Lễ thổi tai là lễ đặt tên cho trẻ sơ sinh của người Ê Đê: trong những ngày đầu sau sinh, người đỡ đẻ hoặc người già trong nhà thổi nhẹ vào tai đứa trẻ, nói tên của nó, và báo với thần linh, tổ tiên rằng nhà dài có thêm một người. Ý của lễ là để đứa trẻ "nghe" được tiếng của cộng đồng, nhận tên của mình và được mọi người công nhận.
Người Ê Đê theo chế độ mẫu hệ, con mang họ mẹ, nên lễ thổi tai diễn ra trong nhà dài của dòng mẹ. Bài viết mô tả lễ ở mức tục theo những gì thường được ghi chép, giải thích cấu trúc tên người Ê Đê, cách gọi cha mẹ theo tên con, và nhắc một số dân tộc láng giềng có lễ đặt tên gần gũi. Nghi lễ của từng buôn có thể khác, nên đây là nét phổ biến, không phải bản duy nhất.
Lễ thổi tai là gì và ý nghĩa của nó
Trong quan niệm truyền thống của người Ê Đê, một đứa trẻ vừa ra đời chưa thật sự là người của buôn làng cho tới khi được làm lễ. Lễ thổi tai là bước đầu tiên đưa đứa trẻ vào cộng đồng: nó được gọi tên, được thần linh và tổ tiên biết tới, được họ hàng bên mẹ đón nhận. Nhiều tài liệu xếp lễ thổi tai vào chuỗi các lễ vòng đời của người Ê Đê, mở đầu cho những lễ khác mà một người sẽ trải qua khi lớn lên.
Việc thổi vào tai mang ý nghĩa rất trực quan: hơi thở và lời nói của người lớn đi vào tai đứa trẻ, để nó biết tiếng người, biết tên mình, biết mình thuộc về đâu. Ở một số mô tả, người làm lễ còn dặn dò đứa trẻ những điều đơn giản như ngoan ngoãn, khoẻ mạnh, biết nghe lời cha mẹ, như một lời chào đầu tiên của cộng đồng.
Thời điểm làm lễ không cố định ở mọi nơi. Thường là trong khoảng một tuần đến một tháng sau sinh, khi người mẹ đã khoẻ hơn và gia đình chuẩn bị được lễ vật. Ở một số buôn, nếu gia đình chưa đủ điều kiện, lễ có thể làm muộn hơn hoặc gộp với dịp khác. Trước lễ, đứa trẻ thường chỉ được gọi chung là con, là bé.
Diễn biến lễ thổi tai theo các mô tả phổ biến
Trình tự dưới đây tổng hợp những nét thường được nhắc tới trong các mô tả về lễ thổi tai. Lễ vật và lời khấn cụ thể do gia đình và người làm lễ quyết định.
- Gia đình chuẩn bị lễ vật, thường có ché rượu cần và gà; nhà khá giả có thể chuẩn bị nhiều hơn.
- Người làm lễ, thường là bà đỡ đã giúp người mẹ sinh nở hoặc một người lớn tuổi có uy tín trong nhà, ngồi cạnh mẹ con ở gian trong của nhà dài.
- Người làm lễ khấn mời thần linh và tổ tiên đến chứng kiến, báo rằng gia đình có thêm một thành viên.
- Người làm lễ thổi nhẹ vào tai đứa trẻ và nói tên của nó; theo một số mô tả, người lớn có thể thử gọi vài cái tên, đứa trẻ yên lặng ở tên nào thì giữ tên ấy.
- Họ hàng, đặc biệt là bên mẹ, cùng uống rượu cần, chúc mừng đứa trẻ và người mẹ; có nơi buộc vòng đồng hay chỉ vào tay trẻ.
Vai trò của bà đỡ trong lễ rất đáng chú ý: người đã đỡ đứa trẻ ra đời cũng là người đầu tiên gọi tên nó. Mối quan hệ giữa bà đỡ và đứa trẻ vì thế được coi là gắn bó, và ở nhiều nơi, gia đình giữ lòng biết ơn với bà đỡ suốt nhiều năm sau.
Con theo họ mẹ: tên người Ê Đê trong nếp mẫu hệ
Người Ê Đê theo chế độ mẫu hệ: dòng dõi tính theo bên mẹ, con cái mang họ mẹ, và theo phong tục truyền thống, khi kết hôn người chồng về ở nhà vợ. Ngôi nhà dài là nơi sống chung của nhiều thế hệ cùng một dòng mẹ; nhà càng đông người thì càng được nối dài thêm. Trong nếp ấy, đứa trẻ mới sinh trước hết là thành viên của dòng họ mẹ.
Một số họ của người Ê Đê thường gặp là Niê, Mlô, Êban, Ayun, Byă, Adrơng, Hwing, Kpă. Mỗi họ lớn có thể chia thành những nhánh nhỏ. Cũng như nhiều cộng đồng khác, người cùng họ không được lấy nhau theo phong tục, nên khi tìm hiểu nhau, trai gái Ê Đê quan tâm trước hết tới họ của đối phương.
Việc con mang họ mẹ gây ra một câu hỏi hay gặp khi làm giấy tờ: tại sao cha và con khác họ. Với người Ê Đê, điều đó hoàn toàn bình thường. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép họ của con được xác định theo họ của cha đẻ hoặc họ của mẹ đẻ theo thoả thuận của cha mẹ, không thoả thuận được thì theo tập quán; khi làm khai sinh, nên hỏi cán bộ hộ tịch nơi đăng ký về quy định cụ thể.
Chữ Y và chữ H’ trong tên người Ê Đê
Tên người Ê Đê khi ghi bằng chữ Quốc ngữ thường có một chữ đứng đầu cho biết giới tính, tiếp theo là tên riêng và họ. Các ví dụ dưới đây là ví dụ giả định để minh hoạ cấu trúc.
| Thành phần | Nam giới | Nữ giới | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Chữ đứng đầu | Y | H’ (thường viết H và dấu nháy) | Đứng trước tên riêng, chỉ giới tính |
| Tên riêng | Một hoặc hai âm tiết | Một hoặc hai âm tiết | Do gia đình đặt trong lễ thổi tai |
| Họ | Theo họ mẹ, ví dụ Niê, Mlô | Theo họ mẹ, ví dụ Ayun, Byă | Đứng cuối tên khi viết theo lối truyền thống |
| Ví dụ giả định | Y Kông Niê | H’ Lan Mlô | Trên một số giấy tờ, thứ tự có thể bị đảo cho khớp mẫu biểu |
Thứ tự tên đứng trước họ đứng sau khác với tiếng Việt, nên khi điền vào những biểu mẫu chia ô "họ", "tên", tên người Ê Đê hay bị ghi lệch. Dấu nháy sau chữ H cũng thường bị bỏ mất trên hệ thống máy tính. Người làm hồ sơ cho người Ê Đê nên hỏi lại cách viết mà chính người ấy dùng. Với giáo viên đầu cấp, gọi đúng tên học sinh Ê Đê ngay từ buổi đầu, có cả chữ Y hay H’, là một cử chỉ nhỏ nhưng được phụ huynh để ý.
Ama, Amí: gọi cha mẹ theo tên con
Cũng như nhiều dân tộc ở Việt Nam, người Ê Đê có tục gọi cha mẹ theo tên con đầu lòng. Người cha được gọi là "Ama" kèm tên con, người mẹ là "Amí" kèm tên con; "ama" nghĩa là cha, "amí" nghĩa là mẹ. Khi đã có con, cách gọi này dần thay cho tên riêng trong giao tiếp của buôn làng.
Dấu vết nổi tiếng nhất của tục này là tên một đô thị lớn ở Tây Nguyên. Theo cách giải thích phổ biến, tên Buôn Ma Thuột bắt nguồn từ "buôn Ama Thuột", tức buôn của cha Thuột, gắn với một người tù trưởng có uy tín ngày trước. Dù chi tiết lịch sử của câu chuyện còn được bàn, cách giải thích này cho thấy tục gọi theo tên con quen thuộc tới mức đi vào cả địa danh.
Với khách đến buôn, biết hai từ này giúp ích nhiều. Khi được giới thiệu một người đàn ông là "Ama" kèm một cái tên, đó là tên con của ông, không phải tên ông. Gọi lại đúng như vậy là lịch sự; hỏi tên riêng của ông khi không cần thiết có thể khiến chủ nhà thấy lạ.
Lễ đặt tên ở các dân tộc láng giềng
Người Gia Rai. Người Gia Rai cũng theo chế độ mẫu hệ, sống gần người Ê Đê và có nhiều nét văn hoá tương đồng. Các mô tả phổ biến cho thấy họ cũng làm lễ đặt tên cho trẻ trong những ngày đầu, với rượu cần và lễ vật, có người già trong dòng họ mẹ chứng kiến.
Người M’nông. Một số nhóm M’nông có lễ đặt tên gần với lễ thổi tai của người Ê Đê, cũng với ý nghĩa đưa đứa trẻ vào cộng đồng và báo với thần linh. Chi tiết khác nhau giữa các nhóm M’nông ở các vùng.
Các dân tộc theo dòng cha ở Tây Nguyên. Không phải mọi dân tộc Tây Nguyên đều theo dòng mẹ. Một số cộng đồng tính dòng dõi theo cả hai bên hoặc theo bên cha, nên lễ đặt tên diễn ra ở nhà nào, ai chủ trì cũng khác.
Điểm chung. Gần như ở mọi buôn làng, việc đặt tên không phải chuyện riêng của bố mẹ mà là việc của cả dòng họ và cộng đồng, có thần linh và tổ tiên chứng kiến. Tên gọi vì thế mang tính xã hội rất rõ.
Lễ thổi tai trong đời sống hôm nay
Ngày nay, phần lớn trẻ Ê Đê được sinh ở trạm y tế hay bệnh viện, và tên trên giấy khai sinh thường đã được chọn sẵn. Nhiều gia đình vẫn làm lễ thổi tai khi mẹ con về nhà, giữ lại phần cốt lõi là gọi tên trước họ hàng và báo với tổ tiên. Ở thị xã, thành phố, lễ có khi được làm gọn trong một bữa cơm gia đình.
Bà đỡ truyền thống không còn giữ vai trò đỡ đẻ như xưa, nhưng ở một số buôn, gia đình vẫn mời bà đỡ cũ hay một người phụ nữ cao tuổi làm lễ thổi tai, coi đó là cách nối với nếp cũ. Một số gia đình theo đạo Tin Lành hay Công giáo thay lễ thổi tai bằng nghi thức của tôn giáo mình, hoặc chỉ giữ phần sum họp họ hàng.
Với người ngoài, lễ thổi tai là một ví dụ đẹp về cách một cộng đồng đón người mới: đứa trẻ được gọi tên trong hơi thở của người đã đỡ nó chào đời, giữa họ hàng bên mẹ. Khi được mời dự, hãy đến như một người khách khiêm tốn, uống rượu cần theo mời của chủ nhà và để lại lời chúc cho đứa trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là lễ thổi tai?
Vì trong lễ, người làm lễ thổi nhẹ vào tai đứa trẻ trước khi nói tên của nó. Theo quan niệm của người Ê Đê, hơi thở và lời nói đi vào tai giúp đứa trẻ nghe được tiếng người, nhận tên mình và được cộng đồng công nhận.
Ai là người làm lễ thổi tai?
Thường là bà đỡ đã giúp người mẹ sinh nở, hoặc một người phụ nữ lớn tuổi có uy tín trong nhà dài của dòng mẹ. Ngày nay, khi phần lớn trẻ sinh ở cơ sở y tế, gia đình thường mời người già trong họ đảm nhận.
Vì sao con người Ê Đê mang họ mẹ?
Vì người Ê Đê theo chế độ mẫu hệ, dòng dõi tính theo bên mẹ. Con cái thuộc về dòng họ mẹ, sống trong nhà dài của dòng mẹ. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép họ của con theo họ cha hoặc họ mẹ theo thoả thuận hoặc tập quán.
Chữ Y và H’ trước tên người Ê Đê nghĩa là gì?
Đó là chữ đứng đầu chỉ giới tính: Y dùng cho nam, H’ dùng cho nữ. Sau đó là tên riêng và họ. Khi ghi vào biểu mẫu chia ô họ và tên, nên hỏi lại cách viết mà chính người đó dùng để tránh sai.
Tên Buôn Ma Thuột có liên quan gì tới tục gọi theo tên con?
Theo cách giải thích phổ biến, Buôn Ma Thuột bắt nguồn từ "buôn Ama Thuột", nghĩa là buôn của cha Thuột. Đây là dấu vết của tục gọi người cha bằng "Ama" kèm tên con, dù chi tiết lịch sử của câu chuyện vẫn còn được bàn.