Sene Dolta (còn viết là Sen Đôn Ta, Sen Dolta) là lễ cúng ông bà tổ tiên của người Khmer Nam Bộ, diễn ra vào cuối tháng Tám đầu tháng Chín theo lịch Khmer, thường rơi vào khoảng tháng Chín hoặc tháng Mười dương lịch. Với người Khmer, đây là dịp lễ lớn thứ hai trong năm, chỉ sau Tết Chôl Chnăm Thmây, và là lúc con cháu ở xa về quê, mời ông bà tổ tiên về nhà, lên chùa làm phước rồi tiễn đưa.
Nếu Chôl Chnăm Thmây là Tết đón năm mới, thì Sene Dolta mang nhiều nét của một cái Tết báo hiếu, giống như cách người Kinh coi trọng ngày giỗ, ngày rằm tháng Bảy, nhưng với nghi thức và không khí rất riêng của phum sóc Khmer. Bài này mô tả Sene Dolta ở mức văn hoá: thời gian, những ngày dâng cơm ở chùa, ba ngày lễ chính, tục thả thuyền tiễn ông bà, và cách người ngoài nên cư xử khi được mời dự.
Sene Dolta là gì và vì sao quan trọng
Trong tiếng Khmer, "Dolta" (Đôn Ta) thường được giải thích là ông bà, tổ tiên; Sene Dolta là lễ cúng ông bà. Theo quan niệm của người Khmer, vào dịp này, linh hồn ông bà tổ tiên được trở về thăm con cháu. Con cháu đón ông bà về nhà, dâng cơm, lên chùa làm phước hồi hướng cho người đã khuất, rồi tiễn ông bà trở lại.
Lễ gắn chặt với ngôi chùa Phật giáo Nam tông của phum sóc. Người Khmer tin rằng làm phước qua việc dâng cơm cho các nhà sư là cách gửi phước đến ông bà tổ tiên. Vì vậy, trong mùa Sene Dolta, chùa đông người từ sáng sớm, và các nhà sư có vai trò trung tâm trong phần lễ chung.
Ý nghĩa nổi bật nhất của Sene Dolta là lòng hiếu thảo và tình gắn kết gia đình. Đây là lúc người Khmer đi làm ăn xa, kể cả ở các khu công nghiệp hay ở nước ngoài, cố gắng về quê. Nhiều người nói Sene Dolta là "Tết của người đã khuất và của người còn sống", vì cả hai cùng được nhớ đến, cùng được sum họp.
Thời gian: nửa tháng dâng cơm và ba ngày lễ chính
Sene Dolta tính theo lịch Khmer, vốn theo lịch của Phật giáo Nam tông. Những điểm chính về thời gian:
- Khoảng nửa tháng trước lễ chính. Ở nhiều chùa, các gia đình trong phum sóc chia nhau, thay phiên mang cơm lên chùa dâng các nhà sư mỗi ngày. Mỗi ngày do một nhóm gia đình đảm nhận theo lịch của chùa.
- Ba ngày lễ chính. Thường từ ngày 29 tháng Tám đến ngày mùng 1 tháng Chín theo lịch Khmer: ngày đón ông bà, ngày lễ chính và ngày tiễn đưa.
- Ngày dương lịch thay đổi. Thời điểm này thường rơi vào khoảng tháng Chín hoặc tháng Mười dương lịch, tuỳ năm. Để biết chính xác, bạn nên xem thông báo của chùa hoặc chính quyền địa phương.
- Gần với mùa nước. Ở đồng bằng sông Cửu Long, đây là lúc mùa nước đang lên, sông rạch đầy nước, nên tục thả thuyền tiễn ông bà gắn tự nhiên với cảnh sông nước.
Ở một số địa phương có đông người Khmer, chính quyền thường tạo điều kiện để cán bộ, công nhân người Khmer được nghỉ về quê dịp Sene Dolta. Quy định cụ thể mỗi nơi mỗi năm khác nhau.
Ba ngày lễ chính
Trình tự dưới đây là khung chung theo nhiều mô tả về Sene Dolta ở các phum sóc Khmer Nam Bộ. Mỗi gia đình, mỗi chùa có cách làm riêng.
- Ngày thứ nhất: đón ông bà về nhà. Chiều tối, gia đình dọn dẹp nhà cửa, bày bàn thờ, làm lễ mời ông bà tổ tiên về. Con cháu quây quần, người lớn kể chuyện về những người đã khuất. Ở nhiều nhà, ông bà được "mời" ở lại trong nhà suốt mấy ngày lễ.
- Ngày thứ hai: lên chùa làm phước. Sáng sớm, các gia đình mang cơm, thức ăn, bánh trái lên chùa dâng sư. Nhà sư tụng kinh, các gia đình đọc tên ông bà tổ tiên để hồi hướng phước. Đây là ngày đông người nhất ở chùa.
- Ngày thứ ba: tiễn ông bà. Gia đình làm lễ tiễn ông bà trở về. Ở nhiều phum sóc, người ta làm những chiếc thuyền nhỏ bằng bẹ chuối hoặc vật liệu tự nhiên, đặt lên đó bánh trái, hoa, nhang đèn, rồi thả xuống sông, rạch, ao. Tục này mang ý nghĩa đưa ông bà về lại nơi của mình với đủ đồ ăn trên đường.
- Sau lễ. Con cháu ở lại thêm vài ngày nếu có thể, đi thăm họ hàng, rồi trở lại nơi làm việc.
Phần bày biện bàn thờ và lễ vật trong nhà thuộc về từng gia đình, không có một khuôn chung. Khi kể lại, nên ghi rõ "ở nhà này", "ở phum này", tránh khái quát.
Tục thả thuyền và những chi tiết đẹp của Sene Dolta
Thuyền bẹ chuối. Những chiếc thuyền nhỏ làm từ bẹ chuối, thân chuối, có nơi từ lá dừa, được trang trí hoa, cắm nhang đèn. Chiều tối ngày tiễn, mặt sông rạch lấp lánh ánh đèn của những chiếc thuyền nhỏ, là một hình ảnh rất đẹp của Sene Dolta.
Vật liệu tự nhiên. Vì thả xuống nước, thuyền truyền thống làm từ vật liệu dễ phân huỷ. Những năm gần đây, nhiều chùa và địa phương nhắc người dân không dùng xốp, ni lông để làm thuyền, giữ cho sông rạch sạch.
Bánh tét, bánh ít. Các gia đình làm bánh tét, bánh ít, bánh từ bột gạo và nước cốt dừa để dâng ông bà, dâng sư và đãi khách. Làm bánh là việc chung của phụ nữ trong nhà, cũng là dịp truyền nghề cho con gái.
Nắm cơm cho người không có thân nhân. Ở một số chùa, người ta có tục để những nắm cơm nhỏ ở quanh chùa, được giải thích là dành cho những linh hồn không có con cháu thờ cúng. Tục này thể hiện lòng từ bi rộng ra ngoài phạm vi gia đình.
Thăm người già. Con cháu đến thăm, biếu quà người già trong dòng họ và trong phum sóc. Với người Khmer, kính trọng người già là một phần của báo hiếu ông bà.
Ngôi chùa trong mùa Sene Dolta: ai lo, lo những gì
Phía sau những buổi sáng đông người ở chùa là cả một bộ máy tự quản của phum sóc. Ở chùa Khmer, bên cạnh các nhà sư còn có ban quản trị chùa gồm những người cư sĩ có uy tín, và vị Achar (còn viết Acha), người cư sĩ am hiểu nghi lễ, thường đứng ra hướng dẫn giáo dân trong các buổi lễ. Mùa Sene Dolta, chính những người này sắp xếp lịch để các nhóm gia đình thay phiên dâng cơm, lo chỗ ngồi, chỗ nấu, chỗ để xe cho người về đông.
Các nhà sư giữ phần tụng kinh, cầu nguyện và nhận lễ dâng. Theo truyền thống Phật giáo Nam tông, các nhà sư thọ thực trước giờ ngọ, nên lễ dâng cơm thường diễn ra vào buổi sáng. Gia đình nào đến muộn thường gửi phần cơm lại cho buổi sau hoặc dâng vào ngày khác theo lịch của chùa.
Trong mùa lễ, chùa còn là nơi gặp gỡ. Người đi làm xa về gặp lại bạn cũ, người già gặp nhau ở hiên chùa, trẻ em chạy chơi ở sân. Nhiều chùa tổ chức thêm các buổi văn nghệ, kể chuyện, dạy chữ Khmer cho trẻ trong dịp này.
Nếu bạn được mời lên chùa cùng một gia đình Khmer, hãy đi theo họ, làm theo họ, ngồi phía sau và lắng nghe. Có thắc mắc gì, chờ khi lễ xong hỏi Achar hoặc người lớn tuổi; họ thường sẵn lòng giải thích cho khách thật lòng muốn hiểu.
Sene Dolta, Chôl Chnăm Thmây và Ok Om Bok: ba lễ lớn của người Khmer
Người Khmer Nam Bộ có ba dịp lễ được nhắc nhiều nhất trong năm. Bảng dưới đây giúp phân biệt.
| Chôl Chnăm Thmây | Sene Dolta | Ok Om Bok | |
|---|---|---|---|
| Thời điểm | Giữa tháng Tư dương lịch | Cuối tháng Tám đầu tháng Chín lịch Khmer (khoảng tháng Chín, tháng Mười dương lịch) | Rằm tháng Mười lịch Khmer (khoảng tháng Mười một dương lịch) |
| Ý nghĩa chính | Đón năm mới | Báo hiếu ông bà tổ tiên | Tạ ơn thần Mặt Trăng sau mùa vụ |
| Nơi trung tâm | Chùa và gia đình | Gia đình và chùa | Sân chùa, bờ sông, cộng đồng |
| Hình ảnh quen | Đắp núi cát, tắm nước thơm | Dâng cơm ở chùa, thả thuyền bẹ chuối | Đút cốm dẹp, thả đèn nước, đua ghe ngo |
Ba lễ này cùng gắn với ngôi chùa và với nhịp sông nước, nhưng mỗi lễ có tinh thần riêng. Sene Dolta trầm và ấm hơn, vì là lễ của lòng nhớ.
Ok Om Bok và đua ghe ngo có những bài riêng trên các trang khác của hệ; ở đây chỉ nhắc để bạn không nhầm với Sene Dolta.
Sene Dolta hôm nay
Như các lễ khác, Sene Dolta đang thích nghi với đời sống mới. Nhiều người trẻ làm việc ở khu công nghiệp có lịch nghỉ hạn chế, chỉ về được một hai ngày. Có gia đình gom ba ngày lễ lại gọn hơn, có chùa linh hoạt lịch dâng cơm để người đi làm vẫn có thể góp phần.
Tục thả thuyền tiễn ông bà đang được nhiều chùa và địa phương khuyến khích làm bằng vật liệu tự nhiên, hạn chế đèn cầy, xốp, nhựa trôi trên sông. Đây là cách giữ phần đẹp của tục mà vẫn giữ môi trường sông nước, nơi chính người Khmer đang sống.
Điều được giữ bền nhất là việc về quê và lên chùa. Dù ở đâu, nhiều người Khmer vẫn coi mùa Sene Dolta là lúc phải về, phải gặp ông bà, cha mẹ, phải đến chùa của phum mình. Với người ngoài, được mời dự Sene Dolta trong một gia đình Khmer là một sự tin cậy; bạn nên đến với thái độ trân trọng, ăn mặc kín đáo, ngồi nghe nhiều hơn nói, và hỏi khi chưa rõ.
Một gợi ý nhỏ cho người viết về Sene Dolta: tránh so sánh kiểu "Sene Dolta là rằm tháng Bảy của người Khmer". Cách so sánh này giúp hình dung nhanh nhưng dễ làm người đọc nghĩ hai lễ giống nhau. Tốt hơn là nói rõ đây là lễ báo hiếu ông bà của người Khmer, có tinh thần gần với các lễ nhớ tổ tiên của người Kinh, nhưng nghi thức và lịch khác.
Câu hỏi thường gặp
Sene Dolta là lễ gì?
Sene Dolta là lễ cúng ông bà tổ tiên của người Khmer Nam Bộ, diễn ra vào cuối tháng Tám đầu tháng Chín theo lịch Khmer. Đây là dịp con cháu đón ông bà về nhà, lên chùa làm phước rồi tiễn đưa, được coi là lễ lớn thứ hai trong năm sau Tết Chôl Chnăm Thmây.
Sene Dolta năm nay vào ngày nào dương lịch?
Sene Dolta thường rơi vào khoảng tháng Chín hoặc tháng Mười dương lịch, ngày cụ thể thay đổi theo từng năm. Bạn nên xem thông báo của chùa Khmer hoặc chính quyền địa phương năm đó để biết chính xác.
Vì sao người Khmer thả thuyền bẹ chuối?
Thả thuyền nhỏ có bánh trái, hoa, nhang đèn xuống sông là cách tiễn ông bà tổ tiên trở về với đủ đồ ăn trên đường, theo quan niệm của người Khmer. Ngày nay nhiều nơi khuyến khích làm thuyền bằng vật liệu tự nhiên để giữ sông rạch sạch.
Người không phải Khmer có được dự Sene Dolta không?
Được, nếu được gia đình hoặc chùa mời. Bạn nên mặc kín đáo, cởi giày dép khi vào chính điện, giữ trật tự khi các nhà sư tụng kinh, hỏi trước khi chụp ảnh và ăn uống cùng gia đình theo lời mời.
Sene Dolta có giống lễ Vu lan không?
Hai lễ cùng có tinh thần báo hiếu và cùng gắn với chùa, nhưng khác về lịch, nghi thức và truyền thống Phật giáo. Sene Dolta theo lịch Khmer và Phật giáo Nam tông, có các ngày dâng cơm, đón và tiễn ông bà; Vu lan là lễ của Phật giáo Bắc tông vào rằm tháng Bảy âm lịch.
Mùa Sene Dolta có những món ăn gì?
Các gia đình thường làm bánh tét, bánh ít và các loại bánh từ bột gạo, nước cốt dừa, đường thốt nốt, cùng những món ăn ông bà lúc sinh thời yêu thích. Món cụ thể tuỳ từng nhà; phần mang lên chùa thường là cơm, thức ăn và bánh để dâng sư.