Kiêng huý là tục tránh nói, tránh viết tên thật (tên huý) của người bề trên: vua chúa và người trong hoàng tộc, vị thần được thờ ở làng, ông bà cha mẹ trong nhà. Khi buộc phải dùng chữ trùng với tên huý, người xưa đổi sang chữ khác, đọc trại âm đi, hoặc viết thiếu nét. Tục này để lại nhiều dấu vết trong tiếng Việt, rõ nhất là những cặp như Hoàng – Huỳnh, Phúc – Phước.
Bài viết giải thích tên huý là gì, ba tầng kiêng huý trong xã hội cũ, những biến đổi chữ nghĩa thường được gắn với kiêng huý, và còn lại gì của tục này trong đời sống hôm nay. Chuyện kiêng trùng tên khi đặt tên cho con chỉ được nhắc qua, vì đó là một chủ đề riêng.
Tên huý là gì, vì sao phải kiêng
Người xưa, nhất là tầng lớp có học, thường có nhiều tên. Tên do cha mẹ đặt khi sinh là tên chính, còn gọi tên huý hay tên tục; khi trưởng thành có thể có thêm tên tự; người có danh vọng có tên hiệu, bút hiệu; khi mất được đặt thuỵ hiệu. Trong những tên ấy, tên huý là tên gắn chặt nhất với con người, nên cũng là tên bị coi là "thiêng", không được gọi tuỳ tiện.
Lý do kiêng gọi tên có hai lớp. Lớp thứ nhất là lễ: gọi thẳng tên người trên là vô phép, cũng như ngày nay không ai gọi tên trống không với ông bà. Lớp thứ hai là tín ngưỡng: nhiều cộng đồng tin rằng tên gắn với linh hồn, gọi tên là chạm tới người đó, nên tên của vua, của thần, của người đã khuất phải được giữ kín. Kiêng huý là chỗ hai lớp này gặp nhau.
Tục kiêng huý theo người Việt từ văn hoá chữ Hán, nơi nó đã có lịch sử rất lâu. Nhưng người Việt biến nó thành nếp sống riêng, đi từ cung đình xuống tới từng mái nhà, và lan cả sang lời ăn tiếng nói của những người không biết chữ.
Quốc huý: kiêng tên vua chúa
Quốc huý là tên của vua, của hoàng hậu, của tổ tiên nhà vua mà cả nước phải kiêng. Triều đình ban danh sách chữ huý; trong giấy tờ, văn bia, bài thi, ai dùng phải chữ huý thì phải đổi chữ khác hoặc viết bớt nét. Nhiều tài liệu kể rằng sĩ tử đi thi viết phạm huý có thể bị đánh hỏng bài, dù văn hay đến mấy. Vì vậy học trò xưa phải thuộc danh sách chữ huý như một phần của việc học.
Sử cũ chép một trường hợp kiêng huý có ảnh hưởng rất lớn: năm 1232, nhà Trần ra lệnh đổi họ Lý thành họ Nguyễn, với lý do kiêng huý Trần Lý, tổ của nhà Trần. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là một trong những lý do khiến họ Nguyễn đông như ngày nay, bên cạnh những đợt đổi họ khác trong lịch sử.
Ngoài cách đổi chữ, người xưa còn có lối viết thiếu nét: chữ trùng tên huý vẫn được viết nhưng bỏ đi một nét, gọi là khuyết bút, hoặc thay bằng một chữ đồng âm khác nghĩa. Các nhà nghiên cứu văn bản Hán Nôm dựa vào những chữ viết kiêng này để đoán niên đại của một tấm bia, một cuốn sách không ghi năm: chữ nào bị kiêng cho biết văn bản ra đời dưới triều vua nào. Một tục lễ nghi, vì vậy, lại thành manh mối cho người làm sử hôm nay.
Thời chúa Nguyễn và nhà Nguyễn ở phía Nam, lệ kiêng huý được giữ rất chặt, và đây là gốc của nhiều khác biệt giữa tiếng nói miền Nam với miền Bắc. Một chữ phải kiêng không biến mất mà được đọc lệch đi, lâu dần cách đọc lệch ấy thành cách nói bình thường của cả một vùng, kể cả khi lệnh kiêng đã hết hiệu lực từ lâu.
Những cặp chữ thường được gắn với kiêng huý
Bảng dưới gom các trường hợp hay được nhắc nhất. Cột giải thích ghi theo cách hiểu phổ biến; có trường hợp các nhà ngôn ngữ học còn bàn thêm về nguồn gốc, nên nên đọc như những giả thuyết được nhiều người chấp nhận.
| Chữ gốc | Cách đọc, cách nói đổi | Cách giải thích thường gặp |
|---|---|---|
| Hoàng | Huỳnh | Kiêng huý chúa Nguyễn Hoàng; họ Hoàng ở miền Nam đọc thành Huỳnh |
| Phúc | Phước | Kiêng chữ lót Phúc trong họ Nguyễn Phúc của dòng chúa, vua Nguyễn |
| Hoa | Bông | Thường được giải thích là kiêng tên một bà mẹ vua thời Nguyễn; người Nam Bộ quen gọi hoa là bông |
| Cảnh | Kiểng | Thường được gắn với kiêng tên hoàng tử Cảnh; "cây cảnh" thành "cây kiểng" ở Nam Bộ |
| Lý (họ) | Nguyễn | Sử chép năm 1232 nhà Trần đổi họ Lý sang Nguyễn vì kiêng huý Trần Lý |
| Vũ | Võ | Cũng hay được gắn với kiêng huý thời chúa Nguyễn, nhưng cách giải thích còn được bàn |
Những cặp chữ này cho thấy một điều thú vị: kiêng huý không xoá chữ, mà sinh thêm chữ. Ngày nay hai họ Hoàng và Huỳnh, Vũ và Võ cùng tồn tại trên giấy tờ, nhiều gia đình có anh em ruột mà người ghi họ này, người ghi họ kia do từng sống ở hai miền khác nhau.
Huý làng: kiêng tên vị thần được thờ ở đình
Ở làng Việt xưa, mỗi làng thờ một hay nhiều vị thần ở đình, và tên của vị thần ấy là huý của cả làng. Dân làng không được đặt tên con trùng với tên thần, không được gọi to chữ ấy trong lời nói thường ngày, khi đọc văn tế phải đọc chệch đi. Người làng khác đến chơi nếu không biết mà nói phạm có thể bị nhắc nhở. Mỗi làng có danh sách chữ kiêng riêng, nhiều nơi còn ghi vào hương ước.
Ngoài tên thần, làng còn kiêng tên của những người có công lập làng, các vị tiên hiền, đôi khi cả tên của những người khoa bảng nổi tiếng trong làng. Lâu ngày, việc kiêng ấy tạo ra những cách nói riêng mà người ngoài nghe không hiểu: một đồ vật quen thuộc được gọi bằng một từ khác, một chữ được đọc lệch đi theo kiểu chỉ người trong làng mới dùng.
Ngày nay, tục kiêng huý làng còn được giữ ở một số nơi, chủ yếu trong nghi lễ ở đình và trong ý thức của người cao tuổi. Nếu bạn đến làm việc, nghiên cứu hay dự lễ ở một làng có đình thờ thần, hỏi người trong ban khánh tiết về những chữ làng kiêng là một cách thể hiện sự tôn trọng, nhất là khi cần phát biểu hay viết bài về làng.
Huý nhà: kiêng tên ông bà, cha mẹ
Không gọi tên người trên. Trong gia đình, con cháu không gọi tên ông bà, cha mẹ, kể cả khi nhắc tới họ với người ngoài. Thay vào đó, người ta gọi theo vai (ông, bà, thầy, u, cha, mẹ), theo thứ (ông Hai, bà Ba) hoặc theo tên con cháu.
Con dâu kiêng tên nhà chồng. Ở nhiều vùng, con dâu mới về được dặn tránh nói những chữ trùng tên bố mẹ chồng, ông bà nội chồng. Nếu bố chồng tên trùng một đồ vật quen, nàng dâu phải gọi đồ vật ấy bằng từ khác. Đây là một trong những phép nhà khiến cô dâu xưa lo lắng nhất trong những ngày đầu.
Không đặt tên con trùng tên người trên. Con cháu tránh đặt tên trùng ông bà, cha mẹ, chú bác trong họ, để khỏi phải gọi tên người trên khi gọi con. Đây là gốc của lời dặn "tránh trùng huý" khi đặt tên con mà nhiều gia đình vẫn giữ.
Tên người đã khuất. Sau khi một người mất, tên huý của họ được ghi trong gia phả, trên bài vị và đọc trong văn khấn ngày giỗ. Trong giao tiếp hằng ngày, con cháu nhắc tới người ấy bằng vai vế hơn là bằng tên.
Kiêng gọi tên ở các dân tộc khác
Kiêng gọi tên không phải riêng của người Kinh. Ở nhiều dân tộc thiểu số, gọi thẳng tên cha mẹ vợ, cha mẹ chồng hay người lớn tuổi được coi là thiếu lễ, và người ta gọi họ bằng vai vế hoặc bằng tên con của họ. Một số cộng đồng kiêng nhắc tên người vừa mất trong một thời gian sau tang lễ. Mỗi nhóm có quy ước riêng, nên khi sống hay làm việc ở một bản, cách an toàn nhất là để ý xem người trong bản gọi nhau thế nào rồi làm theo.
Người Hoa ở Việt Nam cũng giữ tục kiêng tên người trên trong nhà, và tên đệm trong nhiều dòng họ người Hoa được đặt theo thứ tự đời ghi sẵn trong phả. Tục đặt chữ lót theo đời này cũng từng có ở một số dòng họ Việt, nổi tiếng nhất là bài thơ đặt tên đời mà vua Minh Mạng soạn cho con cháu trong hoàng tộc Nguyễn Phúc.
Điểm chung của các cộng đồng là tên được coi như một phần của con người, nên việc gọi tên gắn với quan hệ giữa người gọi và người được gọi. Người càng ở vai trên thì tên càng được giữ kín, càng ít người được phép gọi.
Kiêng huý hôm nay còn lại gì
Quốc huý đã hết từ khi chế độ quân chủ chấm dứt. Huý làng còn ở mức nghi lễ. Huý nhà là phần còn sống rõ nhất: ít ai gọi tên cha mẹ, ông bà; khi đặt tên con, nhiều nhà vẫn hỏi lại tên các cụ trong họ để tránh trùng. Còn dấu vết trong ngôn ngữ như Huỳnh, Phước, bông, kiểng thì đã thành một phần tự nhiên của tiếng Việt, người nói không còn nghĩ tới chuyện kiêng.
Phần đáng giữ của tục là sự tôn trọng người trên trong cách xưng hô, và ý thức về lịch sử của chữ nghĩa. Biết vì sao miền Nam nói Phước, miền Bắc nói Phúc giúp người hai miền bớt chuyện trêu nhau về "giọng", vì cả hai cách đều có gốc gác đàng hoàng.
Phần không nên mang theo là nỗi sợ "phạm huý thì gặp chuyện". Trùng tên một vị thần làng hay một cụ trong họ là chuyện có thể xảy ra, nhất là khi các gia đình sống xa nhau. Khi phát hiện, cách cư xử phổ biến là gọi người trẻ bằng tên ở nhà hay tên đệm trong những dịp có mặt người lớn, không cần đổi tên trên giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Tên huý khác tên tục, tên tự thế nào?
Tên huý là tên chính do cha mẹ đặt khi sinh, cũng thường được gọi là tên tục. Tên tự là tên đặt thêm khi trưởng thành, phổ biến trong tầng lớp nho sĩ xưa. Ngoài ra còn tên hiệu, bút hiệu và thuỵ hiệu đặt sau khi mất.
Vì sao người miền Nam đọc Hoàng thành Huỳnh?
Cách giải thích phổ biến là do kiêng huý chúa Nguyễn Hoàng, người mở đầu sự nghiệp của các chúa Nguyễn ở phía Nam. Chữ phải kiêng được đọc lệch đi, lâu dần thành cách đọc quen của cả vùng, kể cả khi lệnh kiêng đã hết.
Họ Nguyễn đông vì kiêng huý có đúng không?
Sử cũ chép năm 1232 nhà Trần đổi họ Lý thành họ Nguyễn để kiêng huý Trần Lý. Đây là một trong những nguyên nhân được nhắc tới, bên cạnh các đợt người dân đổi sang họ Nguyễn ở những thời kỳ khác. Không nên coi đó là lý do duy nhất.
Đặt tên con trùng tên ông bà có sao không?
Theo tục xưa thì nên tránh, vì con cháu sẽ phải gọi tên người trên. Về pháp luật thì không có cấm đoán. Nhiều gia đình ngày nay vẫn giữ lời dặn này như một phép lịch sự trong họ, và hỏi lại tên các cụ trước khi chốt tên cho con.
Đến một làng lạ có cần biết chữ làng kiêng không?
Với khách thăm thông thường thì không bắt buộc. Nhưng nếu bạn phát biểu trong lễ ở đình, viết bài hay làm việc lâu dài ở làng, hỏi người trong ban khánh tiết về những chữ làng kiêng là cách thể hiện sự tôn trọng và tránh khó xử.