Đôi trẻ quyết định lấy nhau, việc tiếp theo là gì? Câu hỏi nghe đơn giản nhưng khiến không ít gia đình lúng túng, nhất là khi cả hai sống ở thành phố, cha mẹ ở quê, họ hàng mỗi người một ý. Bài này đi theo thứ tự các bước cưới hỏi mà phần đông gia đình người Kinh đang làm, nói rõ ở mỗi bước ai là người đứng ra, nhà nào lo việc gì và những chỗ hay vướng.
Đây là bản khung chung. Mỗi vùng, mỗi dòng họ có thêm bớt; phần lễ trước bàn thờ và mâm lễ là chuyện cúng lễ, bạn nên hỏi người lớn trong nhà hoặc tìm tài liệu riêng về lễ gia tiên. Ở đây chỉ bàn phần tục và cách hai họ phối hợp.
Thứ tự các bước, nhìn một lượt
Nếu cần một danh sách để dán lên tủ lạnh, đây là thứ tự phổ biến nhất. Không phải nhà nào cũng làm đủ, và một số bước có thể đổi chỗ cho nhau.
- Đôi trẻ thưa chuyện với cha mẹ hai bên, xin phép tiến tới hôn nhân.
- Lễ dạm ngõ, còn gọi là chạm ngõ: nhà trai sang nhà gái lần đầu một cách chính thức.
- Hai nhà bàn thời gian ăn hỏi, ngày cưới, quy mô tiệc và việc chia phần lo.
- Đăng ký kết hôn tại ủy ban nhân dân xã, phường nơi cư trú của một trong hai người; nhiều đôi làm trước ngày cưới vài tuần.
- Lễ ăn hỏi: nhà trai mang lễ sang, hai nhà chính thức định hôn.
- Báo hỷ, mời khách: in thiếp, đi mời họ hàng, bạn bè, xóm giềng.
- Ngày cưới: nhà trai sang xin dâu, rước dâu về; tiệc cưới ở nhà hoặc nhà hàng, có nơi nhà gái đãi riêng một bữa trước.
- Lễ lại mặt: vài ngày sau cưới, đôi vợ chồng về thăm nhà gái.
Bước đăng ký kết hôn được đặt ở giữa vì đó là cách nhiều đôi đang làm, nhưng về thứ tự thì không có ràng buộc gì giữa tục và thủ tục. Điều quan trọng là đừng quên nó, vì chỉ bước này mới làm cho hôn nhân có giá trị pháp lý.
Dạm ngõ: buổi gặp để hai nhà biết mặt nhau
Dạm ngõ là lần đầu nhà trai sang nhà gái với tư cách gia đình chứ không còn là bạn của con. Thành phần thường gọn: cha mẹ chàng trai, một hai người lớn trong họ, đôi khi thêm chính chàng trai. Nhà gái cũng tiếp ở mức gia đình, có ông bà, cha mẹ và một vài người thân.
Nội dung buổi dạm ngõ chủ yếu là chuyện trò. Hai bên giới thiệu gia cảnh, công việc, nơi ở; nhà trai ngỏ ý mong hai con được tiến tới. Nhà gái thường không trả lời dứt khoát ngay mà nói sẽ bàn thêm, dù trong lòng đã đồng ý. Đó là phép lịch sự cũ, bạn không cần lo nếu nghe câu trả lời có vẻ lửng lơ.
Ở nhiều nơi miền Nam, dạm ngõ được gọi là đám nói, cũng là buổi hai nhà gặp để bàn chuyện. Có gia đình gộp luôn việc bàn ngày ăn hỏi, ngày cưới vào buổi này để đỡ đi lại.
Chỗ hay vướng: một bên muốn làm trang trọng, bên kia muốn đơn giản. Cách gỡ là để đôi trẻ hỏi trước cha mẹ mỗi bên mong đợi gì, rồi báo cho bên kia. Dạm ngõ nên nhẹ nhàng, vì nó là bước làm quen; đẩy nó thành một buổi lễ lớn dễ tạo áp lực cho cả hai họ.
Ăn hỏi: bước định hôn và những việc phải thống nhất
Ăn hỏi là lễ quan trọng thứ hai sau ngày cưới. Nhà trai mang lễ vật sang, đội bưng lễ đi thành hàng, người đại diện thưa chuyện, nhà gái nhận lễ và đáp lời. Sau buổi ấy, theo nếp chung, đôi trẻ được coi là đã định hôn.
Phần người Việt hay bàn nhiều nhất trước lễ ăn hỏi là số lượng và loại lễ vật, số người bưng lễ, nhà gái có lại quả hay không. Những chi tiết này khác nhau rất nhiều giữa các vùng, nên hai nhà cần thống nhất từ trước, tốt nhất qua đôi trẻ hoặc qua người đại diện. Việc hai nhà cãi nhau ngay trong buổi lễ vì "nhà kia mang thiếu" hầu như luôn bắt nguồn từ chỗ không hỏi kỹ.
Trong buổi ăn hỏi, người đại diện nhà trai thường thưa luôn ngày đón dâu. Đây chính là phần xin ngày cưới của lục lễ cũ. Nhà gái đồng ý thì coi như mọi việc đã định.
Thời gian giữa ăn hỏi và cưới mỗi nơi một khác: có nơi vài tháng, có nơi vài tuần, có gia đình làm ăn hỏi buổi sáng và cưới ngay hôm sau. Điều đó tuỳ hai nhà, tuỳ khoảng cách đi lại của họ hàng, không có khoảng nào là chuẩn.
Nhà trai và nhà gái thường lo phần nào
Bảng dưới là cách chia việc thường gặp ở các gia đình người Kinh. Đây là thói quen chứ không phải quy định; ngày nay rất nhiều đôi tự góp tiền, tự lo phần lớn, cha mẹ chỉ hỗ trợ.
| Việc | Thường do ai lo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lễ vật ăn hỏi | Nhà trai | Nhà gái có thể gợi ý theo tục vùng mình |
| Tiếp khách buổi ăn hỏi | Nhà gái | Nhà trai có khi góp phần chi phí |
| Tiệc cưới bên nhà trai | Nhà trai | Tiền mừng của khách bên nào thường về bên ấy |
| Tiệc bên nhà gái | Nhà gái | Nhiều nơi gộp hai tiệc làm một, chia theo số khách |
| Trang phục cô dâu, chú rể | Đôi trẻ | Có nhà trai lo áo cưới cho cô dâu theo tục cũ |
| Xe, thuyền đón dâu | Nhà trai | Vùng sông nước có thể là ghe, xuồng |
| Phòng tân hôn | Nhà trai hoặc đôi trẻ | Nhà gái có nơi tặng của hồi môn |
Nếu hai nhà gộp chung một tiệc, cách chia phổ biến là tính theo số khách mỗi bên mời. Bàn trước con số này sẽ đỡ được rất nhiều chuyện khó nói về sau.
Ngày cưới: xin dâu, rước dâu, đưa dâu và tiệc
Ngày cưới bắt đầu khi đoàn nhà trai sang nhà gái. Người đại diện thưa xin phép đón dâu, nhà gái đáp lời, đôi trẻ làm lễ trước bàn thờ nhà gái rồi chào cha mẹ, họ hàng. Phần lễ trước bàn thờ mỗi nhà một nếp, không trình bày ở đây.
Sau đó là rước dâu. Nhà gái cử một đoàn đưa dâu, thường gồm một người đại diện, vài người thân, phù dâu, cùng sang nhà trai. Đến nơi, nhà trai đón khách, đôi trẻ làm lễ ở nhà chồng, ra mắt họ hàng bên chồng. Ở một số làng Bắc Bộ, mẹ chồng có tục tạm lánh lúc cô dâu bước vào cổng, mẹ cô dâu có tục không đi đưa dâu; nhiều nhà ngày nay đã bỏ hai tục này.
Tiệc cưới có thể ở nhà, ở hội trường thôn, hay ở nhà hàng. Ở thành phố, nhiều đôi tổ chức một tiệc chung cho cả hai họ vào buổi tối. Ở quê, tiệc nhà gái thường làm trước, tiệc nhà trai làm vào ngày đón dâu, kéo dài từ sáng đến chiều.
Một chi tiết hay bị quên: lịch trình trong ngày. Giờ đón dâu, thời gian đi đường, giờ khai tiệc cần được chốt và báo cho cả hai họ từ trước, vì một đoàn xe đến trễ là cả buổi tiệc phải chờ.
Những cách gộp bước phổ biến hiện nay
Ăn hỏi và cưới trong cùng một ngày. Buổi sáng nhà trai mang lễ sang hỏi, buổi trưa hoặc chiều đón dâu luôn. Cách này hay gặp khi họ hàng nhà trai ở tỉnh xa, đi một chuyến làm cả hai việc. Bù lại, ngày ấy rất dài và đông, cần người điều phối thật vững.
Ăn hỏi hôm trước, cưới hôm sau. Đoàn nhà trai ở lại một đêm gần nhà gái. Hai buổi tách ra nên mỗi buổi gọn hơn, nhà gái cũng có thời gian thu dọn sau ăn hỏi.
Bỏ dạm ngõ, gặp mặt hai gia đình tại nhà hàng. Ở thành phố, nhiều nhà thay dạm ngõ bằng một bữa cơm hai gia đình. Cách này nhẹ nhàng, nhưng nếu nhà gái ở quê còn giữ nếp cũ thì nên hỏi trước, vì có cụ coi việc nhà trai đến tận nhà mới là đàng hoàng.
Một tiệc chung cho cả hai họ. Thay vì mỗi bên một tiệc, hai nhà đặt chung một nhà hàng vào buổi tối. Tiết kiệm công sức nhưng cần thống nhất kỹ chuyện chia chi phí và vị trí bàn khách.
Lại mặt và những việc sau ngày cưới
Lại mặt là gì. Vài ngày sau cưới, vợ chồng trẻ về thăm nhà gái, mang theo ít quà. Ở Bắc Bộ, nhiều nhà gọi là nhị hỷ khi về sau hai ngày, tứ hỷ khi về sau bốn ngày; nơi khác chỉ gọi chung là lại mặt. Ý của tục là để cha mẹ vợ yên lòng con gái đã ổn bên nhà chồng.
Ai đi lại mặt. Thường chỉ đôi vợ chồng, có khi thêm cha mẹ chồng. Nhà gái làm một bữa cơm thân mật, không mời khách đông như ngày cưới.
Cảm ơn người đã giúp. Người đại diện, người bưng lễ, người nấu cỗ, hàng xóm cho mượn sân. Đến tận nhà cảm ơn hay gửi chút quà là nếp đẹp, giúp quan hệ làng xóm bền.
Ghi lại tiền mừng. Sổ ghi tiền mừng hay phong bì giúp đôi trẻ biết ai đã đến, để sau này đáp lại. Việc này không có gì phải ngại.
Giấy tờ sau cưới. Nếu chưa đăng ký kết hôn thì đây là lúc làm ngay. Sau khi có giấy, các việc như nhập hộ khẩu theo diện vợ chồng, đổi thông tin bảo hiểm đều thuận hơn.
Mấy nguyên tắc giúp hai nhà làm việc thuận
Đám cưới là lúc hai gia đình có nếp sống khác nhau phải làm chung một việc lớn trong thời gian ngắn. Một vài nguyên tắc dưới đây được nhiều người kinh nghiệm nhắc đi nhắc lại:
- Chọn một người đầu mối cho mỗi bên, mọi việc thống nhất qua hai người này để tránh "nói một đằng nghe một nẻo".
- Hỏi rõ tục của nhà kia, nhất là khi hai bên khác vùng, khác tỉnh. Hỏi không phải là kém, mà là tôn trọng.
- Viết ra giấy những gì đã thống nhất: ngày giờ, số khách, chia phần lo. Lời nói qua nhiều người rất dễ sai lệch.
- Việc nào nhà kia làm khác nhà mình mà không hại ai thì nên chiều theo nhà chủ trì buổi lễ ấy: ăn hỏi theo tục nhà gái, đón dâu về thì theo tục nhà trai.
- Đừng để chuyện tiền bạc thành chuyện thể diện. Lễ vật vừa sức hai nhà là lễ vật đẹp.
- Đôi trẻ nên làm cầu nối, không đứng ngoài để cha mẹ hai bên tự bàn với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải làm lễ dạm ngõ không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình đã quen biết từ trước nên bỏ dạm ngõ, gộp phần làm quen vào buổi ăn hỏi. Nếu hai nhà ở xa, chưa gặp nhau bao giờ thì dạm ngõ giúp hai bên hiểu nhau trước khi bàn việc lớn.
Lễ ăn hỏi cách lễ cưới bao lâu là hợp lý?
Không có khoảng thời gian chuẩn. Có nơi cách vài tháng, có nơi vài tuần, có nhà ăn hỏi xong cưới ngay hôm sau để họ hàng ở xa đỡ đi lại. Hai nhà nên bàn theo điều kiện thực tế của mình.
Nên đăng ký kết hôn trước hay sau đám cưới?
Pháp luật không ràng buộc thứ tự với nghi lễ. Nhiều đôi làm trước ngày cưới để yên tâm, có đôi làm sau. Điều cần nhớ là chỉ khi đăng ký thì quan hệ vợ chồng mới được pháp luật công nhận.
Lại mặt là mấy ngày sau cưới?
Thường là hai hoặc bốn ngày sau cưới, nên ở Bắc Bộ có cách gọi nhị hỷ, tứ hỷ. Nơi khác thì linh hoạt hơn, có khi về ngay hôm sau. Ý chính là để nhà gái gặp lại con gái sau ngày về nhà chồng.
Nhà trai và nhà gái chia chi phí đám cưới thế nào?
Theo thói quen, nhà trai lo lễ ăn hỏi và tiệc bên mình, nhà gái lo tiếp khách buổi ăn hỏi và tiệc bên mình. Nếu gộp chung một tiệc, nhiều nhà chia theo số khách mỗi bên mời, đôi trẻ cũng góp phần.
Hai nhà khác ý nhau về tục thì làm sao?
Thông thường buổi lễ diễn ra ở nhà nào thì theo tục nhà ấy: ăn hỏi theo nhà gái, đón dâu về thì theo nhà trai. Những điểm còn vướng nên thống nhất qua người đầu mối, bàn trước, không để đến ngày lễ.