Theo lễ xưa, con để tang cha mẹ ba năm (thực tế khoảng hai năm và vài tháng), cháu để tang ông bà một năm, họ hàng xa từ ba đến chín tháng. Ngày nay nhiều gia đình rút ngắn: mãn tang cha mẹ sau giỗ đầu, sau 100 ngày, hoặc giữ đủ đến giỗ hết tuỳ nếp nhà. Trong thời gian để tang, người có tang thường kiêng tổ chức cưới, kiêng mở tiệc vui, hạn chế đi chúc Tết nhà người khác và ăn mặc giản dị.
Phần lớn những điều kiêng này đến từ một ý đơn giản: người đang buồn thì không bày cuộc vui, và không đem nỗi buồn của nhà mình sang nhà người khác. Hiểu cái gốc ấy, gia đình dễ quyết định cái nào nên giữ, cái nào có thể linh động mà không thấy áy náy, cũng không làm phật lòng họ hàng.
Thời gian để tang theo lễ và theo đời thường
Sách gia lễ cũ quy định thời gian để tang theo năm bậc ngũ phục: ba năm cho tang cha mẹ, một năm cho tang ông bà và anh chị em ruột, chín tháng, năm tháng, ba tháng cho các vòng họ hàng xa dần. Với tang cha mẹ, "ba năm" được tính đến lễ đại tường (giỗ lần thứ hai) cộng thêm ít tháng để làm lễ đàm tế, nên thực tế khoảng hai mươi bảy tháng.
Đời sống hiện nay làm cho mốc ấy khó giữ nguyên. Con cháu đi làm xa, đi học nước ngoài, công việc đòi hỏi giao tiếp hằng ngày, chuyện cưới xin của người trẻ có kế hoạch riêng. Vì vậy nhiều gia đình chọn một trong mấy cách: giữ đủ đến giỗ hết như lễ; mãn tang sau giỗ đầu; hoặc chỉ giữ chặt trong 49 ngày, 100 ngày đầu rồi sinh hoạt lại bình thường, còn lòng thương nhớ thì vẫn ở đó.
Không có quy định pháp luật nào về thời gian để tang trong gia đình. Với cán bộ, người lao động, pháp luật lao động chỉ cho nghỉ việc riêng có hưởng lương một số ngày khi bố mẹ, vợ chồng, con mất; số ngày cụ thể nên xem theo Bộ luật Lao động hiện hành và nội quy nơi làm việc. Những ngày ấy là để lo đám, còn giữ tang bao lâu là chuyện mỗi nhà.
Những điều người có tang thường kiêng
Kiêng tổ chức cưới. Đây là điều kiêng được giữ phổ biến nhất. Nhà đang có tang cha mẹ, ông bà thường lùi đám cưới của con cháu đến khi mãn tang hoặc ít nhất qua giỗ đầu. Lý do được nói rõ: không thể vừa khóc vừa cười trong cùng một mái nhà. Từ kiêng này mới sinh ra tục cưới chạy tang ở nhiều làng, tức cưới gấp và giản dị trước khi phát tang hoặc trong một thời gian ngắn sau đó.
Kiêng mở tiệc vui, mừng thọ, tân gia. Những cuộc vui lớn trong nhà có tang thường được hoãn lại, hoặc làm rất nhỏ trong gia đình. Đi dự tiệc vui ở nhà người khác thì nhiều người vẫn đi, nhưng ngồi ít, không hát hò.
Ăn mặc giản dị. Xưa người có tang mặc áo trắng, áo sô; nay đa phần chọn màu tối, màu trắng, tránh màu đỏ, màu sặc sỡ, ít trang sức, nhất là trong 49 ngày hoặc 100 ngày đầu.
Không mang tang sang nhà người. Khi có việc phải đến nhà khác, nhiều người tháo băng tang. Trong Tết đầu tiên sau tang, người có tang thường không đi xông đất, chúc Tết nhà người khác, trừ khi được mời.
Nhà có tang ăn Tết lặng lẽ. Nhiều nơi không treo câu đối đỏ, không bày đào quất rực rỡ trong Tết đầu tiên, chỉ thắp hương, làm cơm cúng. Có nơi dùng câu đối nền trắng hoặc vàng; mỗi vùng một lệ.
Để tang khi đi làm, đi học: giữ lòng mà không ngưng việc
Ngày xưa, người chịu tang cha mẹ có thể ở nhà gần như trọn thời gian để tang; quan lại phải xin thôi việc về quê chịu tang. Ngày nay, sau vài ngày lo đám, phần lớn người có tang phải quay lại công sở, xưởng máy, lớp học. Câu hỏi thực tế là để tang thế nào trong những nơi có nếp sinh hoạt chung với người khác.
Cách phổ biến là đeo một mảnh băng tang nhỏ trên ngực áo hoặc tay áo trong 49 ngày hay 100 ngày đầu, mặc màu giản dị, từ chối nhẹ nhàng những buổi liên hoan, tiệc tùng của cơ quan trong thời gian đó. Nhiều người không đeo băng tang khi đi làm vì đồng phục hoặc vì không muốn bị hỏi han; đó cũng là lựa chọn cá nhân, không ai có quyền yêu cầu hay ngăn cản.
Với học sinh, nhà trường thường linh động cho nghỉ những ngày lo đám, và thầy cô chủ nhiệm nên được báo để để ý tâm lý của em. Trẻ có tang không cần kiêng tham gia hoạt động vui chơi ở trường; điều trẻ cần là được người lớn giải thích nhẹ nhàng chuyện đã xảy ra. Ở chiều ngược lại, đồng nghiệp, bạn học nên tránh những câu đùa vô ý về màu áo hay về chiếc băng tang trên ngực bạn mình.
Giữ tang theo từng giai đoạn: cách nhiều gia đình làm
Thay vì một mốc cứng, nhiều nhà chia thời gian để tang thành từng chặng, mỗi chặng giữ mức khác nhau:
| Giai đoạn | Thường giữ những gì | Thường linh động gì |
|---|---|---|
| Trong đám tang | Tang phục đầy đủ, túc trực, đáp lễ khách | Trẻ nhỏ, người già được nghỉ |
| Đến 49 ngày | Thắp hương hằng ngày, ăn mặc giản dị, không tiệc vui | Đi làm lại, đeo băng tang |
| Đến 100 ngày | Hạn chế cuộc vui, không tổ chức việc lớn | Đi dự việc vui nhà người, không nán lâu |
| Đến giỗ đầu | Tết đầu tiên ăn lặng lẽ, kiêng cưới trong nhà | Nhiều nhà mãn tang ở mốc này |
| Đến giỗ hết | Giữ đủ theo lễ, làm lễ trừ phục | Các gia đình giữ nếp cũ |
Bảng này mô tả thói quen phổ biến, không phải quy định. Gia đình có người theo tôn giáo khác hoặc ở hai vùng khác nhau nên bàn với nhau sớm để tránh hiểu lầm.
Cách chia chặng như vậy cũng giúp người trẻ đi làm, đi học xa vẫn giữ được phần cốt lõi: có mặt trong những mốc lễ quan trọng, còn ngày thường thì sinh hoạt bình thường với một mảnh băng tang trên áo.
Những điều kiêng nên hiểu lại cho hợp thời
Một số điều kiêng truyền miệng dễ gây khó cho người có tang hơn là giúp họ. Có thể hiểu lại như sau:
- "Có tang không được đi thăm người ốm, người mới sinh": gốc là ý tránh mang không khí buồn sang nhà người, và xưa người có tang mặc đồ sô dễ làm người khác giật mình. Nay chỉ cần tháo băng tang, ăn mặc bình thường là được.
- "Có tang không được đi lễ chùa, đình": nhiều nơi không có kiêng này; nhiều người còn đi chùa nhiều hơn trong thời gian để tang. Nếu băn khoăn, hỏi nhà chùa hoặc người trông đình.
- "Không được khóc trước mặt người mới mất": có quan niệm như vậy ở một số nơi; nhưng khóc là chuyện tự nhiên, con cháu không cần phải gồng mình.
- "Để tang không đủ là bất hiếu": hiếu thể hiện ở cách sống và cách chăm cha mẹ khi còn sống nhiều hơn ở số tháng đội khăn. Không ai nên bị trách vì phải đi làm sớm.
- "Năm có tang không được làm nhà, mua xe": đây là kiêng mang tính quan niệm, mỗi nhà một cách. Nhiều gia đình vẫn làm khi cần, chỉ không làm lễ mừng rình rang.
Điểm chung của những điều kiêng này là tôn trọng nỗi buồn của gia đình và tránh phô trương. Giữ được tinh thần ấy thì chi tiết nào linh động cũng không sao.
Để tang trong gia đình hai vùng, hai tôn giáo
Nhiều gia đình ngày nay là sự gặp gỡ của hai quê, hai nếp. Con dâu người Nam về làm dâu nhà Bắc, con rể theo đạo Công giáo trong một nhà thờ cúng tổ tiên theo lối dân gian, hoặc một nửa gia đình là Phật tử ăn chay giữ giới. Khi có tang, những khác biệt nhỏ thường ngày bỗng trở thành câu hỏi lớn: ai đội khăn gì, để tang bao lâu, có được cưới trong năm hay không.
Kinh nghiệm của nhiều nhà là bàn sớm và bàn rõ. Người chủ tang nên nói cách nhà mình định làm, rồi hỏi từng bên có điều gì cần giữ theo đức tin hay theo quê mình. Người theo Công giáo có thể vừa đội khăn tang vừa tham dự các giờ kinh, thánh lễ; người Phật tử có thể mời chư tăng tụng kinh song song với nghi lễ dân gian. Thời gian để tang có thể khác nhau giữa các thành viên mà không ai phải coi đó là thiếu tình.
Điều nên tránh là dùng tục để trách nhau. Một câu như "nhà mình thì phải thế này" nói ra giữa đám tang dễ làm tổn thương người đang buồn. Người lo lễ trong họ, hoặc một người lớn tuổi được cả hai bên nể, thường là người hoà giải tốt; còn với những câu hỏi về giáo lý, nên hỏi linh mục, chư tăng hoặc chức sắc của tôn giáo đó.
Người ngoài nên ứng xử thế nào với nhà đang có tang
Với hàng xóm, đồng nghiệp, bạn bè, hiểu tục để tang giúp ứng xử khéo hơn. Trong vài tháng đầu, tránh mời người có tang đi tiệc vui lớn, hoặc nếu mời thì nói trước rằng họ có thể không đến. Dịp Tết đầu tiên, nếu muốn đến thăm, nên đến thắp hương bàn thờ người mất thay vì đến chúc Tết theo kiểu thường lệ.
Trong cơ quan, người có tang có thể không muốn bị hỏi han nhiều. Một lời chia buồn ngắn, giúp đỡ phần việc trong những ngày đầu thường được trân trọng hơn những câu hỏi về chuyện đã xảy ra. Khi người có tang đi làm lại với băng tang trên áo, cứ đối xử bình thường.
Nếu nhà có tang là hàng xóm sát vách và nhà mình có việc vui như cưới, mừng thọ trong thời gian đó, nhiều người chủ động sang báo trước, giảm âm lượng nhạc, đặt rạp lệch khỏi phía nhà có tang. Những việc nhỏ ấy là cách giữ tình làng nghĩa xóm mà tục xưa vẫn đề cao.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có tang có được đi đám cưới người khác không?
Được. Nhiều người vẫn đi, nhất là đám cưới người thân, chỉ tháo băng tang, mặc giản dị và không ở lâu. Một số người chọn gửi quà, gửi lời mừng thay vì đến dự trong 49 ngày hoặc 100 ngày đầu.
Đã định ngày cưới mà trong nhà có người mất thì nên làm gì?
Hai gia đình nên bàn lại sớm. Các lựa chọn thường gặp là lùi ngày cưới, cưới đúng ngày nhưng làm rất giản dị, hoặc cưới chạy tang theo lệ địa phương. Ý kiến của đôi trẻ là quan trọng nhất, và đăng ký kết hôn vẫn theo pháp luật như bình thường.
Tết đầu tiên sau tang nhà mình có được cúng giao thừa không?
Có. Nhà có tang vẫn cúng giao thừa, cúng gia tiên ngày Tết như mọi năm, chỉ là không bày biện rực rỡ, không đốt pháo, không treo câu đối đỏ ở những nơi có lệ kiêng. Cách bày lễ cụ thể tuỳ gia đình.
Có tang có được đi chúc Tết không?
Theo tục, người có tang thường không đi chúc Tết nhà người khác trong Tết đầu tiên, nhất là không đi xông đất. Nếu được mời hoặc là nhà họ hàng thân, vẫn có thể đến thăm. Nhiều nơi nay không giữ kiêng này chặt.
Đeo băng tang trong bao lâu?
Không có mốc chung. Nhiều người đeo trong 49 ngày hoặc 100 ngày, có người đeo đến giỗ đầu. Ở nơi làm việc, đeo hay không và đeo bao lâu là lựa chọn cá nhân, không ai có quyền ép.
Ông bà để tang cháu mất sớm như thế nào?
Theo quan niệm cũ, bề trên không để tang bề dưới, nên ông bà, cha mẹ thường không đội khăn khi con cháu mất trước. Tuy vậy, nỗi buồn là thật, và nhiều gia đình nay vẫn để người lớn đeo băng tang hoặc đội khăn nếu họ muốn.