Nhạc hiếu là nhạc dùng trong đám tang. Ở làng Bắc Bộ, đó thường là phường bát âm với kèn bầu, trống, nhị, sáo, thanh la; ở Huế là nhạc lễ với các điệu buồn; ở Nam Bộ là dàn nhạc lễ với kèn, trống, đờn; ở đô thị là đội kèn đồng hoặc nhạc phát qua loa. Nhạc vang lên ở những thời điểm nhất định: khi phát tang, khi có đoàn khách vào viếng, trong các lễ trước linh cữu và trên đường đưa tang.
Với người Việt, đám tang không có tiếng nhạc thường bị coi là thiếu, nhất là ở nông thôn. Nhạc báo cho cả xóm biết nhà có việc, dẫn nhịp cho các nghi lễ, và nói thay những lời mà gia đình không nói được. Bài này đi qua các loại nhạc hiếu phổ biến, vai trò của từng nhạc cụ, và những điều nên cân nhắc khi chọn nhạc cho đám tang hôm nay.
Vì sao người Việt cần tiếng nhạc trong đám tang
Trong nếp làng, tiếng trống, tiếng kèn đầu tiên vang lên từ nhà có tang là một bản tin không lời. Người ở đầu xóm nghe thấy là biết trong làng có người vừa mất, và theo tiếng nhạc mà biết lúc nào đã phát tang, lúc nào có khách viếng, lúc nào sắp đưa tang. Ở thời chưa có điện thoại, nhạc tang làm đúng việc của một chiếc loa thông báo.
Nhạc còn giữ nhịp cho nghi lễ. Mỗi khi một đoàn viếng vào, phường nhạc nổi một hồi trống, một đoạn kèn; khi đoàn thắp hương xong, nhạc lắng xuống để con cháu đáp lễ. Trong các lễ chính như khiển điện hay lúc di quan, nhạc nổi lên dày hơn. Người lo lễ và phường nhạc thường phối hợp ngầm với nhau qua những ra hiệu rất nhỏ.
Cuối cùng, nhạc là cách nói nỗi buồn. Nhiều làn điệu dùng trong đám tang có âm hưởng ai oán, chậm, kéo dài; tiếng kèn bầu ở Bắc Bộ hay các điệu Nam ai ở Huế được nhiều người mô tả là "khóc thay" cho con cháu. Ở các đám tang đông người, nhạc cũng giúp không khí bớt lặng ngắt, cho người túc trực có chỗ dựa để vượt qua những đêm dài.
Các nhạc cụ thường gặp trong phường bát âm
"Bát âm" theo nghĩa gốc là tám loại chất liệu làm nhạc cụ: kim (kim loại), thạch (đá), ti (tơ), trúc, bào (bầu), thổ (đất), cách (da), mộc (gỗ). Phường bát âm ở làng không nhất thiết có đủ tám loại, mà thường gồm một số nhạc cụ sau:
| Nhạc cụ | Vai trò trong đám tang | Ghi chú |
|---|---|---|
| Kèn bầu (kèn loa) | Dẫn giai điệu, tiếng to, ai oán | Âm thanh đặc trưng của đám ma làng Bắc |
| Trống cái, trống con | Báo khách, giữ nhịp, nổi hồi khi lễ chính | Mỗi làng có cách đánh riêng |
| Nhị (đàn nhị) | Hoà giai điệu, kéo dài nỗi buồn | Dùng nhiều trong lúc túc trực đêm |
| Sáo trúc | Giai điệu nhẹ, xen với kèn | Không phải phường nào cũng có |
| Thanh la, não bạt | Điểm nhịp, đánh dấu chuyển đoạn | Bằng kim loại, tiếng vang |
| Mõ, sênh | Giữ nhịp phụ | Có nơi dùng kèm khi tụng kinh |
Số người trong một phường thường không nhiều, có khi chỉ bốn, năm người. Nhiều phường là nghề gia truyền, cha truyền con nối trong một làng, phục vụ cả vùng xung quanh.
Cách sắp xếp chỗ ngồi của phường cũng có lệ: thường đặt ở một góc rạp nhìn được vào linh cữu và cửa ra vào, để người chơi thấy khi nào có đoàn viếng bước vào mà nổi nhạc cho kịp.
Nhạc tang ở Huế, miền Trung và Nam Bộ
Nhạc lễ Huế. Ở Huế, nhạc tang thường dùng dàn nhạc lễ với kèn, trống, đàn nhị, đàn nguyệt và các nhạc cụ gõ. Các điệu buồn như Nam ai mang âm hưởng trầm, nhiều người coi là nét đặc trưng của tang lễ xứ Huế. Nhã nhạc cung đình Huế được UNESCO ghi danh năm 2003; nhạc lễ dân gian là một nhánh gần gũi với đời sống thường ngày.
Miền Trung và dải ven biển. Nhiều nơi có đội nhạc với kèn, trống và thanh la, đi theo đoàn đưa tang. Một số làng chài có đội nhạc của vạn chài, phục vụ cho các thành viên trong vạn.
Nhạc lễ Nam Bộ. Dàn nhạc lễ Nam Bộ thường có kèn, trống, đờn cò, đờn kìm và các nhạc cụ gõ, chơi trong các nghi lễ chính. Những đêm túc trực, có nơi còn mời người ca các bài buồn theo lối đờn ca tài tử, loại hình được UNESCO ghi danh năm 2013.
Đội kèn đồng. Đội kèn đồng (người ta quen gọi kèn tây) xuất hiện ở các đô thị từ đầu thế kỷ XX, ban đầu ở các gia đình khá giả, nay rất phổ biến ở thành phố và lan về nhiều vùng quê. Đội thường chơi các bản nhạc tang quen thuộc, đôi khi cả những ca khúc mà người mất yêu thích lúc sinh thời.
Nhạc trong tang lễ theo tôn giáo. Đám tang của gia đình Phật tử thường có tiếng chuông, mõ và tiếng tụng kinh của chư tăng hoặc đạo tràng; đám tang Công giáo có ca đoàn hát thánh ca trong giờ kinh và thánh lễ. Nhiều đám tang kết hợp cả hai lớp: nhạc dân gian lúc tiếp khách, kinh nguyện vào giờ lễ.
Nhạc vang lên lúc nào trong một đám tang
Mỗi phường có cách riêng, nhưng nhìn chung nhạc đi theo nhịp sau:
- Khi gia đình làm lễ phát tang: nhạc nổi lên để báo đám tang bắt đầu nhận viếng.
- Mỗi khi có đoàn viếng vào: trống báo, kèn tấu một đoạn trong lúc đoàn đặt lễ và thắp hương, rồi lắng xuống khi gia đình đáp lễ.
- Trong các lễ trước linh cữu sáng, tối: nhạc nhẹ, chậm.
- Đêm túc trực: nhiều nơi chơi các đoạn nhạc dài, có khi xen với tiếng tụng kinh hoặc người ca; nay nhiều nơi dừng vào giờ khuya.
- Lễ khiển điện và di quan: nhạc dày nhất, kèn trống nổi lên khi linh cữu rời nhà.
- Trên đường đưa tang: phường nhạc đi trước hoặc ngay sau linh cữu, chơi đến khi tới nơi an táng hoặc lúc đoàn lên xe.
Ở đám tang tại nhà tang lễ, phần lớn các bước được nén trong vài giờ nên nhạc thường chỉ có lúc viếng và lúc di quan.
Người làm nhạc hiếu: một nghề lặng lẽ
Ở nhiều vùng đồng bằng Bắc Bộ, phường kèn là nghề có từ lâu đời, nhiều phường truyền qua ba, bốn thế hệ trong một gia đình. Người trong phường thường làm ruộng hoặc làm nghề khác, khi có đám thì tụ lại. Họ thuộc lòng lệ của từng làng trong vùng: làng nào đánh trống báo mấy hồi, làng nào đưa tang qua cổng nào, nhà nào cần chơi lâu hơn vì có nhiều đoàn viếng.
Xưa, người làm nhạc đám ma có lúc bị coi thấp, vì dính đến việc tang. Ngày nay cách nhìn đã khác nhiều; nhiều nghệ nhân được cộng đồng quý trọng vì giữ được các làn điệu cổ mà thế hệ trẻ ít người biết. Có những phường đã được mời biểu diễn trong các chương trình giới thiệu âm nhạc dân gian, ngoài không gian đám tang.
Nghề này cũng đứng trước thách thức: người trẻ ít theo học, đội kèn đồng và nhạc phát qua loa rẻ và tiện hơn, nhiều đám tang ở thành phố không còn chỗ cho phường bát âm. Một số địa phương, câu lạc bộ âm nhạc dân gian đã ghi âm, dạy lại các làn điệu nhạc hiếu như một phần di sản. Khi gia đình mời phường bát âm, cũng là góp một phần nhỏ giữ cho nghề còn sống.
Nhạc tang và những tranh cãi hiện nay
Mấy năm gần đây, nhiều người bàn về các đám tang có ca sĩ hát nhạc vui, có nhảy múa, loa công suất lớn mở suốt đêm. Một số gia đình giải thích rằng người mất lúc sống yêu những bài hát ấy, hoặc muốn tiễn đưa trong không khí nhẹ nhàng. Một số người khác cho rằng làm vậy mất đi sự trang nghiêm, và ảnh hưởng đến hàng xóm.
Không có câu trả lời chung cho mọi gia đình. Có những đám tang chơi lại bài hát người mất yêu thích một cách nhẹ nhàng, khiến người dự xúc động hơn mọi lời điếu văn. Cũng có những đám tang biến thành buổi biểu diễn ồn ào mà gia đình sau này thấy tiếc. Ranh giới thường nằm ở hai điều: có phù hợp với tâm nguyện người mất và cảm xúc của con cháu không, và có làm phiền đến người xung quanh không.
Về âm lượng và giờ giấc, quy định về nếp sống văn minh trong việc tang ở nhiều địa phương khuyến nghị không cử nhạc tang vào ban đêm khuya đến sáng sớm và không dùng loa công suất lớn. Gia đình nên hỏi tổ dân phố, trưởng thôn về quy định cụ thể nơi mình ở, và dặn phường nhạc ngay từ đầu.
Chọn nhạc cho đám tang hôm nay: vài gợi ý
Nếu gia đình đang băn khoăn nên mời phường bát âm, đội kèn đồng hay chỉ phát nhạc qua loa, có thể cân nhắc:
- Hỏi người lo lễ hoặc hội hiếu trong làng: nhiều nơi có phường nhạc quen, biết lệ làng và biết phối hợp với nghi lễ.
- Tôn trọng mong muốn của người mất nếu có: có người dặn không cần nhạc, có người muốn nghe lại một bài hát cũ.
- Thống nhất trước với phường nhạc về giờ bắt đầu, giờ nghỉ đêm và âm lượng, nhất là ở khu dân cư đông đúc.
- Ở nhà tang lễ, hỏi trước nhà tang lễ cho phép loại nhạc nào, khung giờ nào.
- Gia đình theo Phật giáo, Công giáo hoặc tôn giáo khác thường có nhạc, kinh nguyện riêng; có thể kết hợp với nhạc dân gian hoặc không, tuỳ gia đình và chức sắc hướng dẫn.
- Chi phí nhạc tang nên bàn rõ trước để không phát sinh; số tiền là chuyện thoả thuận giữa gia đình và phường, không có mức chung.
Âm nhạc là phần đám tang dễ được nhớ lâu nhất. Một tiếng kèn đúng lúc, một bài hát vừa phải có thể là điều con cháu còn nhắc lại nhiều năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Phường bát âm có phải đủ tám nhạc cụ không?
Không. Bát âm là tám loại chất liệu theo quan niệm cổ (kim, thạch, ti, trúc, bào, thổ, cách, mộc). Phường bát âm ở làng chỉ là tên gọi dàn nhạc dân gian, thường có kèn, trống, nhị, sáo, thanh la, không nhất thiết đủ tám loại.
Vì sao tiếng kèn đám ma nghe buồn đến vậy?
Kèn bầu có âm sắc mạnh, chói, dễ luyến láy; người thổi kèn đám ma thường chơi các làn điệu chậm, nhiều nốt kéo dài và luyến xuống. Cộng thêm không khí tang lễ, tiếng kèn trở thành âm thanh mà nhiều người gắn chặt với nỗi buồn mất người thân.
Đám tang không có nhạc có được không?
Được. Nhiều gia đình, nhất là theo một số tôn giáo hoặc theo nguyện vọng người mất, tổ chức tang lễ không có nhạc dân gian, chỉ có tụng kinh, kinh nguyện hoặc yên lặng. Không có quy định nào bắt buộc phải có nhạc tang.
Có được mở nhạc tang qua đêm không?
Nhiều địa phương có quy định hoặc hương ước, quy ước về giờ giấc nhạc tang, thường không cho cử nhạc trong khoảng đêm khuya đến sáng sớm. Gia đình nên hỏi tổ dân phố, trưởng thôn và báo trước cho phường nhạc.
Chơi bài hát người mất yêu thích trong đám tang có nên không?
Nhiều gia đình làm vậy và thấy đó là cách tưởng nhớ chân thành. Nên chọn lúc phù hợp như lúc tiễn đưa hoặc lúc túc trực, âm lượng vừa phải, và bàn với những người lớn trong nhà để tránh có người thấy phật ý.
Người thổi kèn đám ma có phải là nghề riêng không?
Ở nhiều làng Bắc Bộ, đó là nghề gia truyền, các phường kèn phục vụ đám hiếu cả một vùng. Nghề này ngày nay vẫn còn, dù phải cạnh tranh với đội kèn đồng và nhạc phát qua loa. Một số nơi còn có phường chơi cả đám hiếu lẫn đám hỉ.