Ngày đón dâu là ngày có nhiều tục nhỏ nhất trong cả quá trình cưới hỏi. Có tục nằm trong nghi lễ trước bàn thờ, nhưng cũng có rất nhiều tục diễn ra ngoài sân, ngoài ngõ, trên đường: mẹ chồng cầm bình vôi tránh đi lúc cô dâu vào cổng, mẹ cô dâu ở lại nhà không đi đưa dâu, cô dâu bước qua một chậu than đặt ở cửa, người nhà che ô cho cô dâu suốt quãng đường.
Bài này đi qua từng tục quen thuộc trong ngày đón dâu của người Kinh, chủ yếu ở Bắc Bộ, nơi các tục này được ghi chép nhiều nhất, giải thích những cách hiểu dân gian về chúng và nói rõ cái nào ngày nay nhiều gia đình đã bỏ. Mọi điều dưới đây là tục để hiểu, không có tục nào là bắt buộc; không làm theo cũng không có nghĩa là có chuyện gì xảy ra.
Vì sao ngày đón dâu lại nhiều tục đến vậy
Nhìn kỹ, phần lớn tục trong ngày đón dâu xoay quanh một khoảnh khắc: người con gái rời nhà cha mẹ để trở thành người của một gia đình khác. Với xã hội nông nghiệp xưa, đó là một bước ngoặt rất lớn, không chỉ với cô dâu mà với cả hai họ. Những bước ngoặt như vậy trong đời người thường được đánh dấu bằng nhiều nghi thức nhỏ, để mọi người cùng nhận ra rằng một điều quan trọng vừa xảy ra.
Vì thế, các tục hay tập trung ở những "ngưỡng": cổng nhà gái lúc cô dâu bước ra, quãng đường giữa hai nhà, cổng và bậc cửa nhà trai lúc cô dâu bước vào. Lửa ở cửa, chiếc ô che trên đầu, mẹ chồng tạm vắng mặt, mẹ đẻ ở lại sau lưng đều là cách người xưa làm cho những ngưỡng ấy trở nên rõ ràng, có hình ảnh để nhớ.
Hiểu như vậy, bạn sẽ thấy các tục này không phải là những điều kiêng kỵ rời rạc, mà là một cách kể chuyện bằng hành động về sự chuyển nhà của người con gái. Khi một tục được bỏ đi, câu chuyện ấy vẫn có thể được kể bằng cách khác: một lời chào của cô dâu với cha mẹ trước khi đi, một cái nắm tay của mẹ chồng ở cửa.
Mẹ chồng tạm lánh mặt khi cô dâu bước vào nhà
Ở nhiều làng Bắc Bộ, khi đoàn đón dâu sắp về tới, mẹ chồng cầm theo chiếc bình vôi, hoặc chỉ đơn giản đi tạm sang nhà hàng xóm, đợi cô dâu vào nhà rồi mới quay về. Tục này được gọi nôm na là mẹ chồng lánh mặt hay tránh mặt con dâu.
Cách giải thích phổ biến nhất là để mẹ chồng và nàng dâu không "chạm mặt" ngay lúc cô dâu bước qua cổng, mong sau này hai người sống hoà thuận, ít va chạm. Chiếc bình vôi, vốn là vật gắn với miếng trầu và việc trong nhà, được nhiều người hiểu là tượng trưng cho quyền lo liệu gia đình mà mẹ chồng đang nắm. Có người cho rằng mẹ chồng mang bình vôi đi là để giữ "tay hòm chìa khoá", có người lại hiểu là để nhường bớt cho con dâu. Cách hiểu nào đúng thì khó khẳng định.
Ngày nay, nhiều mẹ chồng không lánh mặt nữa mà đứng ngay ở cửa đón con dâu, nắm tay dẫn vào nhà. Nhiều gia đình cho rằng sự đón nhận trực tiếp ấy mới là điều làm nên mối quan hệ tốt đẹp. Cũng có nhà giữ tục như một nét vui, mẹ chồng đi một vòng quanh xóm rồi về ngay.
Nếu bạn là cô dâu về nhà chồng ở làng còn giữ tục này, đừng ngạc nhiên khi không thấy mẹ chồng ở cổng. Đó không phải là sự lạnh nhạt mà là một tục cũ.
Mẹ cô dâu không đi đưa dâu
Tục ấy là gì. Ở nhiều nơi Bắc Bộ, khi đoàn đưa dâu sang nhà trai, mẹ cô dâu ở lại nhà, không đi theo. Người đi đưa dâu thường là cha cô dâu hoặc một người lớn trong họ, kèm vài người thân và phù dâu.
Những cách giải thích. Có người cho rằng mẹ ở lại để tránh cảnh mẹ con bịn rịn, khóc lóc ngay ngày vui. Có người cho rằng mẹ còn phải ở nhà tiếp khách, thu xếp việc sau khi con gái đi. Cũng có cách nói rằng mẹ đi theo sẽ làm cô dâu "không dứt" được nhà mẹ đẻ.
Ngày nay. Nhiều gia đình đã bỏ tục này, nhất là ở thành phố hoặc khi tiệc cưới tổ chức chung tại nhà hàng. Mẹ cô dâu có mặt trong ngày vui của con được coi là điều tự nhiên. Ở quê, một số nhà vẫn giữ, coi như một nếp.
Khi hai nhà khác vùng. Nếu nhà gái không có tục này mà nhà trai thắc mắc, hoặc ngược lại, chỉ cần nói rõ với nhau từ trước. Đây là chuyện của nhà gái, nên nhà gái quyết.
Cô dâu bước qua bếp lửa hay chậu than
Một tục từng khá phổ biến ở làng quê Bắc Bộ là đặt một bếp lửa nhỏ hoặc một chậu than hồng ở cổng hay ở bậc cửa nhà trai, cô dâu bước qua trước khi vào nhà. Theo quan niệm dân gian, lửa có ý nghĩa xua đi những điều không lành, làm ấm, làm sạch trước khi người mới bước vào gia đình.
Có nơi giải thích thêm rằng lửa tượng trưng cho bếp, cho việc giữ lửa gia đình mà người con dâu sẽ gánh vác. Cách hiểu này nghe đẹp nhưng cũng là một cách diễn giải về sau, không có sách nào ghi chắc chắn gốc của tục.
Ngày nay tục bước qua lửa đã rất hiếm. Lý do thực tế nhất là an toàn: áo dài, váy cưới dài, vải mỏng rất dễ bắt lửa, lại thêm giày cao gót, đông người chen chúc ở cửa. Nếu gia đình vẫn muốn giữ ý nghĩa, nhiều nhà thay bằng một ngọn nến, một chiếc đèn đặt bên lối đi, cô dâu đi ngang qua mà không phải bước qua.
Nếu nhà nào nhất định giữ chậu than, nên đặt ở chỗ rộng, than đã tàn bớt lửa, có người đứng cạnh, và để cô dâu vén gọn tà áo. Không một tục nào đáng để đánh đổi một tai nạn trong ngày vui.
Các tục nhỏ khác trong ngày đón dâu
Ngoài ba tục ở trên, ngày đón dâu còn nhiều tục nhỏ khác. Bảng dưới gom những tục hay được nhắc, cách hiểu dân gian và tình hình ngày nay.
| Tục | Cách hiểu dân gian | Ngày nay |
|---|---|---|
| Che ô cho cô dâu | Che chở, giữ gìn người con gái trên đường về nhà chồng | Còn phổ biến, nhiều nơi dùng ô đỏ hoặc ô hoa |
| Chọn người dẫn đầu đoàn đưa dâu, đón dâu | Người có gia đình êm ấm, con cháu đủ đầy, mong đôi trẻ được như vậy | Vẫn được nhiều nhà để ý |
| Nhờ người trải giường cưới | Thường nhờ người phụ nữ có gia đình hoà thuận, mong đôi trẻ hạnh phúc | Còn ở một số nhà, nhiều đôi tự sắp phòng |
| Cô dâu mời trầu, rót nước chào họ nhà chồng | Ra mắt, tỏ lòng kính trọng với họ hàng bên chồng | Còn phổ biến, thường kèm mời trà, mời kẹo |
| Đốt pháo khi đoàn đón dâu đến | Báo tin vui cho cả xóm | Pháo nổ đã bị cấm, nay dùng pháo giấy, pháo kim tuyến |
Như mọi tục dân gian khác, mỗi làng có thể có thêm những tục riêng không có trong bảng này. Hỏi người lớn tuổi trong xóm là cách tốt nhất để biết.
Pháo cưới: từ tiếng nổ đến pháo giấy
Trong ký ức của nhiều người lớn tuổi, đám cưới xưa không thể thiếu tiếng pháo. Pháo nổ khi đoàn đón dâu đến, pháo nổ khi cô dâu về tới nhà chồng, xác pháo đỏ rải khắp ngõ. Tiếng pháo là cách báo tin vui cho cả làng.
Từ giữa thập niên chín mươi, nhà nước cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo nổ. Lý do là pháo nổ gây nhiều tai nạn thương tích, cháy nổ. Từ đó, đám cưới chuyển sang dùng pháo giấy, pháo kim tuyến bắn ra những dải giấy màu, không gây tiếng nổ nguy hiểm.
Hiện nay, pháp luật cho phép sử dụng một số loại pháo hoa không gây tiếng nổ, do đơn vị được phép sản xuất, trong một số dịp như lễ cưới, nhưng có điều kiện cụ thể. Gia đình nào muốn dùng nên tìm hiểu kỹ quy định hiện hành và mua ở nơi được phép bán. Pháo nổ vẫn bị cấm.
Dù hình thức đã đổi, ý nghĩa thì vẫn vậy: một tiếng vang vui, một khoảnh khắc rực rỡ để mọi người cùng biết có tin vui. Pháo giấy bắn khi cô dâu chú rể bước vào tiệc đang làm đúng vai ấy.
Giữ tục nào, bỏ tục nào: vài nguyên tắc
Không ai buộc bạn phải làm hay bỏ một tục nào. Nhưng khi hai nhà phải chọn, vài nguyên tắc dưới đây được nhiều người thấy hợp lý:
- Giữ những tục làm cho ngày vui ấm áp hơn: che ô, mời trầu, chào họ hàng, nhờ người có gia đình êm ấm dẫn đoàn.
- Cân nhắc những tục có thể làm người trong cuộc buồn lòng, như mẹ cô dâu không được đi đưa dâu nếu chính bà muốn đi.
- Bỏ hoặc thay thế những tục có rủi ro an toàn, như bước qua chậu than hay đốt pháo nổ.
- Không dùng tục để doạ nhau. Câu "không làm thì xui" không có căn cứ và chỉ làm ngày vui nặng nề.
- Tôn trọng nhà chủ trì: tục ở nhà gái do nhà gái quyết, tục ở nhà trai do nhà trai quyết.
- Hỏi đôi trẻ. Đó là đám cưới của họ, và họ cũng là người sẽ kể lại cho con cháu.
Nếu bạn đang viết về tục cưới của quê mình, hãy ghi lại cả những tục đã bỏ: ai còn nhớ, nhớ thế nào, vì sao làng thôi không làm nữa. Những ghi chép ấy giúp người sau hiểu rằng phong tục luôn thay đổi, và sự thay đổi ấy cũng là một phần của văn hoá.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mẹ chồng phải lánh mặt khi đón dâu?
Theo cách giải thích dân gian, mẹ chồng tạm tránh mặt lúc cô dâu bước qua cổng để mong sau này mẹ chồng nàng dâu hoà thuận, ít va chạm. Đây là tục ở một số làng Bắc Bộ, ngày nay nhiều mẹ chồng đứng đón con dâu ngay ở cửa.
Mẹ cô dâu có được đi đưa dâu không?
Theo tục cũ ở nhiều nơi Bắc Bộ, mẹ cô dâu ở lại nhà, không đi đưa dâu. Tuy nhiên đây không phải quy định, ngày nay nhiều gia đình đã bỏ tục này, mẹ cô dâu cùng đi dự lễ và tiệc của con.
Cô dâu bước qua chậu than có ý nghĩa gì?
Dân gian quan niệm lửa giúp xua đi điều không lành, làm ấm và làm sạch trước khi người mới vào nhà. Tục này nay rất hiếm vì nguy cơ cháy áo, bỏng; nhiều nhà thay bằng nến hoặc đèn đặt bên lối đi.
Đám cưới có được đốt pháo không?
Pháo nổ bị cấm. Pháp luật hiện hành cho phép dùng một số loại pháo hoa không gây tiếng nổ của đơn vị được phép sản xuất trong một số dịp như cưới hỏi, với điều kiện cụ thể. Pháo giấy, pháo kim tuyến được dùng phổ biến trong tiệc cưới.
Vì sao phải che ô cho cô dâu?
Che ô là hình ảnh che chở, giữ gìn người con gái trên đường về nhà chồng, đồng thời có tác dụng thực tế là che nắng mưa. Ngày nay nhiều nơi dùng ô màu đỏ hoặc ô hoa cho hợp không khí ngày cưới.
Không làm theo các tục trong ngày đón dâu có sao không?
Không. Các tục này là nếp văn hoá để hiểu, không phải quy định bắt buộc. Gia đình có thể giữ những tục mình thấy ý nghĩa, bỏ những tục không hợp hoặc có rủi ro, miễn là hai nhà thống nhất với nhau.