Tết Nhảy của người Dao: điệu nhảy tạ ơn tổ tiên trong những ngày giáp Tết

Tết Nhảy là nghi lễ cuối năm của người Dao, thường làm vào những ngày giáp Tết Nguyên đán, để tạ ơn tổ tiên, tưởng nhớ Bàn Vương (vị thuỷ tổ trong truyền thuyết của người Dao) và cầu cho năm mới yên ổn, mùa màng tốt. Người Dao Đỏ ở Lai Châu gọi lễ này là Nhiàng Chầm Đao (có nhiều cách phiên âm), nghĩa thường được dịch là "Tết nhảy". Gọi là Tết Nhảy vì phần nổi bật nhất của lễ là các điệu nhảy kéo dài suốt nhiều giờ, có khi suốt đêm.

Tết Nhảy được biết nhiều nhất qua người Dao Đỏ ở huyện Tam Đường cũ của Lai Châu, nhưng các nhóm Dao ở nhiều nơi cũng có nghi lễ nhảy múa tương tự gắn với dịp cuối năm, với tên gọi và cách làm khác nhau. Bài này mô tả ở mức văn hoá: Tết Nhảy là gì, làm khi nào, ai nhảy, các điệu nhảy diễn tả điều gì, và cộng đồng Dao giữ lễ ra sao giữa đời sống hôm nay. Phần nghi lễ chi tiết thuộc về các thầy cúng và mỗi dòng họ, bài không đi vào trình tự cúng.

Tết Nhảy là gì và gốc từ đâu

Người Dao có truyền thuyết về Bàn Vương (còn gọi là Bàn Hồ) được coi là thuỷ tổ, cùng câu chuyện các dòng họ Dao vượt biển gặp sóng gió, cầu khấn tổ tiên và được cứu. Nhiều nghi lễ lớn của người Dao, trong đó có lễ cúng Bàn Vương và Tết Nhảy, đều gắn với ký ức ấy. Tết Nhảy vì vậy vừa là lễ tạ ơn, vừa là dịp kể lại nguồn cội của dòng họ cho con cháu.

Trong Tết Nhảy, người Dao mời tổ tiên, Bàn Vương và các vị thần trong hệ thống tín ngưỡng của mình về chung vui, rồi dùng các điệu nhảy để dâng lên. Các điệu nhảy được nhiều người giải thích là mô phỏng đời sống: phát nương, gieo hạt, săn bắn, đánh giặc, các con vật quen thuộc, hay hành trình vượt biển trong truyền thuyết. Nói cách khác, đó là cách người Dao kể lại một năm lao động và cả lịch sử của mình bằng thân thể.

Tết Nhảy không phải lễ hội đông người ngoài sân bãi theo nghĩa thông thường. Theo nếp cũ, lễ diễn ra trong nhà, do một gia đình hoặc một dòng họ tổ chức, có thầy cúng chủ trì, người trong họ cùng tham gia. Những năm gần đây, Tết Nhảy được nhiều nơi dựng lại trong các ngày hội văn hoá, nhưng phần cốt lõi vẫn là lễ trong nhà.

Tết Nhảy của người Dao ở Lai Châu đã được đưa vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Khi trích dẫn năm và văn bản công nhận, bạn nên tra lại thông tin của ngành văn hoá địa phương để ghi cho chính xác.

Thời gian, không gian và những người tham gia

Những nét dưới đây là khung chung theo các mô tả về Tết Nhảy của người Dao Đỏ; ở các nhóm Dao khác, chi tiết có thể khác đáng kể.

• Thời gian. Thường vào những ngày cuối tháng Chạp âm lịch, trước Tết Nguyên đán, cũng có nơi làm vào đầu tháng Giêng. Lễ kéo dài từ một đến vài ngày tuỳ quy mô; ngày cụ thể do gia đình và thầy cúng chọn.
• Không gian. Trong gian chính của ngôi nhà, nơi có bàn thờ tổ tiên. Đồ đạc được dọn gọn để có khoảng trống cho người nhảy đi vòng. Bếp lửa giữ ấm suốt đêm.
• Thầy cúng. Một thầy chủ trì cùng các thầy phụ, mặc trang phục nghi lễ, đọc sách cúng viết bằng chữ Nôm Dao, dẫn dắt các phần của lễ.
• Người nhảy. Chủ yếu là đàn ông trong dòng họ, nhiều nơi là những người đã qua lễ cấp sắc. Số người nhảy có khi vài người, có khi đông hơn, nhảy theo vòng tròn.
• Người đánh nhạc. Trống, chiêng nhỏ, chuông, thanh la, có nơi có tù và. Nhịp nhạc dẫn bước nhảy và thay đổi theo từng điệu.
• Gia đình và họ hàng. Phụ nữ lo bếp núc, trang phục, đón khách; trẻ em ngồi xem và học dần từ những lần như thế.

Điều đáng lưu ý là cùng tên "Tết Nhảy" nhưng mỗi dòng họ có lệ riêng về số điệu, thứ tự và đồ dùng. Khi đến dự, bạn nên hỏi chủ nhà về lệ của chính gia đình ấy thay vì so với một bản mô tả đọc được ở nơi khác.

Các điệu nhảy diễn tả điều gì

Nhảy theo vòng tròn. Người nhảy thường đi thành vòng quanh gian nhà, chân bước theo nhịp trống, tay cầm chuông hoặc đạo cụ nghi lễ. Vòng tròn lặp đi lặp lại nhiều lượt, tạo cảm giác như một câu chuyện được kể nhiều lần cho thấm.

Mô phỏng lao động. Nhiều điệu được giải thích là mô phỏng phát rẫy, chọc lỗ tra hạt, gặt lúa, phơi thóc. Người xem quen việc nương rẫy dễ nhận ra động tác và hiểu đó là lời tạ ơn cho một năm làm ăn.

Mô phỏng săn bắn và chống giặc. Một số điệu mang tính võ, với động tác dứt khoát, được hiểu là ôn lại thời người Dao phải tự bảo vệ bản làng và mùa màng.

Mô phỏng con vật. Có điệu được giải thích là mô phỏng chim, thú quen thuộc với đời sống vùng núi. Phần này thường vui, trẻ em thích xem nhất.

Nhảy dâng tổ tiên. Xen giữa các điệu là những đoạn trang nghiêm, người nhảy hướng về bàn thờ, thầy cúng đọc lời mời và tạ ơn. Đây là phần cốt lõi của lễ, khách không nên làm ồn hay chen vào.

Nhảy kéo dài. Lễ đông người có thể nhảy suốt đêm, người nhảy thay nhau nghỉ. Người lớn tuổi coi việc nhảy đủ, nhảy đúng là cách tỏ lòng thành, không phải là biểu diễn cho người ngoài xem.

Trang phục và đồ dùng trong Tết Nhảy

Trang phục trong Tết Nhảy thường là bộ đồ đẹp nhất của người Dao Đỏ: áo chàm thêu hoa văn, nổi bật sắc đỏ ở cổ, ngực, gấu áo, khăn đội đầu nhiều lớp. Thầy cúng có trang phục nghi lễ riêng. Những đường thêu trên áo do phụ nữ trong nhà làm trong nhiều tháng, có khi nhiều năm, và hoa văn mỗi nhóm có quy ước riêng.

Đồ dùng trong lễ gồm trống, chuông, thanh la, bộ tranh thờ treo trên vách, sách cúng, cùng các vật dụng nghi lễ do thầy chuẩn bị. Tranh thờ của người Dao vẽ các vị thần theo hệ thống tín ngưỡng của họ, thường được giữ gìn cẩn thận qua nhiều đời. Người ngoài không nên chạm vào tranh, sách và các vật trên bàn thờ.

Bữa ăn chung sau lễ có thịt lợn, gà, rượu, xôi, bánh. Đây là lúc họ hàng ngồi lại, người già kể chuyện, người trẻ nghe. Phần ẩm thực khác nhau theo từng nhà và từng vùng; không có một danh sách món cố định cho Tết Nhảy.

Nếu bạn được mời đến dự, nên mặc đồ kín đáo, màu trầm, đi giày dép dễ tháo khi vào nhà, mang theo áo ấm vì lễ thường diễn ra vào những đêm rét nhất trong năm.

Tết Nhảy, lễ cấp sắc và lễ cúng Bàn Vương: khác nhau ở đâu

Ba nghi lễ này của người Dao hay bị nhầm vì đều có thầy cúng, có nhảy múa, có tranh thờ. Bảng dưới đây chỉ ra chỗ khác ở mức khái quát.

Ranh giới giữa các lễ không phải lúc nào cũng rõ, vì có nhóm Dao gộp hoặc đặt các phần lễ gần nhau. Khi ghi chép, bạn nên dùng đúng tên mà người trong bản dùng, kèm mô tả, thay vì tự xếp vào một ô.

Lễ cấp sắc được nói kỹ trong một bài riêng trên trang. Ở đây chỉ cần nhớ: Tết Nhảy là lễ cuối năm, còn cấp sắc là lễ của một đời người.

Tết Nhảy hôm nay: lễ trong nhà và sân khấu ngày hội

Như nhiều nghi lễ khác, Tết Nhảy đang sống ở hai không gian. Không gian thứ nhất là trong nhà, do dòng họ tự tổ chức, có thầy cúng, kéo dài theo lệ cũ. Không gian thứ hai là sân khấu ngày hội văn hoá, lễ hội du lịch, nơi các đội văn nghệ của bản trình diễn một số điệu nhảy trong thời gian ngắn cho đông người xem. Cả hai đều có ích: cái trước giữ phần thiêng và phần ký ức dòng họ, cái sau giúp người ngoài biết đến và giúp người trẻ có thêm động lực học.

Khó khăn lớn nhất mà nhiều bản người Dao kể là người biết làm lễ ngày càng ít, các thầy cúng lớn tuổi dần, người trẻ đi làm xa ít có thời gian học sách cúng và các điệu nhảy. Một số địa phương đã mở lớp truyền dạy, ghi hình, ghi chép, khuyến khích các gia đình tổ chức lễ. Việc Tết Nhảy được ghi vào danh mục di sản quốc gia cũng giúp có thêm nguồn lực cho các hoạt động này.

Chi phí tổ chức cũng là chuyện được bàn. Lễ kéo dài, khách đông, gia đình phải lo nhiều. Ở một số bản, các dòng họ đã tự giản lược số ngày, gộp lễ, chia sẻ chi phí, giữ lại phần cốt lõi là lời tạ ơn và các điệu nhảy chính. Đây là lựa chọn của chính cộng đồng, người ngoài không nên đánh giá là "làm không đúng".

Khi được mời dự Tết Nhảy: những điều nên nhớ

Người ngoài được mời dự Tết Nhảy trong nhà là một sự tin cậy. Những điểm sau giúp bạn không làm phiền chủ nhà và người làm lễ.

• Hỏi chủ nhà trước xem bạn được ngồi ở đâu, có phần nào khách không nên xem hay không nên chụp.
• Không đi qua giữa vòng nhảy, không đứng chắn trước bàn thờ, không chạm vào tranh thờ, sách cúng, chuông, trống.
• Tắt đèn flash, tắt âm thanh điện thoại; nếu được phép quay phim, đứng ở góc, không bám theo người nhảy.
• Không gọi các điệu nhảy là "biểu diễn" hay "lạ"; nếu tò mò, chờ lúc nghỉ hỏi người lớn tuổi về ý nghĩa.
• Ăn uống cùng gia đình, uống rượu vừa phải; lễ thường kéo dài nên chuẩn bị sức để ngồi lâu và giữ trật tự.
• Mang quà vừa phải cho gia đình; nếu có phong bì góp lễ thì hỏi người quen cách làm phù hợp với bản đó.
• Khi muốn đăng ảnh, video lên mạng, hỏi lại ý chủ nhà và ghi đúng tên bản, tên dòng họ, tên lễ, tránh giật tít kiểu "nghi lễ bí ẩn".

Những điều này nghe đơn giản nhưng chính là ranh giới giữa một vị khách được mời lại năm sau và một người làm cả nhà ngại.

Câu hỏi thường gặp

Tết Nhảy có phải là Tết Nguyên đán của người Dao không?

Không hẳn. Người Dao cũng ăn Tết Nguyên đán, còn Tết Nhảy là một nghi lễ tạ ơn tổ tiên, Bàn Vương làm vào cuối năm, thường trước hoặc sát Tết Nguyên đán. Ở nhiều nhà, Tết Nhảy được coi là phần mở đầu cho mùa Tết.

Tết Nhảy được tổ chức ở đâu?

Tết Nhảy được biết nhiều nhất qua người Dao Đỏ ở vùng Tam Đường của Lai Châu. Các nhóm Dao ở nơi khác cũng có nghi lễ nhảy múa cuối năm với tên gọi và cách làm khác nhau. Muốn xem, bạn nên liên hệ qua người quen trong bản hoặc cán bộ văn hoá địa phương.

Phụ nữ có tham gia nhảy không?

Theo nếp truyền thống ở nhiều nơi, người nhảy chính là đàn ông, thường là người đã qua lễ cấp sắc. Phụ nữ lo trang phục, bếp núc, đón khách và có mặt trong không khí lễ. Trên sân khấu ngày hội, các đội văn nghệ có thể có cả nữ.

Khách có được tham gia nhảy không?

Phần nhảy trong lễ là nghi lễ của dòng họ, khách thường chỉ ngồi xem. Ở các ngày hội văn hoá, đôi khi người dẫn chương trình mời khách cùng vào vòng nhảy giao lưu. Trong nhà thì chỉ tham gia khi chủ nhà mời.

Có nên mang trẻ nhỏ đến xem Tết Nhảy không?

Được, nếu chủ nhà đồng ý và bạn giữ được trẻ ngồi yên, không chạy vào vòng nhảy. Lễ thường kéo dài vào ban đêm, trời rét, nên cần chuẩn bị đủ áo ấm và chỗ nghỉ cho trẻ.

Vì sao Tết Nhảy được ghi vào danh mục di sản quốc gia?

Vì đây là một tập quán xã hội và tín ngưỡng còn được cộng đồng thực hành, mang nhiều giá trị về lịch sử, nghệ thuật múa, âm nhạc và ký ức dòng họ của người Dao. Việc ghi danh nhằm khuyến khích cộng đồng tiếp tục giữ gìn và truyền dạy cho người trẻ.