết hạn thì đôi vợ chồng về nhà trai hoặc ra ở riêng. Những thoả thuận này được nói rõ trước mặt người lớn hai họ, có người làm chứng. Ngày nay, việc con mang họ ai đã có quy định của Bộ luật Dân sự: họ của con theo họ cha hoặc họ mẹ do cha mẹ thoả thuận.
Các bước chính của đám cưới về nhà chồng
Trình tự sau là khung hay gặp trong mô tả đám cưới người Dao Đỏ; các nhóm Dao khác có thể thêm, bớt hoặc đổi tên bước.
- Dạm hỏi. Người mối sang nhà gái ngỏ ý. Nếu nhà gái thuận, hai bên hẹn lần sang hỏi chính thức.
- Hỏi và bàn lễ. Nhà trai sang hỏi, hai bên bàn phần lễ nhà trai lo, như bạc trắng, lợn, gà, rượu, gạo, tuỳ vùng và tuỳ gia cảnh. Theo nếp xưa, phần bạc trắng có khi rất nặng với nhà nghèo.
- Chuẩn bị ở hai nhà. Nhà gái chuẩn bị trang phục cưới cho cô dâu, phần lớn do cô dâu và mẹ tự thêu từ trước nhiều năm. Nhà trai chuẩn bị cỗ, mời họ hàng.
- Đón dâu. Đoàn nhà trai sang nhà gái, có hát đối, có rượu. Cô dâu rời nhà mẹ đẻ trong trang phục cưới, đi bộ về nhà chồng cùng đoàn đưa dâu.
- Lễ cưới ở nhà trai. Ở nhiều nơi có người làm lễ theo nếp riêng của người Dao để báo với tổ tiên nhà trai, sau đó là cỗ cưới, hát đối kéo dài.
- Lại mặt. Sau cưới ít hôm, đôi vợ chồng về thăm nhà gái.
Phần lễ ở nhà trai có những nghi thức do người am hiểu sách cúng của người Dao thực hiện. Bài này chỉ nhắc đến sự có mặt của phần lễ ấy như một nét tục, không mô tả cách làm, vì đó là phần riêng của từng dòng họ và nên để chính người trong cộng đồng giải thích.
Chiếc mũ cưới và trang phục cô dâu Dao Đỏ
Mũ cưới. Cô dâu Dao Đỏ đội một chiếc mũ cưới lớn, khung làm từ tre hoặc gỗ, phủ vải đỏ, có nhiều tua chỉ đỏ rủ xuống, có nơi gắn thêm hạt cườm, đồ bạc. Chiếc mũ che gần kín khuôn mặt cô dâu khi nhìn từ xa. Hình dáng cụ thể khác nhau giữa các vùng Dao Đỏ.
Áo và yếm thêu. Trang phục cưới là bộ áo chàm thêu kín hoa văn, với những mảng thêu đỏ, vàng, trắng ở vạt áo, lưng áo, ống quần. Nhiều cô gái Dao học thêu từ nhỏ, chuẩn bị bộ đồ cưới trong nhiều năm.
Đồ bạc. Vòng cổ, vòng tay, khuyên tai, những chuỗi bạc trên ngực là phần quen thuộc. Bạc với người Dao vừa là đồ trang sức vừa là của để dành, và từng là một phần của lễ cưới.
Màu đỏ. Màu đỏ phủ khắp trang phục cô dâu Dao Đỏ, cũng là màu khăn đội đầu thường ngày của phụ nữ nhóm này, nên mới có tên gọi Dao Đỏ. Trong đám cưới, màu đỏ được dùng nhiều hơn hẳn ngày thường.
Nhóm Dao khác. Cô dâu Dao Tiền, Dao Quần Chẹt, Dao Thanh Y có trang phục cưới khác, ít đỏ hơn hoặc dùng màu chàm làm chủ đạo, kiểu khăn và đồ bạc riêng. Không nên lấy mũ cưới Dao Đỏ làm hình ảnh chung cho mọi cô dâu Dao.
Cấp sắc và hôn nhân: mối liên hệ hay được nhắc
Khi tìm hiểu về đám cưới người Dao, bạn sẽ gặp nhắc đến lễ cấp sắc, nghi lễ trưởng thành quan trọng của đàn ông Dao. Theo nhiều mô tả, người đàn ông đã qua lễ cấp sắc mới được coi là trưởng thành đầy đủ trong cộng đồng, và ở một số nơi việc này ảnh hưởng đến vị thế của anh trong gia đình, trong dòng họ, cả khi lấy vợ.
Mức độ gắn kết giữa cấp sắc và hôn nhân khác nhau giữa các nhóm Dao và giữa các vùng. Có nơi làm cấp sắc trước khi lấy vợ, có nơi làm sau, có nơi vợ chồng cùng tham gia một phần nghi lễ. Ngày nay, khi chi phí và thời gian làm lễ là gánh nặng, nhiều gia đình làm gọn hoặc làm chung nhiều người.
Vì lễ cấp sắc là một chủ đề riêng, có nhiều bậc và nhiều ý nghĩa, ở đây chỉ nhắc để người đọc biết vì sao trong đám cưới người Dao đôi khi người ta hỏi đến việc chàng trai đã qua lễ ấy chưa. Khi muốn hiểu sâu, nên hỏi chính những người lớn tuổi trong cộng đồng người Dao, vì mỗi dòng họ có cách giải thích riêng.
Những đổi thay trong đám cưới người Dao ngày nay
Thay đổi rõ nhất là phần lễ nhà trai lo. Thách cưới bằng bạc trắng, lợn, rượu từng khiến nhiều chàng trai nghèo phải ở rể hoặc vay nợ lâu năm. Nhiều bản, nhiều dòng họ người Dao đã thống nhất giảm mức lễ, đưa vào quy ước của thôn bản, để đôi trẻ không phải bắt đầu cuộc sống bằng món nợ. Đây là thay đổi do chính cộng đồng đề xuất và theo dõi.
Thay đổi thứ hai là tuổi kết hôn. Khi con gái đi học xa hơn, ở bán trú, nội trú, lên thị trấn học nghề, tuổi lấy chồng cũng cao lên. Việc đăng ký kết hôn tại uỷ ban nhân dân cấp xã trở thành bước thường thấy trước hoặc ngay sau lễ cưới theo nếp dòng họ.
Thay đổi thứ ba là trang phục. Nhiều cô dâu vẫn mặc đồ cưới truyền thống trong lễ đón dâu, nhưng mặc thêm váy cưới kiểu mới khi chụp ảnh hay khi đãi tiệc ở thị trấn. Đồ thêu cưới không còn do cô dâu tự thêu toàn bộ; một phần được đặt từ người thêu giỏi trong bản. Dù vậy, chiếc mũ cưới đỏ và đồ bạc vẫn được nhiều gia đình giữ cho ngày quan trọng nhất của con gái.
Dự đám cưới người Dao: những điều nên biết
Đám cưới người Dao ở bản thường kéo dài, phần lễ ở nhà trai có khi diễn ra từ đêm hôm trước đến hết ngày hôm sau. Nếu được mời, bạn nên hỏi trước giờ nào là giờ đón dâu, giờ nào là cỗ, để không đến đúng lúc gia đình đang làm lễ trong nhà và cần sự yên tĩnh.
Trong nhà người Dao thường có những chỗ dành riêng cho việc thờ cúng, nhiều khi chỉ là một tấm ván hay một góc vách. Bạn không nên ngồi, đặt đồ hay treo áo ở những chỗ ấy; không rõ thì hỏi chủ nhà. Khi các thầy làm lễ, đứng hoặc ngồi lùi ra, không chen vào chụp ảnh.
Rượu là phần không thể thiếu. Bạn có thể nhận chén mời rồi nhấp môi, nói rõ nếu không uống được; người trong bản thường chấp nhận nếu bạn nói thẳng và vui vẻ từ đầu. Khi về, nên chào chủ nhà và người lớn tuổi trước khi đi.
Nếu muốn mừng cưới, phong bì hoặc một món quà thiết thực cho đôi vợ chồng trẻ đều được đón nhận. Đường đến nhiều bản người Dao là đường đèo, nên tính thời gian đi lại an toàn, tránh về muộn khi trời tối và sương xuống. Những điều nhỏ như vậy giúp bạn là khách dễ chịu, và gia đình cũng yên tâm hơn khi có người ngoài đến chung vui.
Câu hỏi thường gặp
Người Dao có những kiểu cưới nào?
Hai kiểu chính là cô dâu về nhà chồng và chàng trai về ở rể nhà vợ, trong đó ở rể có thể có thời hạn hoặc ở hẳn. Hai gia đình bàn chọn kiểu nào ngay từ khi hỏi, tuỳ hoàn cảnh hai nhà.
Vì sao cô dâu Dao Đỏ đội mũ đỏ to trong ngày cưới?
Mũ cưới đỏ là phần trang phục truyền thống của cô dâu Dao Đỏ, gắn với màu đỏ vốn là màu đặc trưng của nhóm này. Hình dáng, chất liệu mũ khác nhau giữa các vùng, và các nhóm Dao khác có trang phục cưới riêng.
Páo dung là gì?
Páo dung là tên mà người Dao nhiều nơi dùng cho lối hát giao duyên, hát đối giữa trai và gái. Đây là con đường quen thuộc để trai gái Dao làm quen, tìm hiểu nhau trong các dịp đông người.
Khi ở rể hẳn thì con mang họ ai?
Theo tục cũ, điều này do hai gia đình thoả thuận, có nơi con mang họ mẹ. Theo Bộ luật Dân sự hiện hành, họ của con theo họ cha hoặc họ mẹ do cha mẹ thoả thuận, nên gia đình có thể làm theo thoả thuận đó khi khai sinh.
Thách cưới của người Dao bây giờ còn nặng không?
Nhiều nơi đã giảm rõ rệt nhờ quy ước của thôn bản và dòng họ, khuyến khích phần lễ vừa sức. Mức lễ cụ thể mỗi nơi một khác, tuỳ thoả thuận giữa hai gia đình.
Người ngoài dự đám cưới người Dao nên lưu ý gì?
Nên hỏi trước nhóm Dao nào và lễ ở nhà trai hay nhà gái, không chạm vào trang phục, đồ bạc của cô dâu, hỏi trước khi chụp ảnh, và không chụp cận phần nghi lễ trong nhà nếu chưa được phép.