Ramưwan là lễ lớn nhất trong năm của cộng đồng người Chăm Awal, thường gọi là Chăm Bà Ni, sống chủ yếu ở Khánh Hoà (gồm cả Ninh Thuận cũ) và Lâm Đồng (gồm cả Bình Thuận cũ). Tên lễ bắt nguồn từ tháng Ramadan của Hồi giáo, nhưng qua nhiều thế kỷ, người Chăm Bà Ni đã kết hợp yếu tố Hồi giáo với tín ngưỡng thờ tổ tiên và nếp sống bản địa, nên Ramưwan có hình thức rất riêng: chức sắc vào thánh đường hành lễ trong cả tháng, còn giáo dân thì tảo mộ, mời tổ tiên, sum họp gia đình.
Bài này giới thiệu Ramưwan ở mức văn hoá, theo những gì cộng đồng Chăm Bà Ni và các tài liệu nghiên cứu văn hoá Chăm thường mô tả: lễ diễn ra khi nào, có những chặng nào, ai làm gì, Ramưwan khác Ramadan của người Chăm Islam ra sao, và người ngoài nên cư xử thế nào khi đến làng Chăm Bà Ni vào tháng này. Phần giáo lý và nghi thức chi tiết thuộc về các chức sắc; muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi trực tiếp các Acar.
Chăm Bà Ni là ai và vì sao có Ramưwan
Người Chăm ở Việt Nam không phải một khối thống nhất về tín ngưỡng. Ở Khánh Hoà và Lâm Đồng có hai cộng đồng chính: Chăm Ahiér (thường gọi là Chăm Bà La Môn) và Chăm Awal (thường gọi là Chăm Bà Ni). Ở An Giang, Tây Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh có cộng đồng Chăm Islam theo Hồi giáo như các cộng đồng Hồi giáo trên thế giới. Ba cộng đồng có lịch lễ riêng: Chăm Ahiér có Katê, Chăm Bà Ni có Ramưwan, Chăm Islam giữ tháng Ramadan.
Theo các nhà nghiên cứu văn hoá Chăm, Hồi giáo được truyền vào cộng đồng Chăm từ nhiều thế kỷ trước. Ở một bộ phận người Chăm vùng Nam Trung Bộ, đạo được tiếp nhận và hoà vào tín ngưỡng thờ tổ tiên, phong tục mẫu hệ và lễ nghi bản địa, hình thành nên cộng đồng Chăm Bà Ni với hệ thống chức sắc, thánh đường và lịch lễ riêng. Ramưwan là kết quả của quá trình đó: tên gọi và tháng lễ theo Ramadan, nhưng cách làm mang dấu ấn Chăm.
Hiểu được điều này giúp bạn tránh hai cách nói sai hay gặp: coi Chăm Bà Ni là "Hồi giáo không chính thống" theo nghĩa chê bai, hoặc coi Ramưwan là "Tết Hồi giáo". Cách nói đúng mực là: Ramưwan là lễ lớn của cộng đồng Chăm Bà Ni, có nguồn gốc từ tháng Ramadan và đã được bản địa hoá.
Thời gian của Ramưwan
Ramưwan được tính theo lịch của cộng đồng Chăm Bà Ni, không theo lịch âm của người Kinh. Những điểm chính về thời gian:
- Tháng lễ. Ramưwan diễn ra vào tháng Chín theo lịch Chăm Awal, tương ứng với tháng Ramadan.
- Độ dài. Phần lễ của chức sắc trong thánh đường kéo dài khoảng một tháng; phần sinh hoạt của giáo dân tập trung vào những ngày trước và những ngày đầu tháng lễ.
- Ngày dương lịch thay đổi. Vì lịch lễ không trùng với lịch dương, mỗi năm Ramưwan rơi vào một thời điểm khác nhau. Cách chắc nhất là xem thông báo của cộng đồng và địa phương năm đó.
- Không trùng tuyệt đối với Ramadan quốc tế. Cách tính lịch của cộng đồng Chăm Bà Ni có quy ước riêng, nên ngày bắt đầu Ramưwan có thể không trùng với ngày bắt đầu tháng Ramadan mà cộng đồng Hồi giáo quốc tế và người Chăm Islam theo.
- Mùa đoàn tụ. Người Chăm Bà Ni đi làm, đi học xa thường cố gắng về quê vào dịp trước Ramưwan để kịp tảo mộ và sum họp gia đình.
Khi viết về Ramưwan của một năm cụ thể, không nên tự đổi từ lịch âm hay từ lịch Ramadan quốc tế sang. Ghi theo thông báo của cộng đồng là cách an toàn nhất.
Các chặng chính của mùa Ramưwan
Trình tự chi tiết khác nhau giữa các làng; khung dưới đây là những chặng thường được mô tả trong mùa Ramưwan của người Chăm Bà Ni.
- Tảo mộ. Trước khi vào tháng lễ, các gia đình, dòng họ ra nghĩa trang thăm viếng, dọn dẹp mộ tổ tiên. Có nơi mời chức sắc đến làm lễ ở nghĩa trang. Đây là lúc con cháu ở xa về đông nhất.
- Mời tổ tiên về nhà. Sau tảo mộ, gia đình làm lễ mời tổ tiên về nhà, theo nếp thờ cúng tổ tiên của người Chăm Bà Ni. Phần này thể hiện rõ sự kết hợp giữa tín ngưỡng bản địa và yếu tố Hồi giáo.
- Chức sắc vào thánh đường. Đầu tháng lễ, các Acar vào thánh đường của làng (thường gọi là Thang Mưgik), ở lại trong thời gian lễ, hành lễ, đọc kinh theo truyền thống của cộng đồng.
- Giáo dân mang cơm nước. Trong thời gian các Acar ở thánh đường, các gia đình trong làng thay nhau nấu và mang cơm nước đến dâng, thường vào chiều tối. Hình ảnh những người phụ nữ đội khay cơm đi về phía thánh đường là nét quen thuộc của tháng Ramưwan.
- Những ngày trong tháng. Giáo dân giữ nếp sống chừng mực hơn, hạn chế cãi vã, giữ vệ sinh nhà cửa, đi lại thăm hỏi. Mức độ kiêng giữ của giáo dân khác nhau tuỳ làng và tuỳ người.
- Kết thúc tháng lễ. Cuối tháng, cộng đồng có lễ khép lại; các Acar trở về nhà, đời sống làng trở lại nhịp thường ngày.
Những mô tả này mang tính khái quát. Với những chi tiết như số ngày giáo dân kiêng giữ, cách thức hành lễ của Acar, bạn nên hỏi người trong cộng đồng thay vì dựa vào một tài liệu duy nhất.
Ramưwan của Chăm Bà Ni và Ramadan của Chăm Islam
Hai cộng đồng Chăm cùng có một tháng lễ mang tên gần nhau nên rất hay bị nhầm. Bảng dưới đây so sánh ở mức khái quát.
| Ramưwan (Chăm Bà Ni) | Ramadan (Chăm Islam) | |
|---|---|---|
| Nơi sống chủ yếu | Khánh Hoà, Lâm Đồng (Ninh Thuận, Bình Thuận cũ) | An Giang, Tây Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh và một số nơi khác |
| Người giữ lễ chính | Chức sắc Acar ở trong thánh đường suốt tháng | Mọi tín đồ trưởng thành, theo quy định của Hồi giáo |
| Nhịn ăn ban ngày | Chủ yếu chức sắc; giáo dân giữ ở mức khác nhau tuỳ làng | Tín đồ nhịn ăn uống từ lúc rạng đông đến khi mặt trời lặn trong cả tháng, trừ người được miễn |
| Yếu tố thờ tổ tiên | Rõ nét: tảo mộ, mời tổ tiên về nhà | Không theo nếp thờ cúng tổ tiên |
| Lịch | Lịch riêng của cộng đồng Chăm Bà Ni | Lịch Hồi giáo, theo cộng đồng Hồi giáo quốc tế |
Bảng so sánh này không nhằm đánh giá cộng đồng nào "đúng" hơn. Mỗi cộng đồng có lịch sử tiếp nhận tôn giáo riêng và tự xác định cách giữ đạo của mình.
Khi tìm hiểu, bạn nên nói chuyện với người của chính cộng đồng ấy. Người Chăm Bà Ni và người Chăm Islam đều thường sẵn lòng giải thích nếu được hỏi một cách tôn trọng.
Ramưwan trong đời sống gia đình và làng
Mùa đoàn tụ. Với nhiều gia đình Chăm Bà Ni, Ramưwan có vị trí giống như Tết Nguyên đán với người Kinh. Con cháu đi làm ở thành phố, ở các tỉnh phía Nam trở về, nhà cửa đông vui, bếp núc bận rộn.
Thăm hỏi họ hàng. Những ngày đầu tháng lễ, người ta đi thăm họ hàng, thăm người già trong làng. Người trẻ chào hỏi người lớn tuổi, người lớn hỏi han chuyện học hành, làm ăn của con cháu.
Làng sạch sẽ, yên tĩnh. Nhiều làng Chăm Bà Ni tổ chức dọn dẹp đường làng, nghĩa trang trước Ramưwan. Trong tháng lễ, không khí ở làng thường yên tĩnh hơn ngày thường, nhất là quanh thánh đường.
Ẩm thực trong mùa lễ. Các gia đình nấu những món truyền thống để dâng chức sắc và đãi khách. Người Chăm Bà Ni có những kiêng kỵ ăn uống riêng theo nếp cộng đồng; nếu đến nhà, khách nên ăn những gì chủ nhà mời, không mang thức ăn từ bên ngoài khi chưa hỏi.
Vai trò của phụ nữ. Trong nếp mẫu hệ của người Chăm, phụ nữ giữ vai trò lớn trong gia đình. Mùa Ramưwan, phụ nữ là người lo cơm nước dâng chức sắc, lo bếp đãi khách, giữ nếp nhà, truyền lại cho con gái.
Viết về Ramưwan cho đúng: tên gọi và cách dùng chữ
Ramưwan hay Ramadan. Khi nói về lễ của người Chăm Bà Ni, nên dùng chữ Ramưwan (còn gặp các cách viết Ramuwan, Ramưvan). Chữ Ramadan dành cho tháng chay của Hồi giáo nói chung và của người Chăm Islam. Dùng lẫn hai chữ làm người đọc tưởng hai lễ là một.
Chăm Bà Ni hay Chăm Awal. Hai cách gọi cùng chỉ một cộng đồng. "Bà Ni" là cách gọi quen trong tiếng Việt, "Awal" là cách gọi trong tiếng Chăm, đối lại với "Ahiér" của cộng đồng Chăm Bà La Môn. Trong bài viết, có thể dùng một tên chính và ghi tên kia trong ngoặc ở lần đầu.
Thánh đường, không phải "chùa". Nơi các Acar hành lễ là thánh đường của làng, người Chăm gọi là Thang Mưgik. Gọi là "chùa" hay "nhà thờ" là áp khái niệm của tôn giáo khác lên, dễ gây hiểu sai.
Không dùng chữ "lạ", "bí ẩn". Ramưwan là sinh hoạt bình thường của một cộng đồng người Việt Nam. Những chữ như "lễ hội kỳ lạ", "tục bí ẩn" khiến người trong cộng đồng thấy mình bị nhìn như hiện vật, và cũng không giúp người đọc hiểu thêm điều gì.
Ghi rõ nguồn và nơi. Mỗi làng Chăm Bà Ni có thể có cách làm khác nhau. Khi kể một chi tiết, hãy ghi rõ là ở làng nào, theo lời ai, năm nào, thay vì khái quát cho toàn bộ cộng đồng.
Đến làng Chăm Bà Ni trong tháng Ramưwan: nên biết gì
Làng Chăm Bà Ni đón khách thân thiện, nhưng tháng Ramưwan là tháng lễ. Những điều sau giúp bạn không làm phiền cộng đồng.
- Mặc trang phục kín đáo, nhất là khi đi gần thánh đường; tránh quần áo ngắn, hở vai.
- Không vào thánh đường khi chưa được phép; khu vực các Acar đang ở và hành lễ là nơi trang nghiêm.
- Không ăn uống, hút thuốc, nói to ngay trước thánh đường hay khi gặp đoàn người mang cơm đến dâng.
- Hỏi trước khi chụp ảnh chức sắc, người già, phụ nữ; tránh chụp cận mặt.
- Không mang thịt lợn, rượu bia làm quà; nếu muốn tặng quà, hỏi người quen trong làng món gì phù hợp.
- Nếu được mời vào nhà, cởi giày dép, chào người lớn tuổi trước, ngồi đúng chỗ chủ nhà mời.
- Khi viết hay đăng bài về Ramưwan, ghi đúng tên cộng đồng (Chăm Bà Ni hay Chăm Awal), đúng tên làng, tránh gọi chung chung là "Tết Hồi giáo".
Tháng Ramưwan là dịp tốt để hiểu thêm về một cộng đồng ít được biết đến, nếu bạn đến với thái độ học hỏi và tôn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Ramưwan có phải là Tết của người Chăm không?
Ramưwan là lễ lớn nhất của cộng đồng Chăm Bà Ni, có không khí đoàn tụ như một cái Tết, nhưng không phải là lễ của mọi người Chăm. Người Chăm Ahiér có Katê, người Chăm Islam giữ tháng Ramadan theo Hồi giáo.
Người Chăm Bà Ni có nhịn ăn cả tháng không?
Theo các mô tả về Ramưwan, chức sắc Acar là người giữ lễ chính trong thánh đường. Mức độ kiêng giữ của giáo dân khác nhau giữa các làng và giữa từng người. Nếu muốn biết cụ thể, bạn nên hỏi trực tiếp người trong cộng đồng.
Acar là ai?
Acar là tên gọi các chức sắc tôn giáo của cộng đồng Chăm Bà Ni. Họ đảm nhiệm các nghi lễ của cộng đồng, trong đó có việc vào thánh đường hành lễ suốt tháng Ramưwan. Trong hệ thống chức sắc có nhiều bậc khác nhau.
Ramưwan rơi vào tháng mấy dương lịch?
Ramưwan diễn ra vào tháng Chín theo lịch của cộng đồng Chăm Bà Ni, nên ngày dương lịch thay đổi mỗi năm. Cách chắc nhất là xem thông báo của cộng đồng và chính quyền địa phương năm đó, không tự đổi từ lịch âm.
Khách không theo đạo có được đến làng trong tháng Ramưwan không?
Được. Người Chăm Bà Ni đón khách thân thiện. Bạn chỉ cần ăn mặc kín đáo, không vào thánh đường khi chưa được phép, hỏi trước khi chụp ảnh và không mang những món quà kiêng kỵ như thịt lợn, rượu.
Vì sao trước Ramưwan người Chăm Bà Ni đi tảo mộ?
Tảo mộ và mời tổ tiên về nhà là phần thể hiện nếp thờ tổ tiên của người Chăm Bà Ni, được giữ song song với yếu tố Hồi giáo trong Ramưwan. Đây cũng là dịp con cháu ở xa về, cả dòng họ gặp nhau.