Katê (còn viết là Kate) là lễ lớn nhất trong năm của cộng đồng người Chăm Ahiér, thường gọi là Chăm Bà La Môn, ở Khánh Hoà (gồm cả Ninh Thuận cũ) và Lâm Đồng (gồm cả Bình Thuận cũ); lễ diễn ra vào đầu tháng Bảy theo lịch Chăm, thường rơi vào khoảng tháng Chín, tháng Mười dương lịch. Katê là dịp tưởng nhớ các vị thần, các vị vua được người Chăm tôn thờ và tổ tiên, đồng thời là dịp đoàn tụ gia đình, giống như một cái Tết.
Người Chăm ở Việt Nam gồm nhiều cộng đồng tín ngưỡng khác nhau: Chăm Ahiér, Chăm Awal (Chăm Bà Ni) và Chăm Islam. Katê là lễ của người Chăm Ahiér; người Chăm Bà Ni có lễ lớn riêng là Ramưwan, còn người Chăm Islam theo lịch lễ của Hồi giáo. Bài này mô tả Katê ở mức văn hoá: thời gian, ba nơi diễn ra lễ, những người làm lễ, âm nhạc và trang phục, và vài lời khuyên cho người muốn đến xem. Phần nghi thức chi tiết thuộc về các chức sắc, bài không đi vào trình tự cúng.
Katê theo lịch Chăm: vì sao ngày dương lịch thay đổi mỗi năm
Người Chăm có lịch riêng, thường gọi là lịch Sakawi, kết hợp chu kỳ mặt trăng và một hệ thống tính năm theo con vật, tuần lễ riêng. Katê được tổ chức vào đầu tháng Bảy theo lịch này. Vì lịch Chăm không trùng với lịch âm của người Kinh, ngày dương lịch của Katê thay đổi theo năm, thường rơi vào khoảng cuối tháng Chín hoặc trong tháng Mười dương lịch.
Việc tính ngày do các chức sắc và những người giữ lịch trong cộng đồng đảm nhiệm. Mỗi năm, ngày Katê được thông báo trong cộng đồng và qua chính quyền địa phương. Vì vậy, nếu muốn đến dự, bạn nên tra lịch của năm đó qua thông báo chính thức của địa phương hoặc hỏi người Chăm quen, thay vì tự đổi từ lịch âm.
Ngoài Katê, người Chăm Ahiér còn có những lễ lớn khác trong năm, như lễ Rija Nưgar vào đầu năm theo lịch Chăm, lễ Cambur vào khoảng tháng Chín lịch Chăm. Mỗi lễ có ý nghĩa và không gian riêng. Katê nổi tiếng nhất vì quy mô lớn, nhiều người tham dự và có phần lễ ở các đền tháp cổ.
Ba nơi diễn ra lễ Katê
Katê không chỉ diễn ra ở đền tháp. Theo mô tả phổ biến, lễ lần lượt diễn ra ở ba không gian, mỗi không gian một ý nghĩa.
| Không gian | Diễn ra thế nào | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Ở đền tháp | Lễ chính do các chức sắc chủ trì tại các đền tháp như Po Klong Garai, Po Rome (Khánh Hoà), Po Inư Nưgar ở một số nơi; có rước y phục, tắm tượng thần, dâng lễ, nhạc và múa | Tưởng nhớ các vị thần, các vị vua được người Chăm tôn thờ |
| Ở làng | Sau lễ ở tháp, các làng Chăm làm lễ ở đền làng hoặc nơi thờ chung của làng | Gắn kết cộng đồng làng, nhớ những người có công với làng |
| Ở gia đình | Các gia đình, dòng họ làm lễ tưởng nhớ tổ tiên tại nhà, con cháu ở xa trở về, mời khách đến chơi | Đoàn tụ, tưởng nhớ tổ tiên, thăm hỏi họ hàng |
Trình tự và thời gian của mỗi phần do các chức sắc và từng làng quyết định. Không phải làng nào cũng làm đủ cả ba phần cùng một quy mô; có làng làm lễ lớn, có làng làm gọn.
Với người Chăm đi làm, đi học xa, Katê là dịp quan trọng để về quê, giống như Tết Nguyên đán với người Kinh. Nhiều gia đình mở cửa đón bạn bè người Kinh, người Raglai và các dân tộc khác đến chơi.
Lễ rước y phục và mối liên hệ với người Raglai
Rước y phục. Một phần được nhắc nhiều khi nói về Katê là lễ rước y phục của các vị thần từ làng của người Raglai về đền tháp. Theo truyền thống, những bộ y phục này được người Raglai gìn giữ, và mỗi năm đến Katê lại được rước trang trọng về tháp để dùng trong lễ.
Ý nghĩa của mối liên hệ. Truyền thống này thường được giải thích là thể hiện mối quan hệ gắn bó lâu đời giữa người Chăm và người Raglai, hai cộng đồng sống gần nhau ở vùng Nam Trung Bộ. Khi kể về Katê, nhắc đến người Raglai là để thấy lễ không chỉ của riêng một dân tộc.
Đoàn rước. Đoàn rước thường có chức sắc, người mang lễ vật, người đánh nhạc, và đông đảo người dân đi theo. Đoàn đi chậm, theo nhịp trống, từ làng lên đền tháp.
Vào trong tháp. Phần lễ bên trong tháp do các chức sắc thực hiện; người dân và khách thường đứng ngoài hoặc ở khu vực được bố trí. Đây là phần trang nghiêm nhất, người ngoài nên giữ im lặng và không chen vào.
Chức sắc, nhạc lễ và múa trong Katê
Katê là dịp người ta thấy đầy đủ nhất hệ thống chức sắc và âm nhạc nghi lễ của người Chăm Ahiér. Những người và nhạc cụ hay được nhắc:
- Po Adhia là chức sắc cao trong cộng đồng Chăm Ahiér, thường chủ trì những phần lễ quan trọng.
- Ông Kadhar là người kéo đàn Kanhi và hát các bài lễ, kể về các vị thần, các vị vua.
- Bà Muk Pajau là người phụ nữ có vai trò trong nghi lễ, tham gia các phần dâng lễ và múa.
- Trống Ghinăng là trống lớn, đánh bằng tay và dùi, giữ nhịp cho cả đoàn lễ.
- Trống Paranưng là trống nhỏ một mặt, thường đánh bằng tay, đi kèm Ghinăng.
- Kèn Saranai có tiếng cao, réo rắt, dẫn giai điệu trong các phần rước và múa.
- Đàn Kanhi là đàn kéo, đi cùng lời hát của ông Kadhar.
- Múa Chăm trong Katê thường là múa của các thiếu nữ với quạt, với bình nước đội đầu, những điệu múa mềm mại nhưng có nhịp rõ.
Cách gọi và phiên âm tên chức sắc, nhạc cụ có thể khác nhau giữa các tài liệu. Nếu viết về Katê, bạn nên kiểm lại với người Chăm hoặc với tài liệu của các cơ quan văn hoá địa phương; muốn hiểu sâu phần tín ngưỡng, hãy hỏi chính các chức sắc.
Katê ở làng và trong nhà: phần ít người ngoài thấy
Phần lễ ở tháp được chụp ảnh nhiều, nhưng với người Chăm, phần ở làng và ở nhà mới là phần gần gũi nhất. Các gia đình dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị bánh trái, may áo mới. Con cháu đi làm ăn ở thành phố, ở nơi xa trở về. Những ngày này, các con đường trong làng Chăm như Mỹ Nghiệp, Bàu Trúc (thuộc Khánh Hoà) đông vui hơn hẳn ngày thường.
Trong nhà, gia đình làm lễ tưởng nhớ tổ tiên theo nếp của dòng họ. Sau phần lễ là bữa ăn chung, mời họ hàng, hàng xóm, bạn bè. Người Chăm rất quý khách đến nhà dịp Katê, kể cả khách không phải người Chăm. Được mời ăn bánh, uống nước, nghe kể chuyện về Katê ngày xưa là một trải nghiệm đáng giá hơn nhiều so với việc chen chúc chụp ảnh ở tháp.
Ở các làng, những ngày Katê còn có các cuộc thi, buổi văn nghệ, nhiều hoạt động thể thao do thanh niên tổ chức. Đây là phần mới hơn, do làng và chính quyền địa phương phối hợp, giúp người trẻ có thêm lý do để về quê đúng dịp.
Những điều hay bị hiểu sai về Katê
"Katê là lễ hội của mọi người Chăm." Katê là lễ của cộng đồng Chăm Ahiér. Người Chăm Bà Ni và Chăm Islam có lễ lớn riêng. Nhiều gia đình Chăm Bà Ni vẫn đến thăm bạn bè Chăm Ahiér dịp Katê, nhưng đó là thăm hỏi, không phải lễ của họ. Viết gộp "người Chăm ăn Katê" là chưa chính xác.
"Katê chỉ diễn ra ở tháp." Phần ở tháp nổi bật nhất nhưng chỉ là một trong ba không gian. Phần ở làng và phần trong mỗi gia đình mới là phần kéo dài, gần gũi và quan trọng với người Chăm. Ai chỉ lên tháp rồi về là mới thấy một nửa của Katê.
"Katê là lễ hội du lịch." Katê là lễ tín ngưỡng và lễ đoàn tụ của một cộng đồng đang sống. Lượng khách đến xem ngày càng đông, địa phương có tổ chức thêm các hoạt động văn hoá, thể thao, nhưng phần lễ vẫn do chức sắc và cộng đồng Chăm thực hiện theo lệ. Khách đến là đến dự, không phải đến xem một chương trình.
"Đền tháp Chăm là di tích bỏ hoang." Nhiều đền tháp là di tích được xếp hạng, đồng thời vẫn là nơi thờ tự mà người Chăm Ahiér đến hành lễ mỗi năm. Vì vậy, quy định ở đó vừa là quy định của di tích, vừa là phép tắc của nơi thờ tự, cần được tôn trọng cả hai.
"Ngày Katê trùng một ngày âm lịch cố định." Katê tính theo lịch Chăm, không trùng với lịch âm của người Kinh. Đổi từ lịch âm sang sẽ sai. Cách chắc nhất là xem thông báo của địa phương năm đó.
Đến xem Katê: những điều nên nhớ
Katê thu hút nhiều khách đến xem, nhất là ở tháp Po Klong Garai. Để không làm phiền người đang hành lễ, bạn nên để ý những điểm sau.
- Mặc trang phục kín đáo, lịch sự; nhiều người Chăm mặc áo dài, áo trắng hoặc màu nhạt trong ngày lễ.
- Đứng ở khu vực được bố trí cho khách, không chen vào đoàn rước, không đi vào khu vực các chức sắc đang làm lễ.
- Không leo lên tháp, không chạm vào tượng thần, bệ thờ, đồ lễ; đền tháp là di tích, đồng thời là nơi thờ tự đang được cộng đồng sử dụng.
- Hỏi trước khi chụp ảnh chức sắc, người già; không dùng đèn flash trong lúc làm lễ; không bay thiết bị bay chụp ảnh trên đầu đoàn rước nếu không được phép.
- Giữ vệ sinh, mang rác ra khỏi khu vực tháp; mùa Katê nắng, nên mang nước và mũ.
- Nếu được mời về nhà một gia đình Chăm, chào người già, cảm ơn, ăn uống cùng gia đình và hỏi chuyện với sự tò mò thật lòng.
- Khi chia sẻ ảnh lên mạng, ghi đúng tên lễ, tên làng, tránh những chú thích kiểu "nghi lễ kỳ bí".
Người Chăm luôn vui khi khách đến tìm hiểu Katê một cách tôn trọng. Ứng xử đúng mực là cách đơn giản nhất để giữ cho lễ vẫn là lễ của cộng đồng, không chỉ là một điểm du lịch.
Câu hỏi thường gặp
Lễ Katê diễn ra vào tháng mấy dương lịch?
Katê theo lịch Chăm vào đầu tháng Bảy, thường rơi vào khoảng cuối tháng Chín hoặc trong tháng Mười dương lịch. Ngày cụ thể thay đổi theo từng năm, bạn nên xem thông báo của địa phương hoặc hỏi người Chăm quen để biết chính xác.
Người Chăm nào ăn Katê?
Katê là lễ của người Chăm Ahiér, thường gọi là Chăm Bà La Môn, sống chủ yếu ở Khánh Hoà và Lâm Đồng (các tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận cũ). Người Chăm Bà Ni có lễ lớn riêng là Ramưwan, còn người Chăm Islam theo lịch lễ của Hồi giáo.
Katê có phải là Tết Nguyên đán của người Chăm không?
Không hẳn. Katê là lễ lớn nhất, có không khí như Tết vì là dịp đoàn tụ và tưởng nhớ tổ tiên. Nhưng năm mới theo lịch Chăm lại gắn với những lễ khác vào đầu năm. Người Chăm ngày nay cũng đón Tết Nguyên đán cùng cả nước.
Có được vào trong tháp khi đang làm lễ Katê không?
Phần lễ bên trong tháp do các chức sắc thực hiện, khách thường chỉ đứng ngoài ở khu vực được bố trí. Việc vào trong tháp tuỳ quy định của ban tổ chức và chức sắc năm đó; nếu không có hướng dẫn rõ, bạn không nên tự vào.
Vì sao người Raglai liên quan đến lễ Katê?
Theo truyền thống, người Raglai gìn giữ y phục của các vị thần và mỗi năm đến Katê, y phục được rước về đền tháp để dùng trong lễ. Điều này thường được giải thích là thể hiện mối quan hệ gắn bó lâu đời giữa hai cộng đồng.
Đến dự Katê nên mặc gì?
Bạn nên mặc trang phục kín đáo, lịch sự, màu nhã nhặn; tránh quần áo hở hang, quá ngắn. Ngày lễ thường nắng nên mang theo mũ, nước. Nếu đến nhà người Chăm, nên chuẩn bị một món quà nhỏ và chào hỏi người lớn tuổi trước.