Tảo hôn là lấy vợ lấy chồng khi chưa đủ tuổi luật định (nam chưa đủ 20, nữ chưa đủ 18). Hôn nhân cận huyết là kết hôn giữa người cùng dòng máu trực hệ hoặc có họ trong phạm vi ba đời. Thách cưới nặng là đòi lễ vật vượt quá sức nhà trai hoặc nhà gái. Cả ba từng phổ biến ở nhiều vùng, cả vùng người Kinh xưa lẫn vùng dân tộc thiểu số, và đều đang giảm nhờ chính cộng đồng tự thay đổi.
Bài này không nhằm chỉ trích một dân tộc nào. Lấy vợ sớm, gả con cho người trong họ, đòi lễ nặng đều từng có trong lịch sử của người Kinh, và chỉ thay đổi khi điều kiện sống, trường học, pháp luật thay đổi. Mục đích là giúp người đọc hiểu vì sao những tục này tồn tại, chúng gây hại thế nào, pháp luật quy định gì, và những cách làm nào đang thực sự giúp các bản làng giảm dần chúng.
Ba chuyện khác nhau nhưng hay đi cùng nhau
Tảo hôn. Là việc kết hôn khi một hoặc cả hai bên chưa đủ tuổi luật định. Nhiều trường hợp không đăng ký kết hôn mà chỉ làm lễ theo phong tục rồi về sống chung, nên khó thống kê đầy đủ.
Hôn nhân cận huyết. Là kết hôn giữa những người cùng dòng máu về trực hệ, như ông bà với cháu, cha mẹ với con, hoặc có họ trong phạm vi ba đời, như anh chị em ruột, anh chị em con chú con bác, con cô con cậu, con dì. Ở một số nơi từng có tục gả con cho con của anh chị em ruột để giữ quan hệ, giữ tài sản trong họ.
Thách cưới nặng. Là khi lễ vật nhà này đòi nhà kia vượt quá khả năng, buộc phải vay mượn, bán đất, bán gia súc. Có nơi thách cưới nặng lại đẩy đôi trẻ đến chỗ bỏ qua lễ cưới, về ở với nhau sớm mà không đăng ký.
Vì sao hay đi cùng. Ba chuyện này cùng gốc ở những điều kiện sống khó khăn, sự phụ thuộc vào dòng họ và việc thiếu thông tin về sức khoẻ, pháp luật. Khi một chuyện giảm, hai chuyện kia thường giảm theo.
Vì sao những tục này tồn tại lâu như vậy
Lý do đầu tiên là kinh tế. Ở nơi làm nương rẫy bằng sức người, thêm một người trong nhà là thêm một lao động. Gia đình nhà trai mong con lấy vợ sớm để có thêm người làm; gia đình nhà gái gả con sớm để bớt một miệng ăn hoặc để nhận lễ. Thách cưới nặng cũng gắn với kinh tế: lễ vật được coi như sự đền bù cho công nuôi con gái.
Lý do thứ hai là sự gắn bó với dòng họ. Gả con cho người trong họ hàng gần giúp giữ ruộng đất, giữ tài sản không ra ngoài, và giữ quan hệ giữa các nhánh trong họ. Ở những nơi hẻo lánh, ít giao lưu, việc tìm vợ tìm chồng ngoài một vài dòng họ quen thuộc cũng khó.
Lý do thứ ba là thiếu thông tin. Nhiều gia đình không biết rằng con chưa đủ tuổi mang thai có nhiều rủi ro, rằng hôn nhân giữa người có họ gần làm tăng khả năng con mắc bệnh di truyền. Nhiều người cũng không biết rằng làm lễ theo phong tục mà không đăng ký kết hôn thì quyền lợi của người vợ, của con cái không được bảo vệ đầy đủ.
Lý do thứ tư là áp lực xã hội: sợ con gái lớn tuổi không ai lấy, sợ mất mặt với họ hàng nếu lễ cưới nhỏ. Những áp lực này có ở mọi cộng đồng, không riêng vùng dân tộc thiểu số.
Những hậu quả có thật
Các tác hại dưới đây được ngành y tế, giáo dục và các tổ chức làm việc ở vùng dân tộc nhắc đi nhắc lại. Chúng rơi chủ yếu vào phụ nữ và trẻ em.
- Sức khoẻ người mẹ trẻ: mang thai khi cơ thể chưa phát triển đầy đủ có nhiều rủi ro cho cả mẹ và con; nhiều cô gái phải sinh con ở nhà, xa trạm y tế.
- Bệnh di truyền: hôn nhân giữa người có họ gần làm tăng khả năng con nhận cùng lúc gen bệnh lặn từ cả cha lẫn mẹ, như một số bệnh về máu, dị tật bẩm sinh.
- Bỏ học: lấy vợ lấy chồng sớm gần như luôn đồng nghĩa với bỏ học, mất cơ hội học nghề, làm việc ổn định.
- Nợ nần: thách cưới nặng khiến đôi vợ chồng trẻ bắt đầu cuộc sống bằng món nợ, có khi kéo dài nhiều năm.
- Quyền lợi không được bảo vệ: không đăng ký kết hôn khiến người vợ khó bảo vệ quyền về tài sản, nuôi con khi có tranh chấp; con có thể gặp khó khăn khi làm giấy tờ.
- Vòng lặp nghèo: cha mẹ trẻ, học vấn thấp, thu nhập bấp bênh, rồi con cái lại lặp lại con đường ấy.
Những hậu quả này không phải lời doạ mà là những gì cán bộ y tế xã, thầy cô giáo ở vùng cao gặp hằng ngày. Khi người trong cộng đồng tận mắt thấy, họ thường là người đầu tiên muốn thay đổi.
Pháp luật quy định gì
Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 là văn bản chính. Bảng dưới gom những điểm liên quan, viết ở mức nguyên lý; khi gặp việc cụ thể, bạn nên hỏi cán bộ tư pháp xã hoặc luật sư.
| Vấn đề | Quy định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tuổi kết hôn | Nam từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi | Tính theo tuổi tròn, không tính tuổi mụ |
| Tảo hôn | Bị cấm | Người tổ chức tảo hôn có thể bị xử lý hành chính, hình sự tuỳ mức độ |
| Cận huyết | Cấm kết hôn giữa người cùng dòng máu trực hệ, người có họ trong phạm vi ba đời | Áp dụng với mọi dân tộc |
| Cưỡng ép kết hôn | Bị cấm | Kể cả khi nhân danh phong tục |
| Hôn nhân trái luật | Có thể bị toà án tuyên huỷ | Quyền lợi của con vẫn được bảo vệ |
| Tập quán | Được tôn trọng nếu không trái nguyên tắc của luật | Khuyến khích giữ tập quán tốt đẹp |
Điểm đáng lưu ý: luật không cấm phong tục cưới hỏi, chỉ cấm những phần làm tổn hại quyền con người và sức khoẻ. Hát giao duyên, lễ cưới theo nếp dòng họ, lễ vật vừa phải đều không trái luật.
"Phạm vi ba đời" tính thế nào
Đây là chỗ nhiều người lúng túng. Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 giải thích: những người có họ trong phạm vi ba đời là những người cùng một gốc sinh ra. Cách đếm như sau:
- Đời thứ nhất: cha mẹ, là gốc chung.
- Đời thứ hai: anh, chị, em cùng cha mẹ, cùng cha khác mẹ, cùng mẹ khác cha.
- Đời thứ ba: anh, chị, em con chú, con bác, con cô, con cậu, con dì, tức là anh chị em họ gần nhất.
Như vậy, hai người là anh em con chú con bác, con cô con cậu, con dì với nhau thì không được kết hôn. Ở một số nơi, tục gả con cô con cậu từng được coi là tốt, vì giữ quan hệ giữa hai nhà; đây chính là trường hợp luật cấm. Việc tư vấn và khám sức khoẻ trước hôn nhân ở trạm y tế giúp đôi trẻ biết rõ hơn về nguy cơ di truyền, kể cả khi hai người không thuộc phạm vi bị cấm nhưng có quan hệ họ hàng xa.
Thách cưới nặng: từ lễ nghĩa thành gánh nợ
Lễ vật trong cưới hỏi vốn mang ý nghĩa lễ nghĩa: nhà này cảm ơn nhà kia, thể hiện sự trân trọng với người con gái hay người con trai sắp về nhà mình. Khi lễ vật vượt quá sức, ý nghĩa ấy bị đảo ngược: hôn nhân trở thành cuộc trao đổi, và người phải trả giá là đôi vợ chồng trẻ.
Ở nhiều bản người Mông, người Dao, người Thái, nhiều dòng họ đã thống nhất mức lễ vừa phải, ghi vào quy ước của thôn bản. Một số dòng họ còn quy định số ngày tổ chức, số mâm cỗ, để tránh tình trạng gia đình phải vay mượn làm cỗ cho cả bản ăn nhiều ngày. Ví dụ giả định: một bản thống nhất lễ cưới chỉ làm trong một ngày, lễ vật gồm vài thứ tượng trưng, phần còn lại để đôi trẻ làm vốn. Đó là cách nhiều nơi đang làm, mỗi nơi một mức.
Người Kinh cũng từng có tục thách cưới nặng, và câu chuyện thay đổi ở vùng xuôi cũng đi theo con đường tương tự: cộng đồng tự nhận ra tác hại, người có uy tín làm gương, rồi nếp mới dần thành nếp chung.
Cộng đồng đang tự thay đổi thế nào
Những thay đổi bền nhất đến từ bên trong. Già làng, trưởng bản, trưởng họ, những người được gọi là người có uy tín trong cộng đồng, đứng ra nói chuyện với từng gia đình, can thiệp khi có đám cưới con chưa đủ tuổi, làm gương bằng việc cưới hỏi gọn cho con cháu mình. Khi chính người được kính trọng nói, lời ấy có sức nặng hơn mọi tờ rơi.
Trường học là yếu tố thứ hai. Học sinh ở trường bán trú, nội trú được giữ lại học lâu hơn, có thầy cô theo sát. Các cô gái học xong cấp ba, học nghề, đi làm, tự nhiên lấy chồng muộn hơn. Trạm y tế xã tư vấn sức khoẻ sinh sản, khám trước hôn nhân, giúp người trẻ hiểu nguy cơ của mang thai sớm và hôn nhân cận huyết.
Nhà nước cũng có các chương trình, đề án riêng nhằm giảm tảo hôn và hôn nhân cận huyết ở vùng dân tộc thiểu số, phối hợp giữa chính quyền, ngành y tế, giáo dục và hội phụ nữ. Ở nhiều nơi, câu lạc bộ của thanh niên, phụ nữ trong bản là nơi bàn chuyện này một cách cởi mở.
Điều quan trọng là thay đổi không làm mất đi bản sắc. Tiếng khèn, câu hát giao duyên, trang phục cưới, nếp dòng họ vẫn còn. Thứ được bỏ đi chỉ là phần làm hại con người.
Câu hỏi thường gặp
Tảo hôn là gì?
Tảo hôn là việc lấy vợ, lấy chồng khi một hoặc cả hai bên chưa đủ tuổi kết hôn theo luật, tức nam chưa đủ 20 tuổi, nữ chưa đủ 18 tuổi. Tảo hôn bị cấm, người tổ chức có thể bị xử lý.
Con cô con cậu có được lấy nhau không?
Không. Con cô con cậu là anh chị em họ thuộc đời thứ ba theo cách tính của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, nằm trong phạm vi ba đời nên bị cấm kết hôn.
Vì sao hôn nhân cận huyết có hại cho con?
Vì cha mẹ có họ gần dễ cùng mang một số gen bệnh lặn, nên con có khả năng nhận gen bệnh từ cả hai phía cao hơn, làm tăng nguy cơ mắc một số bệnh di truyền và dị tật bẩm sinh.
Làm lễ cưới theo phong tục mà không đăng ký kết hôn có sao không?
Không đăng ký kết hôn thì quan hệ vợ chồng không được pháp luật công nhận, quyền lợi về tài sản, nuôi con của người vợ khó được bảo vệ khi có tranh chấp. Nên đăng ký tại uỷ ban nhân dân cấp xã khi đủ điều kiện.
Thách cưới có bị pháp luật cấm không?
Pháp luật không cấm lễ vật cưới hỏi theo phong tục, nhưng không được lợi dụng để cản trở hay ép buộc hôn nhân. Nhiều thôn bản tự đưa mức lễ vừa phải vào quy ước để tránh thách cưới quá sức.
Người ngoài phát hiện một đám tảo hôn thì nên làm gì?
Bạn có thể báo trưởng bản, công an xã, uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc nhờ thầy cô, cán bộ y tế quen biết chuyển lời. Nên giữ an toàn cho người trong cuộc và tránh làm lớn chuyện trước mặt gia đình.