Buộc chỉ cổ tay cho trẻ là tục người lớn buộc một sợi chỉ đỏ, chỉ ngũ sắc hay chỉ trắng vào cổ tay, cổ chân đứa trẻ kèm lời chúc, với mong muốn giữ cho "vía" của trẻ được vững, trẻ ăn ngoan ngủ yên. Tục này có ở người Kinh và ở nhiều dân tộc khác; người Thái, người Lào, người Khmer còn có cả một lễ buộc chỉ cổ tay trong các dịp quan trọng.
Bài này giải thích ý niệm "vía" đứng sau tục, kể các kiểu vật buộc thường gặp, lễ buộc chỉ của một số dân tộc, chuyện gọi vía khi trẻ giật mình, và dành một phần cho điều nhiều nhà bỏ qua: đồ đeo trên người trẻ nhỏ có thể gây tai nạn nếu buộc sai cách.
Vía trong quan niệm dân gian: ba hồn bảy vía
Người Việt quan niệm con người có hồn và vía. Câu quen thuộc "ba hồn bảy vía" dùng cho đàn ông, còn đàn bà là "ba hồn chín vía". Hồn được coi là phần tinh thần chính, vía là những phần nhỏ hơn bám quanh thân thể, có thể "bay" mất khi người ta hoảng sợ. Tiếng Việt giữ rất nhiều dấu vết của ý niệm này: "hú vía", "hết hồn hết vía", "vía nặng", "vía lành", "yếu vía".
Trẻ nhỏ trong quan niệm dân gian là người "non vía": vía chưa bám chắc nên dễ giật mình, dễ quấy khóc khi gặp người lạ hay tiếng động lớn. Từ đó sinh ra một loạt tục bảo vệ: buộc chỉ, đeo vòng, hạn chế người lạ bế, gọi vía khi trẻ ngã hay khóc thét. Những tục này không đi kèm lễ cúng lớn, thường chỉ là việc của bà, của mẹ trong nhà.
Hiểu tục buộc chỉ như một cách thể hiện sự che chở thì dễ thấy vì sao nó bền đến vậy. Sợi chỉ không đắt, buộc nhanh, đi kèm một câu chúc. Với người lớn, đó là cách nói "con ở đây, có bà giữ". Còn chuyện vía bám hay không bám, mỗi gia đình tin theo cách của mình; bài viết này chỉ nói lại quan niệm ấy như một phần văn hoá.
Các kiểu vật buộc, vật đeo cho trẻ của người Kinh
Bảng dưới gom những vật hay gặp nhất. Ý nghĩa ghi theo quan niệm dân gian, không phải công dụng đã được chứng minh.
| Vật đeo | Dịp thường dùng | Ý nghĩa theo dân gian | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Chỉ đỏ ở cổ tay, cổ chân | Sau sinh, đầy tháng, khi đưa trẻ đi xa | Màu đỏ tượng trưng cho may mắn, giữ vía | Buộc lỏng, không thắt nút chết |
| Chỉ ngũ sắc | Tết Đoan ngọ, mùng 5 tháng 5 âm lịch | Năm màu ứng với ngũ hành, chúc trẻ khoẻ qua mùa hè | Chỉ nhuộm rẻ có thể phai màu lên da |
| Vòng, lắc bạc | Quà đầy tháng, thôi nôi | Bạc được tin là "lành", hợp với trẻ | Không có tác dụng chữa bệnh; chọn loại không có hạt nhỏ rời |
| Túi vải nhỏ đeo cổ | Khi trẻ hay giật mình | Mỗi nhà một vật bỏ trong túi | Dây đeo cổ có nguy cơ siết cổ, nên tránh với trẻ nhỏ |
| Vòng hạt gỗ, hạt cườm | Mua theo trào lưu hoặc được tặng | Thường là đồ trang sức hơn là tục | Hạt nhỏ dễ đứt dây, trẻ nuốt phải |
Tết Đoan ngọ là dịp buộc chỉ ngũ sắc phổ biến nhất ở miền Bắc. Sáng mùng 5 tháng 5 âm lịch, nhiều bà mẹ buộc chỉ cho con rồi mới cho ăn quả, ăn rượu nếp; có nơi buộc cả cổ tay người lớn. Nhiều nhà để sợi chỉ tự đứt rồi mới bỏ, cho rằng tháo ra sớm là "mất lộc"; điều này hợp lý nếu chỉ buộc lỏng, còn nếu chỉ bám bẩn, ẩm lâu ngày thì nên thay.
Lễ buộc chỉ cổ tay của người Thái, Lào và Khmer
Ở người Thái vùng Tây Bắc, người Lào và người Khmer Nam Bộ, buộc chỉ cổ tay không chỉ là việc của bà với cháu mà là một nghi thức cộng đồng. Theo các mô tả phổ biến, trong lễ gọi vía, người già hay người có uy tín đọc lời chúc, rồi lần lượt từng người buộc sợi chỉ trắng vào cổ tay người được chúc. Dịp làm lễ có thể là đứa trẻ mới sinh, người ốm vừa khỏi, người đi xa về, đám cưới, hay đón khách quý tới bản.
Người Thái quan niệm con người có nhiều "khoăn", tạm hiểu là hồn vía, có thể rời thân thể khi ốm đau, sợ hãi hay đi xa. Lễ buộc chỉ là cách gọi các khoăn trở về và buộc chúng lại. Trong đám cưới người Khmer, lễ buộc chỉ cổ tay cho cô dâu chú rể cũng là một phần quen thuộc, khi họ hàng hai bên lần lượt chúc phúc. Chi tiết nghi thức mỗi nơi một khác, phụ thuộc nhóm địa phương và tôn giáo của gia đình.
Nếu bạn là khách được buộc chỉ, cách ứng xử phổ biến là chìa tay, nhận lời chúc, nói cảm ơn, và để sợi chỉ trên tay ít nhất vài ngày chứ không tháo ngay trước mặt chủ nhà. Đây là một cử chỉ đón nhận thiện ý, không đòi hỏi khách phải theo tín ngưỡng của gia đình.
Gọi vía khi trẻ giật mình, quấy khóc
Khi trẻ ngã, giật mình hay khóc thét giữa đêm, người lớn ở nhiều vùng có thói quen bế trẻ, xoa đầu, gọi tên trẻ và nói những câu như "vía con về", "con về với mẹ". Có nhà gọi ở chỗ trẻ vừa ngã, có nhà gọi ở cửa. Đó là tục gọi vía đơn giản nhất, gần như ai lớn lên ở làng quê cũng từng được gọi vài lần.
Ngoài ra còn tục "xin vía": nhà có trẻ hay quấy khóc nhờ một người được coi là "lành vía" bế trẻ, hoặc xin một chiếc áo cũ của người ấy để quấn cho trẻ. Có nơi gắn với việc đổi tên gọi ở nhà, vốn là một chủ đề riêng. Tất cả các tục này đều chung một mong muốn: trẻ ngủ yên, gia đình bớt lo.
Điều cần nói rõ là trẻ sơ sinh quấy khóc thường có lý do cụ thể: đói, đầy hơi, nóng quá hoặc lạnh quá, tã ướt, mọc răng, hoặc cơn khóc kéo dài không rõ nguyên nhân mà nhiều trẻ trong vài tháng đầu đều trải qua. Gọi vía, buộc chỉ không thay được việc kiểm tra những nguyên nhân ấy. Nếu trẻ khóc kèm sốt, bú kém, nôn nhiều, khó thở, li bì hay có bất kỳ biểu hiện lạ nào, cần đưa trẻ đi khám thay vì chờ xin vía.
Đeo đồ cho trẻ nhỏ: những điều an toàn cần nhớ
Những sợi chỉ, chiếc vòng tưởng vô hại có thể gây tai nạn với trẻ nhỏ, nhất là trẻ dưới một tuổi. Các khuyến cáo an toàn cho trẻ ở nhiều nước đều nhắc tới những điểm dưới đây.
- Không đeo bất cứ dây nào quanh cổ trẻ khi trẻ ngủ hoặc không có người trông, vì dây có thể vướng vào thành cũi và siết cổ.
- Chỉ buộc cổ tay, cổ chân phải lỏng, luồn được một ngón tay người lớn; kiểm tra hằng ngày vì trẻ lớn nhanh, sợi chỉ hôm qua vừa có thể hôm nay đã chật.
- Thấy chỗ buộc đỏ, sưng, tím hoặc da hằn sâu thì tháo ngay; tóc rối hay sợi chỉ quấn chặt ngón tay, ngón chân trẻ cũng có thể gây thắt nghẹt.
- Tránh vòng hạt, chuỗi cườm, mặt dây có chi tiết nhỏ rời ra được, vì trẻ hay cho vào miệng và có thể hóc.
- Đồ kim loại nên chọn nơi bán rõ ràng; đồ trang sức trôi nổi có thể chứa kim loại nặng không phù hợp cho trẻ ngậm, mút.
- Không bôi, đắp hay buộc vật lạ lên rốn, lên vết thương của trẻ theo lời mách, kể cả khi gắn với tục giữ vía.
Giữ được tục mà vẫn an toàn không khó: buộc chỉ lỏng ở cổ tay khi có người trông, tháo hoặc kiểm tra trước giờ ngủ, chọn chiếc lắc trơn không hạt. Lời chúc vẫn còn nguyên, chỉ có rủi ro là được bỏ đi.
Tháo sợi chỉ khi nào và bỏ đi ra sao
Đợi chỉ tự đứt hay tháo chủ động. Nhiều bà dặn để sợi chỉ tự đứt, cho rằng tháo sớm là "tháo mất phúc". Với người lớn thì không sao, với trẻ nhỏ thì sợi chỉ để lâu sẽ bẩn, ẩm, có thể làm hăm da. Một cách dung hoà nhiều nhà dùng là để chỉ vài ngày đến một tuần rồi tháo khi tắm cho trẻ.
Tháo bằng kéo nhỏ, không giật. Nút chỉ trên cổ tay trẻ thường nhỏ và chặt, giật mạnh dễ làm trầy da. Dùng kéo đầu tù, luồn dưới sợi chỉ phía xa nút rồi cắt.
Sợi chỉ tháo ra bỏ ở đâu. Một số nơi có lệ bỏ chỉ dưới gốc cây trong vườn hay cho vào bếp lửa; nhiều nhà chỉ đơn giản cất đi, có nhà giữ sợi đầu tiên làm kỷ niệm. Không có quy định nào bắt buộc, gia đình theo lệ quen.
Buộc lại sợi mới. Nếu người lớn trong nhà muốn trẻ luôn có chỉ trên tay, có thể buộc sợi mới vào các dịp như rằm, mùng một hay khi đi xa, mỗi lần lại kiểm tra cỡ buộc như lần đầu.
Phần đẹp của tục: lời chúc đi cùng sợi chỉ
Nhìn lại, điều quý nhất của tục buộc chỉ không nằm ở màu chỉ hay số vòng quấn, mà ở khoảnh khắc người lớn cầm tay đứa trẻ và nói một lời chúc. Ở lễ buộc chỉ của người Thái hay người Khmer, mỗi người khách trong bản đều buộc một sợi, nên cổ tay đứa trẻ có khi chi chít chỉ trắng, mỗi sợi là một người đã đến chúc phúc. Ở nhà người Kinh, sợi chỉ đỏ thường do bà buộc, đi kèm những câu nựng chỉ người trong nhà mới hiểu.
Vì vậy, nhiều gia đình trẻ ngày nay vẫn giữ tục theo cách gọn hơn: buộc chỉ cho con vào ngày đầy tháng, ngày Đoan ngọ hay ngày con lần đầu về quê, chụp một tấm ảnh bàn tay, rồi tháo ra khi về đến nhà. Có nhà cất sợi chỉ đầu tiên vào hộp kỷ niệm của con. Sợi chỉ khi ấy trở thành một món đồ lưu niệm, vừa giữ được tục, vừa không phải đeo lâu trên tay trẻ.
Nếu bạn sống cùng ông bà muốn buộc chỉ cho cháu, cứ nhờ ông bà làm và chỉ cần thống nhất trước hai điều: buộc lỏng và tháo khi ngủ. Ít ai phản đối một yêu cầu an toàn như vậy, còn tình cảm của người lớn thì được đón nhận trọn vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Buộc chỉ đỏ cho trẻ sơ sinh có tác dụng gì?
Theo quan niệm dân gian, chỉ đỏ giúp giữ vía, mong trẻ ngủ yên, ít giật mình. Đây là niềm tin văn hoá, không phải biện pháp y tế. Nếu muốn buộc, nên buộc lỏng ở cổ tay hoặc cổ chân, kiểm tra hằng ngày và tháo khi trẻ ngủ không có người trông.
Tết Đoan ngọ buộc chỉ ngũ sắc cho trẻ thế nào?
Sáng mùng 5 tháng 5 âm lịch, người lớn buộc một sợi chỉ năm màu vào cổ tay hoặc cổ chân trẻ, kèm lời chúc khoẻ mạnh qua mùa hè. Nên chọn chỉ không phai màu, buộc lỏng, và thay hoặc tháo khi chỉ bẩn, ẩm hay làm da trẻ đỏ.
Đeo vòng bạc cho bé có giúp giải cảm không?
Chưa có bằng chứng y học cho thấy vòng bạc giải cảm hay phòng bệnh. Vòng bạc là quà truyền thống mang ý chúc lành. Nếu đeo, nên chọn loại trơn, không có hạt nhỏ rời, đúng cỡ cổ tay, và đưa trẻ đi khám khi trẻ ốm thay vì trông vào vòng.
Được người dân tộc buộc chỉ cổ tay thì nên làm gì?
Nên chìa tay đón nhận, cảm ơn lời chúc và giữ sợi chỉ trên tay ít nhất vài ngày, không tháo ra ngay trước mặt chủ nhà. Đó là cách đáp lại thiện ý; bạn không cần theo tín ngưỡng của gia đình để tham gia một cách tôn trọng.
Trẻ hay giật mình, khóc đêm có phải do yếu vía?
Dân gian giải thích như vậy, nhưng trẻ nhỏ giật mình là phản xạ bình thường, còn khóc đêm thường do đói, đầy hơi, nóng lạnh, tã ướt hoặc mọc răng. Nếu trẻ khóc kèm sốt, bú kém, nôn, khó thở hay li bì, cần đưa đi khám ngay.
Ba hồn bảy vía và ba hồn chín vía khác nhau thế nào?
Đây là cách nói dân gian: đàn ông được coi có ba hồn bảy vía, đàn bà ba hồn chín vía. Có nhiều cách giải thích khác nhau về con số và không có một văn bản gốc thống nhất; nên hiểu đó là quan niệm văn hoá về sự mong manh của tinh thần con người.