Người Việt xưa, cả đàn ông lẫn phụ nữ, đều để tóc dài: đàn ông búi tó sau gáy hoặc trên đỉnh đầu rồi chít khăn, phụ nữ vấn tóc trong khăn vấn quấn quanh đầu, hoặc đội khăn mỏ quạ khi ra đồng. Mái tóc được giữ gìn cẩn thận vì quan niệm "cái răng cái tóc là góc con người", và tóc rụng cũng không vứt bừa. Đến đầu thế kỷ 20, phong trào canh tân cổ động cắt tóc ngắn, mở đầu cho sự thay đổi lớn nhất trong diện mạo người Việt.
Bài này kể lại các kiểu búi tóc, các loại khăn đội đầu quen thuộc, những điều kiêng quanh mái tóc, và cách tóc ngắn đã thay thế tóc dài như thế nào. Phần lễ phục, áo dài, khăn xếp trong cưới hỏi chỉ được nhắc đến khi liên quan.
"Cái răng cái tóc là góc con người"
Câu tục ngữ quen thuộc này cho thấy người xưa coi răng và tóc là hai thứ nói lên con người một cách rõ nhất. Hàm răng đen bóng và mái tóc dài mượt là chuẩn mực của người đẹp, người tử tế. Tóc rối, tóc bù xù bị coi là dấu hiệu của sự lôi thôi hay của nỗi buồn lớn, như trong tang ma con cháu xoã tóc.
Trong ảnh hưởng của Nho giáo, mái tóc còn mang ý nghĩa đạo hiếu: thân thể, tóc da nhận từ cha mẹ, không được tuỳ tiện làm tổn hại. Vì vậy, cắt tóc ngắn từng bị coi là một việc lớn, gắn với đi tu, với tội nhân hoặc với hoàn cảnh đặc biệt. Đứa trẻ chỉ được cạo đầu chừa chỏm, lớn lên mới để tóc dài hẳn.
Ca dao có nhiều câu về tóc: "Tóc mai sợi vắn sợi dài, lấy nhau chẳng đặng thương hoài ngàn năm"; "Một thương tóc bỏ đuôi gà". Mái tóc xuất hiện như một biểu tượng của tình duyên, của vẻ đẹp và sự gắn bó. Hiểu điều này thì thấy vì sao cuộc cắt tóc ngắn đầu thế kỷ 20 lại gây chấn động đến vậy.
Tóc của đàn ông: từ chỏm tóc trẻ con đến búi tó
Chỏm tóc của trẻ. Trẻ nhỏ thường được cạo đầu, để lại một chỏm tóc ở đỉnh hoặc ở trán, có nơi để hai trái đào hai bên. Kiểu tóc này vừa mát, vừa dễ giữ sạch, vừa đánh dấu tuổi thơ. Lớn dần, trẻ để tóc dài ra.
Búi tó. Đàn ông trưởng thành để tóc dài, chải ngược ra sau rồi búi thành một búi nhỏ gọi là búi tó, ở sau gáy hoặc trên đỉnh đầu. Búi gọn tròn như củ hành nên dân gian gọi "búi tó củ hành". Người lao động búi tóc gọn để làm việc; người có học, người già thường để búi cao hơn, chải chuốt hơn.
Chít khăn, đội khăn. Trên búi tóc, đàn ông chít khăn: người lao động quấn một chiếc khăn vải đơn giản; người có chức tước, người có học đội khăn vấn quấn nhiều vòng, về sau là khăn xếp may sẵn thành vòng để đội cho tiện. Khăn xếp ngày nay còn thấy trong lễ cưới truyền thống và các dịp lễ ở đình làng.
Râu của người già. Đi cùng mái tóc búi là bộ râu. Đàn ông lớn tuổi, nhất là các cụ đã lên lão trong làng, thường để râu dài, coi đó là dấu hiệu của tuổi tác và sự đáng kính. Người trẻ thì cạo râu gọn. Hình ảnh ông cụ râu tóc bạc, búi tó, khăn xếp, áo the là hình ảnh tiêu biểu của bậc cao niên trong làng Việt xưa, còn thấy trong nhiều tấm ảnh tư liệu đầu thế kỷ 20.
Tóc của phụ nữ: khăn vấn, đuôi gà và độn tóc
Khăn vấn. Phụ nữ chải tóc dài, quấn tóc vào một dải khăn rồi vấn quanh đầu thành một vành tròn. Khăn vấn thường màu đen hoặc màu thâm, bằng nhiễu hay vải mềm. Cách vấn khác nhau theo vùng, theo tuổi: người trẻ vấn gọn, người đứng tuổi vấn to hơn.
Tóc bỏ đuôi gà. Khi vấn, một số người để đuôi tóc thò ra khỏi khăn một đoạn nhỏ, gọi là "bỏ đuôi gà". Ca dao coi đó là một nét duyên: "Một thương tóc bỏ đuôi gà".
Độn tóc. Muốn vành khăn vấn tròn đầy, nhiều người dùng độn tóc, tức là một búi tóc rụng được gom góp lâu ngày, quấn vào khăn để vành khăn to hơn. Đây là lý do nhiều bà xưa không vứt tóc rụng mà gỡ ra, cuộn lại để dành. Tóc rụng không dùng thì nhiều nhà nhét vào kẽ vách hay chôn, không vứt bừa ra đường.
Xoã tóc khi có tang. Trong tang lễ, con gái, con dâu có khi xoã tóc, không vấn khăn chỉnh tề trong những ngày đầu, như một cách tỏ nỗi đau. Tục này nay gần như không còn.
Gội đầu kiểu xưa và những điều kiêng quanh mái tóc
Giữ tóc dài cả đời thì việc gội đầu là chuyện lớn. Người xưa gội bằng nước nấu từ quả bồ kết nướng, thêm lá sả, lá hương nhu, vỏ bưởi, lá chanh tuỳ nhà có gì. Nước bồ kết sủi bọt nhẹ, làm sạch tóc, còn lá thơm thì để tóc có mùi dễ chịu. Gội xong, tóc được hong khô dưới nắng hoặc bên bếp, chải bằng lược thưa rồi lược bí, chải đi chải lại cho mượt.
Quanh mái tóc có một số điều kiêng. Nhiều nơi kiêng chải tóc, xoã tóc trước bàn thờ, trước mặt người lớn trong lúc tiếp khách, vì coi là luộm thuộm, thiếu chỉnh tề. Tóc rụng không được để rơi vào nồi cơm, mâm cơm, vừa vì vệ sinh vừa vì phép lịch sự. Người có tang theo lối cũ không chải chuốt, có nơi không cắt tóc trong một thời gian để tỏ lòng thương nhớ.
Đầu cũng được coi là phần trang trọng của cơ thể. Con cháu không xoa đầu ông bà, cha mẹ; người lạ không tuỳ tiện chạm vào đầu người khác. Người lớn xoa đầu trẻ nhỏ là cử chỉ thương yêu, nhưng ở một số dân tộc, nhất là các cộng đồng chịu ảnh hưởng Phật giáo Nam tông, chạm vào đầu người khác là điều nên tránh. Khi đến vùng khác, giữ tay xa đầu người đối diện là phép lịch sự an toàn.
Nhiều điều kiêng ấy đến nay vẫn hợp lý: không chải tóc ở bàn ăn, không để tóc rụng vương vãi, không tuỳ tiện chạm đầu người khác. Chúng là phép vệ sinh và phép tôn trọng, chỉ được kể bằng ngôn ngữ của người xưa.
Các loại khăn đội đầu quen thuộc của người Việt
Khăn không chỉ để giữ tóc, mà còn để che nắng, che rét, và cho biết người đội là ai, đang làm gì. Bảng dưới gom các loại phổ biến.
| Loại khăn | Ai đội, ở đâu | Hình dáng | Dịp dùng |
|---|---|---|---|
| Khăn vấn | Phụ nữ, nhiều vùng | Dải khăn quấn tóc thành vành tròn | Hằng ngày, lễ tết |
| Khăn mỏ quạ | Phụ nữ đồng bằng Bắc Bộ | Khăn vuông màu thâm, gấp chéo, chít lên đầu, hai góc nhọn ở trán | Ra đồng, mùa rét, đi chợ |
| Khăn xếp | Đàn ông, về sau cả phụ nữ trong lễ | Khăn may sẵn thành vòng nhiều nếp | Lễ, cưới hỏi, việc làng |
| Khăn chít | Người lao động | Dải vải quấn quanh đầu, buộc gọn | Làm việc |
| Khăn rằn | Nam Bộ, người Kinh và người Khmer | Khăn kẻ ô hai màu, quàng cổ hoặc quấn đầu | Làm đồng, đi ghe, hằng ngày |
| Khăn tang | Người có tang | Vải trắng, vải sô | Đám tang |
Khăn mỏ quạ được nhớ đến nhiều nhất trong hình ảnh người phụ nữ Bắc Bộ xưa. Hai góc khăn nhọn chụm trước trán vừa che gió lạnh mùa đông, vừa giữ tóc gọn khi làm việc. Khăn rằn của Nam Bộ thì gắn với hình ảnh người dân vùng sông nước miền Tây.
Cuộc cắt tóc ngắn đầu thế kỷ 20
Đầu thế kỷ 20, các phong trào canh tân như Duy Tân và Đông Kinh Nghĩa Thục cổ động bỏ những tập quán bị coi là cản trở, trong đó có búi tóc dài của đàn ông. Cắt tóc ngắn được coi là gọn gàng, hợp vệ sinh, hợp với đời sống mới, và là dấu hiệu của tinh thần đổi mới. Nhiều nhà nho tiến bộ tự cắt tóc mình trước để làm gương.
Phong trào gặp không ít phản ứng. Với nhiều người lớn tuổi, cắt bỏ búi tóc là bất hiếu, là bỏ cái "góc con người". Trong làng, người cắt tóc ngắn đầu tiên có khi bị chê cười. Nhưng dần dần, ở thành thị, rồi học sinh trường mới, rồi công chức, tóc ngắn trở thành chuẩn. Đến giữa thế kỷ 20, đàn ông búi tó chỉ còn ở một số cụ già.
Với phụ nữ, thay đổi chậm hơn. Khăn vấn và tóc dài còn giữ lâu ở nông thôn. Ở thành thị, những kiểu tóc mới như tóc ngắn uốn, tóc thả dài kẹp gọn xuất hiện từ khoảng những năm 1930, cùng với chiếc áo dài cách tân. Tóc dài của phụ nữ vẫn được ưa chuộng đến nay, nhưng không còn là quy ước bắt buộc.
Khăn và tóc xưa trong đời sống hôm nay
Ngày nay, khăn vấn, khăn xếp xuất hiện chủ yếu trong lễ cưới truyền thống, lễ hội làng, các buổi biểu diễn chèo, quan họ, và trong những bộ ảnh áo dài. Cô dâu đội khăn vấn, chú rể đội khăn xếp đã trở thành lựa chọn phổ biến của nhiều đôi muốn có một đám cưới mang nét xưa. Nếu cần khăn vấn, khăn xếp cho dịp này, bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Khăn mỏ quạ hiếm hơn, nhưng vẫn thấy ở các bà, các mẹ vùng quê Bắc Bộ trong mùa đông, hoặc trong các lễ hội tái hiện nếp sống xưa. Khăn rằn vẫn là vật dụng quen thuộc của người dân miền Tây, từ quấn đầu che nắng đến quàng cổ.
Khi mặc lại trang phục xưa, nên tìm hiểu đúng cách đội: khăn vấn của cô dâu khác khăn vấn hằng ngày, khăn xếp có kích cỡ theo vòng đầu, khăn mỏ quạ cần gấp đúng mới ra hai góc nhọn. Hỏi người lớn tuổi trong nhà, hoặc người làm nghề may khăn, sẽ chính xác hơn xem ảnh trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đàn ông Việt xưa để tóc dài?
Vì quan niệm tóc da nhận từ cha mẹ, không được tuỳ tiện cắt bỏ, cùng với chuẩn mực vẻ đẹp của thời đó. Đàn ông búi tóc gọn và chít khăn để làm việc. Tục này kéo dài đến đầu thế kỷ 20, khi phong trào canh tân cổ động cắt tóc ngắn.
Khăn mỏ quạ là gì?
Là chiếc khăn vuông màu thâm hoặc đen của phụ nữ Bắc Bộ xưa, gấp chéo rồi chít lên đầu sao cho hai góc khăn chụm lại nhọn trước trán như mỏ con quạ. Khăn dùng khi ra đồng, đi chợ, nhất là mùa rét.
Khăn vấn và khăn xếp khác nhau thế nào?
Khăn vấn là dải khăn quấn quanh đầu, có khi quấn cùng tóc, mỗi lần đội phải vấn lại. Khăn xếp là khăn đã được may sẵn thành vòng nhiều nếp, chỉ việc đội lên. Khăn xếp ra đời sau, cho tiện thay cho việc vấn khăn mỗi ngày.
Tóc bỏ đuôi gà là kiểu tóc gì?
Là cách vấn tóc trong khăn nhưng để đuôi tóc thò ra một đoạn nhỏ phía sau, trông như đuôi con gà. Ca dao coi đó là nét duyên của người con gái. Kiểu tóc này gắn với hình ảnh khăn vấn của phụ nữ Bắc Bộ xưa.
Vì sao các bà xưa giữ tóc rụng lại?
Một phần vì quan niệm tóc là một phần của con người, không vứt bừa. Phần khác rất thực tế: tóc rụng được gom lại làm độn tóc, quấn vào khăn vấn cho vành khăn tròn đầy. Tóc không dùng thì nhiều nhà nhét vào kẽ vách hoặc chôn.
Ngày nay đội khăn vấn trong đám cưới có cần theo quy định gì không?
Không có quy định bắt buộc. Đây là lựa chọn của từng đôi và gia đình. Nên chọn khăn vừa vòng đầu, phối với áo dài cùng tông, và hỏi người có kinh nghiệm cách đội cho chắc, không tuột trong suốt buổi lễ.