Với nhiều dân tộc ở Tây Nguyên như Ê Đê, Gia Rai, Bahnar, Xơ Đăng, Mnông, Cơ Ho, Mạ, lễ mừng lúa mới (còn gọi là lễ ăn cơm mới) sau mùa thu hoạch lúa rẫy chính là cái Tết lớn nhất trong năm: lúc đưa hồn lúa về kho, cả nhà, cả làng ăn bữa cơm đầu tiên từ hạt lúa mới, mời nhau uống rượu cần, đánh cồng chiêng. Lễ thường diễn ra vào cuối mùa mưa, đầu mùa khô, khoảng từ tháng Mười đến tháng Mười hai dương lịch, tuỳ nơi gặt sớm hay muộn.
Mỗi dân tộc, thậm chí mỗi làng, gọi lễ bằng tên riêng trong tiếng của mình và có trình tự riêng. Bài này không đi vào tên lễ của từng dân tộc, mà mô tả những nét chung được ghi nhận rộng rãi: vì sao lúa rẫy lại quan trọng như thế, lễ diễn ra ở cấp gia đình và cấp làng ra sao, vai trò của già làng, của rượu cần và cồng chiêng, và lễ đang thay đổi thế nào khi đất rẫy dần thành vườn cà phê, rẫy sắn.
Vì sao lúa rẫy lại là trung tâm của một cái Tết
Trong nếp sống truyền thống của nhiều dân tộc Tây Nguyên, lúa rẫy là nguồn lương thực chính. Một năm của làng xoay quanh vòng đời cây lúa: chọn đất, phát rẫy, đốt rẫy, tra hạt khi mưa đầu mùa về, làm cỏ, giữ rẫy khỏi thú rừng, rồi gặt. Mỗi chặng có thể có một nghi lễ riêng. Lễ mừng lúa mới là chặng cuối, đóng lại một vòng và mở ra mùa nghỉ ngơi.
Theo quan niệm truyền thống của nhiều dân tộc, cây lúa có hồn, hạt lúa không chỉ là thức ăn mà là thứ được các thần linh ban cho. Vì vậy, khi gặt xong, người ta phải làm lễ đưa hồn lúa về kho cẩn thận, tạ ơn các vị thần, rồi mới được ăn hạt lúa mới. Lễ mừng lúa mới vì thế vừa là niềm vui no đủ, vừa là lời cảm ơn.
Cái Tết này không có một ngày chung cho mọi nơi. Lúa ở rẫy này chín trước, rẫy kia chín sau, nên mỗi nhà, mỗi làng chọn ngày phù hợp. Có nơi từng nhà làm lễ riêng rồi cả làng làm lễ chung, có nơi chỉ làm lễ chung. Người ta hay nói mùa khô ở Tây Nguyên là mùa "ăn năm uống tháng", tức là mùa của những cuộc vui nối tiếp nhau sau khi kho đã đầy.
Các chặng của mùa mừng lúa mới
Trình tự dưới đây là khung chung được ghi nhận ở nhiều dân tộc Tây Nguyên. Tên gọi, số chặng và người làm lễ khác nhau theo từng làng.
- Gặt lúa. Lúa rẫy thường được tuốt bằng tay, cho vào gùi mang về. Ở nhiều nơi, những bông lúa đầu tiên được gặt riêng, cất riêng, dành cho phần lễ.
- Đưa hồn lúa về kho. Khi lúa đã gặt xong, gia đình làm lễ đưa hồn lúa từ rẫy về kho lúa (nhà kho nhỏ dựng trên cột, cách xa nhà ở). Theo quan niệm truyền thống, làm như vậy để lúa ở yên trong kho, đủ ăn đến mùa sau.
- Lễ trong gia đình. Mỗi nhà nấu nồi cơm đầu tiên từ lúa mới, mời các thành viên trong nhà, mời họ hàng, hàng xóm. Chủ nhà hoặc người lớn tuổi khấn mời theo cách của dân tộc mình.
- Lễ chung của làng. Ở nhiều nơi, sau khi các nhà đã làm lễ, cả làng làm một lễ chung ở nhà rông, nhà dài hay khoảng sân lớn, do già làng chủ trì.
- Ăn uống, cồng chiêng. Cả làng ăn cơm mới, uống rượu cần, đánh cồng chiêng, múa xoang. Các làng lân cận có thể được mời sang.
- Mùa thăm nhau. Những ngày sau, người ta đi thăm họ hàng, làng bên, đến dự lễ của nhau. Mùa khô kéo dài nên mùa vui cũng kéo dài.
Khi ghi chép, bạn nên hỏi chính người trong làng xem họ gọi từng chặng là gì và làm thế nào. Những tên lễ bằng tiếng dân tộc thường có nhiều cách phiên âm; đừng dùng tên lễ của dân tộc này để gọi lễ của dân tộc khác.
Già làng, rượu cần và cồng chiêng: ba thứ không thể thiếu
Già làng. Ở nhiều dân tộc Tây Nguyên, già làng là người có uy tín nhất, hiểu luật tục, nhớ các lễ của làng. Trong lễ mừng lúa mới cấp làng, già làng thường là người chủ trì, khấn mời, mở đầu bữa ăn và cuộc vui. Người trong làng nghe theo già làng không phải vì chức vụ mà vì uy tín và kinh nghiệm.
Rượu cần. Rượu ủ trong ché từ gạo, sắn, kê hoặc bắp với men lá rừng, khi uống thì đổ nước vào ché và hút qua cần tre. Uống rượu cần là uống chung, mỗi người lần lượt uống theo vạch, theo lượt, có thứ tự. Trong lễ mừng lúa mới, ché rượu là món mời khách quan trọng nhất.
Cồng chiêng. Tiếng cồng chiêng gắn với hầu hết các lễ quan trọng của người Tây Nguyên. Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại năm 2005. Trong lễ mừng lúa mới, người ta đánh cồng chiêng để báo tin vui, mời thần linh và người làng.
Múa xoang. Những vòng múa quanh đống lửa hoặc quanh cây nêu, nam nữ nối nhau theo nhịp cồng chiêng. Khách thường được mời vào vòng múa, đây là cách người Tây Nguyên kéo người lạ vào niềm vui chung.
Cây nêu. Ở một số dân tộc, cây nêu được dựng trong các lễ lớn của làng. Cây nêu được trang trí công phu, là nơi tập trung nghi lễ; cách dựng và trang trí khác nhau theo dân tộc.
Bữa cơm mới: món ăn và cách ăn
Bữa cơm mới trước hết là nồi cơm nấu từ lúa rẫy vừa gặt, thường dẻo và thơm hơn gạo bán ở chợ. Ở nhiều nơi, cơm được nấu trong ống tre, ống lồ ô (cơm lam) hoặc nồi đất, nồi gang. Món ăn đi kèm là những gì sẵn có trong vườn, rẫy, rừng, suối: rau rừng, măng, cà đắng, cá suối, gà, heo; nhà khá giả có thể mổ heo, mổ trâu để mời cả làng.
Cách ăn cũng là một phần của lễ. Ở nhiều làng, người già ăn trước, khách quý được mời trước. Phần cơm, rượu đầu tiên được dành cho các thần linh, cho tổ tiên theo cách khấn mời của từng dân tộc. Sau đó cả nhà, cả làng ăn chung, ngồi quây quần trên sàn nhà dài hay quanh bếp lửa ngoài sân.
Tục mời khách rất cởi mở. Người qua làng đúng mùa mừng lúa mới thường được mời vào ăn, uống. Từ chối hoàn toàn đôi khi bị coi là không thân thiện; cách tốt là nhận một ít, nói lời cảm ơn, rồi xin phép nếu phải đi.
Một điều đáng nhớ: lễ mừng lúa mới là lúc chia sẻ. Nhà nào được mùa thì mời nhiều, nhà nào mất mùa vẫn được làng mời đến ăn chung. Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá coi đây là một cách cộng đồng tự giữ cho nhau qua những năm khó khăn.
Những hiểu lầm hay gặp về lễ mừng lúa mới
"Cả Tây Nguyên làm chung một lễ." Không đúng. Tây Nguyên có nhiều dân tộc, mỗi dân tộc có tiếng nói, luật tục và cách làm lễ riêng. Ngay trong một dân tộc, mỗi làng cũng có thể khác nhau về ngày, về trình tự, về người chủ trì. Gọi chung là "lễ mừng lúa mới" chỉ là cách nói gộp cho dễ hiểu.
"Lễ chỉ là dịp uống rượu." Rượu cần có mặt trong lễ, nhưng phần cốt lõi là lời tạ ơn, việc đưa hồn lúa về kho và bữa cơm chung. Nhìn lễ chỉ qua ché rượu là bỏ qua phần ý nghĩa mà người trong làng coi trọng nhất.
"Lễ nào có cồng chiêng cũng là lễ hội du lịch." Nhiều lễ mừng lúa mới vẫn diễn ra trong gia đình, trong làng, không có khách du lịch. Cồng chiêng ở đó là để mời thần linh, báo tin cho làng, không phải để trình diễn. Phần dàn dựng ở ngày hội và phần lễ thật nên được phân biệt khi kể lại.
"Đây là tục cũ, sắp mất hết." Lễ đang đổi thay, có nơi mỏng đi, nhưng ở nhiều làng vẫn còn được giữ, và có nơi đang được chính người trẻ phục hồi. Nói "sắp mất hết" vừa không đúng, vừa làm người trong cộng đồng cảm thấy bị nhìn như một hiện vật.
"Già làng là trưởng thôn." Già làng là người có uy tín theo truyền thống, còn trưởng thôn là chức danh hành chính. Có nơi một người giữ cả hai vai, nhưng nhiều nơi là hai người khác nhau, cùng phối hợp trong việc của làng.
Khi rẫy lúa thành vườn cà phê: lễ mừng lúa mới hôm nay
Mấy chục năm qua, đất rẫy ở nhiều vùng Tây Nguyên đã chuyển sang trồng cà phê, cao su, hồ tiêu, sắn, hoặc ruộng lúa nước. Nhiều gia đình không còn trồng lúa rẫy, hoặc chỉ trồng một ít. Khi không còn lúa rẫy, cái gốc của lễ mừng lúa mới cũng mỏng đi; có nơi lễ không còn làm ở từng nhà mà chỉ làm chung ở làng, có nơi chuyển sang mừng thu hoạch cà phê, lúa nước.
Song song, nhiều địa phương ở Gia Lai (gồm cả Bình Định cũ), Đắk Lắk (gồm cả Phú Yên cũ), Lâm Đồng (gồm cả Đắk Nông cũ, Bình Thuận cũ), Quảng Ngãi (gồm cả Kon Tum cũ) đã phục dựng lễ mừng lúa mới trong các ngày hội văn hoá, có sự tham gia của già làng và nghệ nhân. Phục dựng giúp người trẻ biết đến lễ, nhưng cũng có nguy cơ lễ bị rút ngắn, biến thành tiết mục. Nhiều già làng nhắc rằng phần quan trọng nhất là bữa cơm chung và lời tạ ơn, không phải màn trình diễn.
Một điểm đáng lưu tâm khác là chuyện rượu. Rượu cần là một phần của lễ, nhưng uống quá nhiều, uống kéo dài nhiều ngày ảnh hưởng đến sức khoẻ và an toàn giao thông. Ở nhiều làng, già làng và chính quyền thôn đã vận động uống có chừng, không ép rượu, không lái xe sau khi uống. Đó là cách giữ phần đẹp của lễ mà bỏ phần hại.
Đến làng đúng mùa mừng lúa mới: vài lời khuyên
Nếu bạn đi công tác, đi dạy, đi du lịch ở Tây Nguyên vào mùa khô, khả năng cao sẽ gặp mùa lễ. Những điểm sau giúp bạn làm khách cho đúng mực.
- Đi cùng người quen trong làng hoặc báo trước với trưởng thôn, già làng; không tự ý vào nhà dài, nhà rông khi đang có lễ.
- Chào hỏi người già trước, chờ được mời mới ngồi vào vòng rượu, vòng múa.
- Không chạm vào ché rượu, cồng chiêng, cây nêu và các vật lễ khi chưa được phép.
- Uống rượu cần theo lượt, theo vạch người ta chỉ; khi không uống được nữa, nói rõ và cảm ơn.
- Hỏi trước khi chụp ảnh, nhất là chụp người già và phần nghi lễ; tránh dí máy sát mặt người như chụp một "vật trưng bày".
- Mang quà nhỏ như bánh kẹo cho trẻ em, chè, thuốc men cơ bản cho gia đình nếu bạn ở lại lâu; không mang quà quá đắt.
- Không lái xe sau khi uống rượu; đường đèo mùa khô bụi và nhiều khúc cua.
Người Tây Nguyên hiếu khách, nhưng lễ mừng lúa mới trước hết là lễ của làng. Làm khách tôn trọng, bạn sẽ được mời quay lại vào mùa sau.
Câu hỏi thường gặp
Lễ mừng lúa mới ở Tây Nguyên diễn ra khi nào?
Thường vào cuối mùa mưa, đầu mùa khô, sau khi gặt lúa rẫy, khoảng từ tháng Mười đến tháng Mười hai dương lịch. Ngày cụ thể do từng gia đình, từng làng chọn tuỳ lúa chín sớm hay muộn, nên không có một ngày chung cho cả vùng.
Lễ mừng lúa mới có phải là Tết của người Tây Nguyên không?
Với nhiều dân tộc Tây Nguyên, đây là dịp lớn nhất trong năm, có thể coi như cái Tết truyền thống. Ngày nay nhiều nơi cũng đón Tết Nguyên đán cùng cả nước, nên một năm có thể có cả hai dịp vui.
Hồn lúa là gì?
Theo quan niệm truyền thống của nhiều dân tộc Tây Nguyên, cây lúa có hồn và cần được đối xử trân trọng. Lễ đưa hồn lúa về kho là để lúa ở yên trong kho đến mùa sau. Đây là niềm tin của cộng đồng, nên khi kể lại bạn nên dùng giọng tôn trọng.
Khách có được uống rượu cần không?
Khách thường được mời uống rượu cần như một sự đón tiếp. Bạn nên uống theo lượt, theo hướng dẫn của chủ nhà, và có quyền từ chối khéo khi không uống được hoặc phải lái xe. Không ai nên ép rượu.
Ở thành phố có thể xem lễ mừng lúa mới ở đâu?
Một số bảo tàng, làng văn hoá và ngày hội văn hoá các dân tộc có tái hiện lễ mừng lúa mới. Những phần tái hiện giúp bạn hình dung, nhưng lễ thật diễn ra ở làng, trong mùa thu hoạch. Muốn dự, bạn nên đi cùng người quen trong cộng đồng.
Lễ mừng lúa mới khác Tết cơm mới của người Kinh thế nào?
Nhiều vùng người Kinh cũng có tục cúng cơm mới vào tháng Mười âm lịch, chủ yếu trong gia đình. Lễ mừng lúa mới của Tây Nguyên gắn với lúa rẫy, với hồn lúa, có lễ chung của cả làng, rượu cần, cồng chiêng và kéo dài thành cả một mùa vui.