Hương ước, quy ước ngày nay là bản thoả thuận của người dân trong một thôn, làng, bản, ấp hay tổ dân phố về những việc chung mà pháp luật chưa quy định chi tiết, như giữ vệ sinh, tổ chức việc cưới việc tang, giữ an ninh trật tự, giúp đỡ người khó khăn. Khác lệ làng xưa, bản mới phải phù hợp pháp luật, được người dân bàn và biểu quyết, rồi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận thì mới áp dụng.
Bài này dành cho trưởng thôn, tổ trưởng dân phố, cán bộ văn hoá cơ sở và người dân muốn góp ý vào bản quy ước nơi mình sống. Phần thủ tục chỉ nêu nguyên lý, vì quy định về thẩm quyền có thay đổi sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính năm 2025; bạn nên hỏi Uỷ ban nhân dân xã, phường nơi mình ở để biết quy trình hiện hành.
Hương ước mới khác lệ làng xưa ở đâu
Lệ làng xưa do một nhóm chức sắc soạn, phần lớn người dân chỉ được nghe đọc. Hương ước ngày nay về nguyên tắc phải do chính người dân bàn: dự thảo được đưa ra lấy ý kiến, sửa theo góp ý, rồi biểu quyết. Phụ nữ, thanh niên, người mới chuyển đến đều có tiếng nói như nhau, không có chuyện dân chính cư và dân ngụ cư như ngày trước.
Điểm khác thứ hai là vị trí so với pháp luật. Lệ làng xưa có khi đi ngược lệnh triều đình mà không ai xử. Hương ước mới chỉ được cụ thể hoá, bổ sung những điều luật chưa quy định chi tiết cho phù hợp với nếp sống địa phương, tuyệt đối không được trái luật. Điều khoản nào trái luật thì không có hiệu lực, dù đã được đa số đồng ý.
Điểm khác thứ ba là cách xử lý người vi phạm. Lệ làng xưa phạt tiền, phạt lễ, có khi gạt người ta ra khỏi việc làng. Quy ước ngày nay chủ yếu dùng nhắc nhở, góp ý, hoà giải, biểu dương người làm tốt; những việc vi phạm pháp luật thì chuyển cho cơ quan có thẩm quyền xử lý theo luật, cộng đồng không tự xử.
Cơ sở pháp lý: những văn bản nên biết
Từ cuối thập niên 1990, Nhà nước đã có chỉ thị khuyến khích các làng, bản, thôn, ấp xây dựng hương ước, quy ước gắn với phong trào xây dựng đời sống văn hoá ở khu dân cư. Sau đó, việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước được quy định cụ thể hơn bằng quyết định của Thủ tướng Chính phủ năm 2018. Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, có hiệu lực từ giữa năm 2023, cũng ghi việc người dân trong cộng đồng bàn và quyết định hương ước, quy ước.
Các văn bản này quy định những điểm chính: hương ước, quy ước là gì, nội dung được và không được đưa vào, trình tự soạn thảo, lấy ý kiến, biểu quyết, cơ quan công nhận, cách sửa đổi và bãi bỏ. Vì đơn vị hành chính cấp huyện đã được bỏ từ ngày 1/7/2025, thẩm quyền công nhận và hướng dẫn có thể đã được điều chỉnh theo văn bản mới.
Cách chắc chắn nhất là hỏi công chức văn hoá – xã hội hoặc tư pháp của xã, phường. Họ thường có mẫu dự thảo, danh sách việc cần làm và có thể đọc giúp bản dự thảo trước khi đưa ra lấy ý kiến, tránh mất công phải sửa đi sửa lại vì một điều khoản không phù hợp.
Những nội dung thường có trong một bản quy ước
Mỗi cộng đồng chọn những việc mình thật sự cần. Một bản quy ước gọn, dễ nhớ thường hữu ích hơn một bản dài liệt kê đủ mọi thứ mà không ai đọc hết. Các nhóm nội dung hay gặp:
- Việc cưới: tổ chức trang trọng, tiết kiệm; không ép thách cưới; giờ tắt nhạc; không chiếm lòng đường quá lâu.
- Việc tang: thời gian quàn theo quy định vệ sinh; hạn chế kèn nhạc ban đêm; khuyến khích hoả táng ở nơi có điều kiện; không rải vàng mã trên đường.
- Môi trường: đổ rác đúng giờ, đúng chỗ; giữ sạch kênh mương, giếng, ao chung; trồng và giữ cây xanh đường làng.
- An ninh trật tự: báo người tạm trú, tham gia tổ tự quản, giữ hoà khí xóm giềng, hoà giải mâu thuẫn trong cộng đồng.
- Tương trợ: thăm hỏi người ốm, nhà có việc buồn; giúp đỡ người già neo đơn, trẻ mồ côi, gia đình gặp thiên tai.
- Khuyến học: động viên con em đi học, quỹ khuyến học do người dân tự nguyện góp.
- Giữ gìn di sản: bảo vệ đình, chùa, giếng cổ, cây cổ thụ; giữ lễ hội làng gọn gàng, an toàn.
- Đặc thù vùng: bản vùng cao có điều về giữ rừng, nguồn nước; làng ven biển có điều về an toàn trên biển; làng nghề có điều về khói bụi, nước thải.
Mỗi điều nên viết thành câu cụ thể, ai làm, làm gì. "Giữ gìn vệ sinh chung" là câu ai cũng đồng ý mà không ai biết phải làm gì; "mỗi hộ quét đoạn đường trước cửa vào sáng chủ nhật" thì làm được và kiểm được.
Các bước soạn và thông qua: nguyên lý chung
Trình tự cụ thể theo hướng dẫn hiện hành của địa phương. Về nguyên lý, một bản hương ước, quy ước thường đi qua các bước sau:
- Lập nhóm soạn thảo. Trưởng thôn, tổ trưởng cùng đại diện các đoàn thể, người cao tuổi có uy tín, người trẻ hiểu việc. Nên có cả nam và nữ, cả người lâu năm và người mới đến.
- Khảo sát vấn đề thật. Hỏi người dân điều gì khiến xóm mình bức bối nhất: rác, tiếng ồn, đám cưới kéo dài, đường hỏng? Quy ước nên giải quyết đúng những việc đó.
- Viết dự thảo. Ngắn, rõ, dùng lời thường. Đối chiếu từng điều với pháp luật, nhờ công chức xã, phường đọc giúp.
- Lấy ý kiến. Niêm yết ở nhà văn hoá, đọc trong cuộc họp, gửi qua nhóm nhắn tin của xóm; ghi lại mọi góp ý, kể cả ý trái chiều.
- Hoàn chỉnh và biểu quyết. Sửa theo góp ý, đưa ra cuộc họp đại diện hộ gia đình để biểu quyết theo tỷ lệ mà quy định yêu cầu.
- Đề nghị công nhận. Gửi hồ sơ lên cơ quan có thẩm quyền theo hướng dẫn hiện hành; chỉ áp dụng khi đã được công nhận.
- Phổ biến và rà lại định kỳ. Đọc lại trong các cuộc họp, in tờ tóm tắt; vài năm rà một lần, điều nào lỗi thời thì đề nghị sửa.
Những điều không được ghi vào quy ước
Phạt tiền và các khoản thu bắt buộc. Theo nguyên tắc chung, cộng đồng không có quyền xử phạt. Đặt mức phạt tiền, bắt nộp lễ, bắt góp những khoản không có cơ sở pháp lý là sai. Quỹ chung chỉ nên dựa trên tự nguyện và công khai thu chi.
Hạn chế quyền công dân. Không được cấm người khác cư trú, đi lại, kết hôn, theo hay không theo tôn giáo; không được cắt điện, nước, không cho con cái người vi phạm đi học hay dự sinh hoạt chung.
Phân biệt đối xử. Không phân biệt người sinh ra ở làng với người mới đến, người dân tộc này với dân tộc khác, nam với nữ, người có hay không có đạo. Quy ước nào có chữ "người ngoài làng không được…" cần xem lại.
Giữ hủ tục. Không ghi những điều trái luật như ép cưới, tảo hôn, để thi hài lâu ngày trái quy định vệ sinh, phạt vạ theo kiểu cũ. Phần tục đẹp được khuyến khích giữ, phần gây hại thì chính quy ước là nơi cộng đồng thống nhất bỏ.
Chép lại nguyên văn luật. Quy ước không cần, và không nên, chép lại các điều luật đã có. Chỉ cần ghi những điều cụ thể hoá cho địa phương; chép luật dài dòng làm bản quy ước nặng nề mà không thêm giá trị.
Ở vùng dân tộc thiểu số: đưa luật tục tốt vào quy ước
Nhiều bản, buôn, làng của đồng bào dân tộc thiểu số có luật tục lâu đời, truyền miệng qua các già làng, trưởng họ. Khi soạn quy ước mới, nơi làm tốt thường không gạt bỏ luật tục mà chọn lọc: giữ những điều về bảo vệ rừng đầu nguồn, giữ bến nước, giúp nhau làm nhà, hoà giải trong cộng đồng; bỏ những điều trái luật như phạt vạ quá nặng, ép cưới, tảo hôn, kiêng cữ gây hại sức khoẻ.
Cách làm thường thấy là mời già làng, người có uy tín, trưởng các dòng họ cùng ngồi soạn, viết quy ước bằng tiếng phổ thông và nếu có thể thì kèm bản tiếng dân tộc, đọc lại trong những dịp bản họp đông người. Khi quy ước dùng chính lời lẽ, hình ảnh quen thuộc của cộng đồng, người dân hiểu và nhớ dễ hơn nhiều so với một văn bản chép theo mẫu.
Điều cần tránh là coi mọi luật tục là lạc hậu, hoặc ngược lại, giữ nguyên mọi điều chỉ vì đó là tục cũ. Mỗi điều nên được hỏi lại: nó bảo vệ ai, có gây thiệt cho ai không, có trái luật không. Trả lời được ba câu ấy thì biết giữ hay bỏ.
Giữ cho bản quy ước sống: kinh nghiệm từ cơ sở
Nhiều bản quy ước được soạn công phu, đóng khung treo ở nhà văn hoá rồi không ai nhắc lại. Những nơi giữ được quy ước sống thường có vài điểm chung: quy ước ngắn, mỗi điều gắn với một việc thật người dân thấy hằng ngày; người đứng đầu xóm làm gương trước, chẳng hạn đám cưới con trưởng thôn tắt nhạc đúng giờ; và việc nhắc nhở diễn ra nhẹ nhàng, qua tổ hoà giải, qua người cao tuổi, không bêu tên trên loa.
Một cách làm hiệu quả là gắn quy ước với những dịp sinh hoạt chung: đọc lại một đoạn trong cuộc họp cuối năm, biểu dương nhà làm tốt vào ngày hội đại đoàn kết ở khu dân cư, nhờ học sinh vẽ tranh về giữ vệ sinh đường làng. Khi người dân thấy quy ước là của mình, họ sẽ tự giữ hơn là vì sợ bị nhắc.
Ví dụ giả định: một bản ở vùng cao bàn chuyện tổ chức đám tang kéo dài nhiều ngày, nhiều nhà vay nợ để mổ trâu bò. Thay vì cấm, bản thống nhất số ngày tối đa phù hợp quy định, các họ góp gạo, góp công thay cho mổ nhiều gia súc, và già làng, trưởng họ là người nói chuyện với từng nhà. Sau vài năm, nếp mới thành quen. Cách làm từ bên trong cộng đồng như vậy bền hơn mọi lời cấm từ bên ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Hương ước và quy ước khác nhau thế nào?
Về bản chất hai loại giống nhau, đều là thoả thuận của cộng đồng dân cư. Tên gọi hương ước hay dùng ở thôn, làng, bản có truyền thống lâu đời; quy ước hay dùng ở tổ dân phố, khu dân cư đô thị. Tên cụ thể theo hướng dẫn của văn bản hiện hành.
Người mới chuyển đến có phải theo quy ước của khu dân cư không?
Quy ước đã được công nhận áp dụng chung cho mọi người sống trong cộng đồng đó, không phân biệt người cũ hay mới. Người mới đến cũng có quyền góp ý khi quy ước được rà soát, sửa đổi.
Thôn có được phạt tiền người vi phạm quy ước không?
Theo nguyên tắc chung, cộng đồng dân cư không có quyền xử phạt hành chính hay phạt tiền. Việc vi phạm pháp luật do cơ quan có thẩm quyền xử lý. Quy ước chỉ nên dùng hình thức nhắc nhở, góp ý, hoà giải và biểu dương.
Nếu thấy một điều trong quy ước bất hợp lý thì làm gì?
Bạn có thể góp ý trực tiếp với trưởng thôn, tổ trưởng dân phố trong cuộc họp, hoặc gửi ý kiến bằng văn bản. Nếu điều đó trái luật, bạn có thể phản ánh với Uỷ ban nhân dân xã, phường để được xem xét.
Bao lâu thì nên sửa hương ước một lần?
Không có con số cố định cho mọi nơi. Thông thường cộng đồng rà soát khi có thay đổi lớn về pháp luật, về đơn vị hành chính hay về đời sống địa phương, hoặc khi thấy nhiều điều không còn phù hợp.
Có mẫu hương ước sẵn để dùng không?
Nhiều xã, phường có mẫu khung hoặc bản tham khảo. Dùng mẫu giúp không thiếu phần, nhưng nội dung phải do chính cộng đồng bàn; chép nguyên một bản của nơi khác thường không giải quyết được việc của xóm mình.