Người đi biển ở nhiều làng chài Việt Nam giữ một loạt điều kiêng: không lật cá khi ăn, không nói những chữ như "lật", "chìm", "đắm" trên thuyền, không ngồi hay gác chân lên mũi thuyền, có nơi kiêng huýt sáo khi ra khơi. Phần lớn những điều kiêng này xoay quanh một nỗi lo duy nhất: con thuyền và người trên thuyền có trở về hay không.
Biển là nơi làm ăn nguy hiểm bậc nhất, và các điều kiêng của ngư dân phản ánh trực tiếp nỗi lo ấy. Bài kể lại những điều kiêng hay gặp, những cách giải thích phổ biến, và phần an toàn thực tế mà người làm nghề biển hôm nay coi trọng nhất. Mỗi làng chài có lệ riêng, nên các điều dưới đây là những điều phổ biến, không phải quy tắc chung cho mọi nơi.
Vì sao người đi biển lắm điều kiêng
So với người làm ruộng, người đánh cá đối mặt với rủi ro lớn hơn nhiều. Một cơn giông bất chợt, một con sóng lừng, một chỗ đá ngầm có thể lấy đi cả thuyền và người. Ngày xưa không có bản tin thời tiết, không có máy liên lạc, con thuyền ra khơi là gia đình ở nhà chỉ biết chờ. Trong hoàn cảnh ấy, mọi điều có thể "giữ" cho chuyến đi bình an đều được giữ rất nghiêm.
Các điều kiêng của ngư dân vì vậy thường dựa trên liên tưởng: cái gì gợi đến lật, chìm, mất thì tránh. Chúng còn gắn với tín ngưỡng biển như tục thờ cá Ông, thờ các vị thần biển ở lăng, miếu ven biển. Phần tín ngưỡng là một mảng văn hoá riêng; ở đây chỉ nói những điều kiêng trong sinh hoạt hằng ngày trên thuyền và trong nhà người đi biển.
Điều đáng lưu ý là nhiều điều kiêng có một lớp nghĩa thực tế: giữ trật tự trên thuyền, giữ chỗ nguy hiểm khỏi người không quen, giữ cho người đi biển tỉnh táo. Khi hiểu cả hai lớp, người ngoài sẽ dễ tôn trọng hơn, và người trong nghề cũng dễ quyết định điều nào cần giữ nghiêm, điều nào có thể nới.
Kiêng lật cá và những điều kiêng trong bữa ăn
Kiêng lật cá. Đây là điều kiêng nổi tiếng nhất, lan cả vào bữa cơm của nhiều gia đình không làm nghề biển. Khi ăn cá, người ta gỡ hết thịt mặt trên, rồi gỡ xương sống ra để ăn mặt dưới, chứ không lật con cá lại. "Lật cá" gợi "lật thuyền", nên trên thuyền và trong nhà người đi biển đều tránh.
Kiêng úp bát, úp đĩa. Ở một số làng chài, bát đĩa sau khi ăn không được úp xuống, cũng vì liên tưởng đến thuyền úp. Có nơi xếp bát ngửa, có nơi xếp nghiêng.
Kiêng để đũa gác ngang miệng bát trên thuyền. Một số nơi coi đôi đũa gác ngang là hình ảnh mái chèo nằm im, thuyền không đi được. Lời kiêng này không phổ biến bằng chuyện lật cá, mỗi vùng một khác.
Kiêng làm đổ, làm rơi đồ xuống biển. Làm rơi đồ ăn, đồ dùng xuống nước bị coi là không may. Về thực tế, rơi đồ khi thuyền đang chạy là mất hẳn, còn người cúi nhoài ra nhặt rất dễ ngã xuống biển.
Nói tránh trên thuyền
Trên thuyền, ngư dân kiêng nói những chữ như "lật", "chìm", "đắm", "gãy", "mất", "hết". Khi buộc phải nói đến những việc ấy, họ dùng từ khác hoặc nói vòng. Câu chuyện trên thuyền cũng tránh kể về những chuyến đi gặp nạn, những người đã mất ngoài biển, nhất là khi thuyền đang ở ngoài khơi.
Ngư dân ven biển miền Trung và miền Nam gọi cá voi là "cá Ông", "ông Nam Hải", không gọi thẳng tên. Cách gọi này vừa là nói tránh, vừa là cách bày tỏ lòng kính trọng với loài vật mà theo niềm tin của họ đã cứu nhiều người gặp nạn trên biển. Tục thờ cá Ông, với lăng Ông và lễ Nghinh Ông, là một tín ngưỡng lớn của cư dân ven biển.
Một số làng còn kiêng huýt sáo khi thuyền ra khơi, vì cho rằng huýt sáo gọi gió, gọi bão đến. Niềm tin này cũng có ở người đi biển nhiều nước khác. Không có cơ sở nào cho thấy tiếng huýt sáo ảnh hưởng thời tiết, nhưng nếu bạn đi trên thuyền của ngư dân, tôn trọng lời kiêng là phép lịch sự tối thiểu.
Chỗ ngồi, chỗ đi trên thuyền
Mũi thuyền. Ở nhiều làng chài, mũi thuyền là chỗ trang trọng, nơi vẽ đôi mắt thuyền và nơi làm lễ khi hạ thuỷ, ra khơi đầu năm. Người lạ không được ngồi, không được gác chân, không đặt dép lên mũi thuyền. Về thực tế, mũi thuyền là chỗ chồng chềnh nhất khi có sóng, người không quen ngồi đó dễ bị hất xuống nước.
Mắt thuyền. Đôi mắt vẽ hai bên mũi thuyền là một tục quen thuộc của thuyền đánh cá ở nhiều vùng. Dân gian giải thích mắt giúp thuyền "nhìn" đường, tránh đá ngầm và thuỷ quái. Hình dáng mắt khác nhau theo vùng, người trong nghề nhìn mắt thuyền có thể đoán được thuyền từ đâu đến.
Bước qua lưới, ngư cụ. Nhiều nơi kiêng bước qua lưới, bước qua cần câu, nhất là người lạ. Lưới là "cần câu cơm" của cả nhà, bước qua bị coi là coi thường. Bước qua lưới cũng dễ vướng chân, ngã.
Phụ nữ lên thuyền. Một số làng xưa kiêng phụ nữ lên thuyền đi khơi hoặc bước qua lưới, cho là không may. Đây là quan niệm mang định kiến giới, đến nay nhiều nơi đã bỏ, và ngày càng nhiều phụ nữ tham gia nghề biển, làm hậu cần, buôn bán hải sản.
Đi đò, đi ghe trên sông: những lời dặn của người lái đò
Không chỉ người đi biển, người làm nghề trên sông như lái đò ngang, chở ghe ở chợ nổi miền Tây cũng có những lời dặn riêng. Điều được nhắc nhiều nhất là không đứng dậy, không chen sang một bên khi đò đang giữa dòng, vì con đò nhỏ rất dễ chòng chành. Khách lên đò được dặn ngồi đều hai bên, để xe đạp, gánh hàng đúng chỗ người lái chỉ.
Nhiều người lái đò kiêng khách ngồi vắt vẻo trên mũi đò hay thò chân xuống nước, vừa vì mũi đò là chỗ trang trọng như mũi thuyền biển, vừa vì đó là tư thế dễ ngã nhất. Trên ghe ở miền Tây, chủ ghe cũng không thích khách tự ý nhảy từ ghe này sang ghe khác khi chưa cập sát, chuyện khá thường gặp ở chợ nổi đông đúc.
Những lời dặn ấy ít mang màu sắc tín ngưỡng hơn chuyện kiêng của người đi biển, chủ yếu là kinh nghiệm giữ an toàn được truyền miệng. Ngày nay, đò ngang chở khách phải tuân theo các quy định về phương tiện thuỷ và áo phao; khách đi đò nên tự hỏi xin áo phao nếu không thấy được phát.
Điều kiêng và lớp nghĩa thực tế
Bảng dưới đặt các điều kiêng phổ biến cạnh lý do thực tế có thể có, để thấy vì sao chúng tồn tại lâu.
| Điều kiêng | Cách giải thích dân gian | Lớp nghĩa thực tế |
|---|---|---|
| Lật cá | Gợi thuyền lật | Không có lý do rõ; là phép tôn trọng với gia đình nghề biển |
| Nói chìm, lật, đắm | Lời nói có thể ứng | Giữ tinh thần cho người trên thuyền, nhất là khi trời xấu |
| Ngồi mũi thuyền | Chỗ thiêng của thuyền | Chỗ chòng chành nhất, dễ ngã xuống biển |
| Bước qua lưới | Coi thường nghề | Dễ vướng chân, làm rối lưới |
| Huýt sáo ngoài khơi | Gọi gió, gọi bão | Không rõ; có thể giữ yên để nghe tiếng máy, tiếng sóng |
| Làm rơi đồ xuống biển | Điềm không may | Mất đồ, người nhoài ra nhặt dễ ngã |
Nhìn bảng, có thể thấy những điều kiêng về chỗ ngồi và cách đi lại trên thuyền có lớp nghĩa an toàn rõ nhất. Còn những điều kiêng về lời nói phản ánh tâm lý của người làm nghề nguy hiểm, cần giữ bình tĩnh và đoàn kết.
Người nhà ở bờ: những điều kiêng khi chồng con đi biển
Không chỉ người trên thuyền, người ở nhà cũng giữ những điều kiêng riêng. Ở nhiều làng chài, khi chồng con đang ở ngoài khơi, vợ con ở nhà tránh cãi nhau, tránh nói chuyện buồn, tránh làm những việc gợi đến lật, đổ. Có nhà kiêng quét nhà, đổ rác ra phía biển trong ngày thuyền xuất bến.
Những lời kiêng này gói trong đó một nỗi lo thường trực: cả gia đình gắn với con thuyền ngoài khơi. Ngày xưa, người ở nhà gần như không làm được gì để giúp người đi biển, ngoài việc giữ gìn lời ăn tiếng nói và cầu mong. Giữ kiêng là cách để họ cảm thấy mình vẫn đang góp phần cho chuyến đi bình an.
Ngày nay, khi tàu cá có máy liên lạc, gia đình có thể nghe tin chồng con hằng ngày, những điều kiêng này nhẹ đi nhiều. Nhưng ở các làng chài, tâm lý lo lắng mỗi mùa bão vẫn rất thật, và những điều kiêng nhỏ ấy vẫn được giữ như một phần nếp sống của cộng đồng.
Khi bạn lên thuyền của ngư dân hoặc đi tàu du lịch biển
Nếu bạn là khách, đi theo thuyền đánh cá, đi tham quan đảo, hay ăn cơm cùng gia đình ngư dân, vài điều nên nhớ:
- Mặc áo phao từ lúc bước lên thuyền, nhất là trẻ em và người không biết bơi. Đây là điều quan trọng hơn mọi điều kiêng.
- Hỏi chủ thuyền nên ngồi chỗ nào, không tự ý lên mũi thuyền, không đứng ở mạn khi thuyền đang chạy.
- Không bước qua lưới, ngư cụ; đi vòng hoặc hỏi người trên thuyền.
- Khi ăn cá cùng gia đình làm nghề biển, gỡ mặt trên rồi gỡ xương, không lật cá.
- Tránh kể chuyện tai nạn trên biển, tránh đùa về chuyện chìm thuyền.
- Theo dõi bản tin thời tiết biển, nghe theo người lái khi họ quyết định không ra khơi hoặc quay về sớm.
Với người làm nghề biển, các quy định an toàn như áo phao, thiết bị liên lạc, thông báo trước khi ra khơi theo quy định hiện hành của cơ quan quản lý nghề cá và biên phòng là phần không thể thiếu. Những điều kiêng truyền thống có thể giữ như nét văn hoá, nhưng không thay được các biện pháp này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ăn cá không được lật?
Vì "lật cá" gợi đến "lật thuyền", một nỗi sợ lớn của người đi biển. Điều kiêng này bắt nguồn từ các làng chài rồi lan sang nhiều gia đình khác. Không lật cá không ảnh hưởng gì đến chuyện ăn, chỉ cần gỡ xương sống ra để ăn mặt dưới.
Gia đình không làm nghề biển có cần kiêng lật cá không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình vẫn lật cá bình thường. Nhưng khi ăn cùng người làm nghề biển, hoặc ở vùng ven biển, nên giữ để tôn trọng chủ nhà. Đó là phép lịch sự đơn giản, không tốn gì.
Mắt thuyền có ý nghĩa gì?
Đôi mắt vẽ hai bên mũi thuyền là tục của ngư dân nhiều vùng. Dân gian giải thích mắt giúp thuyền nhìn đường, tránh đá ngầm, tránh thuỷ quái. Hình dáng mắt khác nhau theo vùng, nên cũng là dấu hiệu để nhận biết thuyền của làng nào.
Vì sao ngư dân gọi cá voi là cá Ông?
Vì theo niềm tin của cư dân ven biển miền Trung và miền Nam, cá voi thường cứu người gặp nạn trên biển. Gọi bằng danh xưng kính trọng là cách tỏ lòng biết ơn và cũng là nói tránh. Tục thờ cá Ông là một tín ngưỡng lớn của cư dân ven biển.
Phụ nữ lên thuyền có bị kiêng không?
Một số làng xưa có quan niệm này, nhưng đây là định kiến giới, nhiều nơi đã bỏ. Ngày nay phụ nữ tham gia nghề biển ở nhiều khâu. Khi làm khách trên thuyền, điều cần giữ là an toàn và nghe theo chủ thuyền, không phân biệt nam nữ.
Đi du lịch biển có cần giữ các điều kiêng này không?
Trên tàu du lịch lớn thì gần như không ai để ý. Trên thuyền nhỏ của ngư dân, nên hỏi và tôn trọng lời kiêng của chủ thuyền. Quan trọng nhất vẫn là mặc áo phao, ngồi đúng chỗ, và nghe theo người lái thuyền.