Tết Xíp xí là cách người Tày, Nùng ở nhiều vùng phía Bắc gọi Tết tháng Bảy, thường làm vào ngày 14 tháng Bảy âm lịch; "xíp xí" trong tiếng Tày – Nùng nghĩa là mười bốn. Đây là dịp con cháu tưởng nhớ tổ tiên, sum họp sau mùa cấy, và ở nhiều nơi được coi là cái Tết lớn thứ hai trong năm, chỉ sau Tết Nguyên đán. Một số dân tộc gần gũi như người Giáy, một số nhóm Thái cũng có Tết tháng Bảy với những nét tương tự.
Với người Kinh, rằm tháng Bảy gắn với lễ Vu lan và cúng cô hồn. Tết Xíp xí của người Tày, Nùng có điểm gặp nhau ở chỗ cùng nhớ người đã khuất, nhưng nếp làm và không khí khác hẳn: đây là một cái Tết đúng nghĩa, có bánh, có vịt, có con gái về thăm nhà, có cả nhà ngồi lại. Bài này kể lại những nét chung theo lời kể ở các bản và ghi chép văn hoá, kèm chỗ khác nhau giữa các vùng.
Vì sao là ngày 14 và vì sao gọi là Tết
Người Tày, Nùng ở nhiều vùng làm Tết tháng Bảy vào ngày 14 âm lịch thay vì ngày rằm. Có một số cách giải thích được truyền miệng: có nơi kể rằng thời xưa có biến loạn, người ta phải làm Tết sớm một ngày rồi giữ thành lệ; có nơi giải thích đơn giản là lệ của tổ tiên để lại. Những câu chuyện này khác nhau theo vùng và không có nguồn chắc chắn, nên khi kể bạn nên ghi rõ "theo lời kể ở…". Cũng có bản làm vào ngày 15, hoặc làm kéo dài từ 14 sang 15.
Thời điểm tháng Bảy âm lịch rơi vào giữa mùa hè, khi lúa vụ mùa đã cấy xong, ruộng đã xanh, người nông dân có khoảng nghỉ trước khi lúa trổ. Đây là dịp hợp lý để sum họp, đúng như cách nhiều Tết khác của cư dân trồng lúa được đặt vào những quãng nông nhàn.
Theo quan niệm của người Tày, Nùng, trong tháng Bảy tổ tiên được về thăm con cháu, và Tết Xíp xí là lúc đón, mời tổ tiên về chung vui. Vì vậy, đây vừa là ngày nhớ người đã khuất, vừa là ngày người sống quây quần. Không khí Tết Xíp xí không buồn, ngược lại khá đông vui, ồn ào bếp núc từ sáng sớm.
Chuyện con vịt trong Tết tháng Bảy
Nhắc đến Tết Xíp xí, người Tày, Nùng thường nói ngay đến con vịt. Ở nhiều nhà, vịt là món không thể thiếu trong Tết tháng Bảy, nhiều khi được nuôi riêng từ đầu năm để kịp lớn cho ngày này. Chợ phiên quanh dịp Tết tháng Bảy ở các vùng như Cao Bằng, Lạng Sơn thường bán rất nhiều vịt.
Về lý do, dân gian có nhiều cách kể. Cách hay nghe nhất là vịt biết bơi, nên được tin là đưa tổ tiên qua sông, qua suối khi trở về với con cháu và khi trở lại cõi bên kia. Một cách giải thích khác thực tế hơn: tháng Bảy là mùa vịt béo, ruộng nhiều thức ăn, nên thịt vịt ngon nhất trong năm. Hai cách hiểu không loại trừ nhau, và người kể thường nói cả hai.
Món vịt ngày Tết Xíp xí được làm theo nhiều cách tuỳ vùng: vịt luộc, vịt quay với lá mắc mật là món nổi tiếng ở Lạng Sơn, vịt nấu với măng, vịt xào. Bạn không cần nhớ hết, chỉ cần biết rằng nếu được mời ăn Tết tháng Bảy ở nhà người Tày, Nùng, khả năng cao là sẽ có vịt trên mâm.
Một điểm nên lưu ý: những cách giải thích về con vịt là quan niệm dân gian, có giá trị như một câu chuyện văn hoá. Không nên biến thành lời khẳng định kiểu "phải có vịt thì tổ tiên mới về", vì nhiều gia đình không có điều kiện vẫn làm Tết tháng Bảy bằng những gì mình có.
Bánh và các món khác trong Tết Xíp xí
Ngoài vịt, Tết tháng Bảy còn có nhiều món bánh làm từ gạo nếp, mỗi vùng mỗi khác. Những món hay được kể:
- Bánh gai, bánh lá. Bánh làm từ bột nếp trộn lá gai hoặc một số loại lá khác, nhân đỗ, gói lá chuối. Bánh có màu sẫm, dẻo, thơm.
- Bánh dày. Nếp đồ chín giã nhuyễn, nặn tròn, có nơi kẹp nhân.
- Bánh chưng nhỏ, bánh tro. Một số vùng gói bánh chưng nhỏ hơn bánh Tết Nguyên đán, hoặc bánh tro ngâm nước tro.
- Xôi màu. Một số nơi làm xôi nhuộm màu từ lá cây, giống cách làm xôi ngũ sắc ở nhiều dân tộc vùng cao.
- Các món từ ruộng vườn mùa hè. Măng, rau rừng, cá ruộng, các loại quả chín vào tháng Bảy.
- Đồ mã, quần áo giấy. Ở nhiều nơi, gia đình chuẩn bị quần áo giấy, đồ dùng bằng giấy để đốt gửi người đã khuất, theo quan niệm tín ngưỡng. Mức độ làm nhiều hay ít tuỳ gia đình; nhiều nhà đã giảm bớt.
Phần bày biện, thứ tự cúng thuộc lệ riêng của mỗi nhà và mỗi thầy cúng địa phương. Điều chung là bánh được làm từ sáng sớm ngày 13 hoặc 14, cả nhà cùng gói, cùng hấp, như một cái Tết thu nhỏ giữa mùa hè.
Con gái về nhà mẹ đẻ và những cuộc thăm hỏi
Con gái về thăm. Ở nhiều vùng Tày, Nùng, Tết tháng Bảy là dịp con gái đã đi lấy chồng mang quà về nhà cha mẹ đẻ, thường là vịt, bánh, rượu. Đây là dịp hiếm hoi trong năm để người con gái cùng chồng con về thăm, nên nhiều bà mẹ mong Tết tháng Bảy không kém Tết Nguyên đán.
Con rể làm tròn đạo. Con rể đi cùng vợ về nhà vợ, góp lễ, gặp họ hàng bên vợ. Ở một số nơi, việc con rể về đủ trong Tết tháng Bảy được coi là thể hiện tình nghĩa với nhà vợ.
Họ hàng gặp mặt. Anh em trong họ ở xa cũng tìm cách về, nhất là người đi làm ăn ở nơi khác. Những năm gần đây, nhiều người không về được vào đúng ngày 14 thì về sớm hay muộn vài ngày.
Quà cho trẻ con. Trẻ em được ăn bánh, ăn thịt vịt, được ông bà cho quà nhỏ. Với trẻ nhỏ, Tết tháng Bảy là một ngày vui giữa mùa hè.
Tiễn tổ tiên. Đến ngày cuối, các gia đình làm lễ tiễn tổ tiên trở về, thường vào buổi chiều tối. Cách làm cụ thể tuỳ nhà, có nơi đốt đồ mã ngoài sân, có nơi giản lược chỉ thắp hương.
Tết Xíp xí và rằm tháng Bảy của người Kinh: giống và khác
Hai dịp cùng rơi vào tháng Bảy âm lịch nên hay bị nhầm. Bảng dưới đây so sánh ở mức khái quát.
| Tết Xíp xí (Tày, Nùng) | Rằm tháng Bảy (người Kinh) | |
|---|---|---|
| Ngày | Thường 14 tháng Bảy, có nơi 15 | Rằm tháng Bảy |
| Tính chất | Một cái Tết gia đình, lớn thứ hai trong năm ở nhiều vùng | Lễ Vu lan báo hiếu (Phật giáo) và lễ cúng cô hồn theo dân gian |
| Món quen thuộc | Vịt, bánh gai, bánh lá, bánh dày | Tuỳ nhà; nhiều nhà làm cỗ chay, cháo, bỏng ngô, gạo muối cho lễ cúng cô hồn |
| Đi lại | Con gái, con rể về nhà mẹ đẻ, họ hàng sum họp | Đi chùa, cài hoa hồng, cúng tại nhà |
| Không khí | Đông vui, bếp núc, ăn uống | Trang nghiêm hơn, gắn với chùa và lòng hiếu |
Ở các vùng người Tày, Nùng sống gần người Kinh, hai lớp tục có khi đan vào nhau: gia đình vừa làm Tết tháng Bảy theo nếp Tày, vừa có người đi chùa dự Vu lan. Đó là chuyện bình thường của văn hoá sống chung.
Phần lễ cúng rằm tháng Bảy của người Kinh có những bài riêng trên các trang khác của hệ; ở đây chỉ so sánh để bạn thấy Tết Xíp xí là một cái Tết riêng.
Tết tháng Bảy hôm nay
Như nhiều tục khác, Tết Xíp xí cũng chịu sức ép của đời sống hiện đại. Lịch làm việc ở nhà máy, ở công sở không có ngày nghỉ cho Tết tháng Bảy, nên nhiều người trẻ không về được. Có gia đình dời bữa sum họp sang ngày cuối tuần gần nhất. Có nơi Tết tháng Bảy vẫn đông vui như xưa vì người trong bản phần lớn còn làm nông.
Chợ phiên trước Tết tháng Bảy vẫn là một nét đẹp: chợ đông, bán vịt, lá gói bánh, đồ mã, hoa quả mùa hè. Ở Lạng Sơn, Cao Bằng, nhiều người từ nơi khác đến đúng dịp này để thưởng thức vịt quay lá mắc mật và các loại bánh.
Một thay đổi khác là việc giảm đồ mã. Nhiều gia đình đã tự giảm số lượng quần áo giấy, đồ giấy đốt trong Tết tháng Bảy, vừa vì chi phí, vừa vì an toàn cháy nổ trong nhà sàn gỗ, vừa vì môi trường. Quyết định này thường do chính người trong nhà, trong bản bàn với nhau. Người ngoài nên tôn trọng cách mỗi nhà lựa chọn, không chê nhà làm nhiều là "mê tín" hay nhà làm ít là "không giữ nếp".
Ghi lại Tết Xíp xí của nhà mình: những câu nên hỏi người già
Tết tháng Bảy của mỗi bản, mỗi dòng họ có lệ riêng, và phần lớn chỉ còn trong trí nhớ của người già. Nếu bạn là người Tày, Nùng muốn ghi lại cho con cháu, hoặc là học sinh, sinh viên làm bài về phong tục, đây là những câu hỏi đáng hỏi:
- Nhà mình làm Tết tháng Bảy vào ngày 14 hay 15, và vì sao lại là ngày ấy theo lời ông bà kể?
- Tết tháng Bảy ngày xưa của nhà mình có những món gì, món nào bây giờ không còn làm nữa?
- Ai trong nhà là người gói bánh khéo nhất, học từ ai, có bí quyết gì về lá, về nhân?
- Ngày xưa con gái đi lấy chồng về thăm nhà mẹ đẻ mang theo gì, đi bộ bao lâu, đường đi qua những đâu?
- Tục đón và tiễn tổ tiên của nhà mình làm thế nào, có gì khác các nhà trong bản không?
- Có những điều gì trong Tết tháng Bảy mà ông bà thấy đáng giữ nhất, và điều gì thấy nên bỏ?
- Ông bà có nhớ câu hát, câu lượn hay câu chuyện nào gắn với Tết tháng Bảy không?
Ghi âm, ghi chép kèm tên người kể, tên bản và năm kể. Những ghi chép nhỏ như vậy, gom lại, chính là tư liệu quý nhất về phong tục mà sách vở thường không có. Khi chia sẻ ra ngoài, nhớ hỏi ý người kể.
Câu hỏi thường gặp
Tết Xíp xí là ngày nào?
Thường là ngày 14 tháng Bảy âm lịch, "xíp xí" nghĩa là mười bốn trong tiếng Tày – Nùng. Một số nơi làm vào ngày 15 hoặc kéo dài từ 14 sang 15. Ngày dương lịch thay đổi theo từng năm, bạn nên đổi theo lịch âm của năm đó.
Vì sao Tết tháng Bảy phải có vịt?
Dân gian có nhiều cách giải thích. Hay gặp nhất là vịt biết bơi nên được tin là đưa tổ tiên qua sông suối khi về thăm con cháu. Cách giải thích thực tế hơn là tháng Bảy vịt béo, thịt ngon. Không có vịt thì gia đình vẫn làm Tết bằng những món mình có.
Người Thái, người Giáy có ăn Tết tháng Bảy không?
Một số nhóm người Giáy, người Thái và các dân tộc sống gần người Tày, Nùng cũng có Tết vào tháng Bảy âm lịch với ý nghĩa tưởng nhớ tổ tiên. Cách làm và tên gọi khác nhau, nên khi tìm hiểu bạn nên hỏi người của chính dân tộc và vùng đó.
Tết Xíp xí có giống lễ Vu lan không?
Không giống. Vu lan là lễ báo hiếu gắn với Phật giáo, còn Tết Xíp xí là một cái Tết gia đình của người Tày, Nùng, có bánh, có vịt, con cháu sum họp. Hai dịp cùng nhớ đến người đã khuất nhưng nguồn gốc và cách làm khác nhau.
Khách được mời ăn Tết tháng Bảy nên mang gì?
Bạn có thể mang quà nhỏ như bánh kẹo, hoa quả, chè, hoặc hỏi người quen xem gia đình cần gì. Không cần mang đồ thờ cúng. Khi đến, chào người già trước, ăn uống cùng gia đình và tránh hỏi những câu chê bai tục đốt đồ mã.
Có nên đốt nhiều đồ mã trong Tết tháng Bảy không?
Đó là lựa chọn của mỗi gia đình theo tín ngưỡng của mình. Nhiều nhà đã giảm bớt vì chi phí, môi trường và nguy cơ cháy, nhất là với nhà sàn gỗ. Nếu đốt, nên đốt ở chỗ thoáng, xa nhà, có người trông và dập tắt hẳn sau khi xong.