Tang lễ của người Thái ở Tây Bắc xoay quanh một niềm tin trung tâm: người mất cần được tiễn đúng đường để hồn trở về Mường Trời (Mường Phạ), nơi tổ tiên đang sống. Vì vậy phần quan trọng nhất của đám ma là những bài mo do ông mo đọc, kể lại đời người đã khuất và dẫn hồn đi qua các chặng đường. Người mất được đưa ra khu rừng dành riêng làm nơi chôn cất của bản, nhiều nơi gọi là rừng ma; một số vùng như Mường Lò có tục hoả táng.
Người Thái ở Việt Nam có hai nhóm lớn là Thái Đen và Thái Trắng, sống chủ yếu ở Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai (gồm vùng Yên Bái cũ) và miền tây Thanh Hoá, Nghệ An. Tục tang giữa các nhóm và các mường có khác. Bài này nêu nét chung, chủ yếu theo mô tả về người Thái Đen, và chỉ dừng ở mức phong tục.
Mường Trời và chuyến đi cuối cùng của người mất
Theo quan niệm truyền thống của người Thái, con người có nhiều hồn (khoăn), và khi chết thì các hồn rời thể xác. Hồn chính cần được dẫn về Mường Trời, nơi tổ tiên dòng họ đang sống một cuộc sống giống cõi trần: có nhà, có ruộng, có bản mường. Những hồn khác ở lại với nhà mồ hoặc trở thành ma nhà, được con cháu thờ ở gian thờ tổ tiên.
Chuyến đi về Mường Trời được hình dung là dài, qua núi, qua sông, qua những bản mường xa lạ. Một số tài liệu kể rằng hồn người Thái Đen dừng ở thác nước tại Mường Lò để tắm rửa trước khi ngược lên trời; Mường Lò, vùng Nghĩa Lộ, được nhiều dòng họ Thái Đen coi là đất tổ.
Niềm tin này giải thích nhiều chi tiết của tang lễ: vì sao phải có người dẫn đường, vì sao con cháu chuẩn bị đồ dùng, vải vóc mang theo, vì sao người mất được nhắc tên tổ tiên từng đời. Người đọc ngày nay không cần tin để hiểu; chỉ cần biết rằng với người trong cuộc, đám ma là một cuộc tiễn đưa có đích đến rõ ràng.
Cũng từ niềm tin ấy mà người Thái coi trọng việc mất ở nhà, có con cháu bên cạnh. Người mất xa nhà, mất vì tai nạn, theo tục xưa có cách tổ chức riêng, khác với đám ma của người già mất tự nhiên.
Ông mo và những bài mo tiễn hồn
Như người Mường, người Thái có ông mo, người thuộc các bài văn vần dùng trong nghi lễ. Trong đám ma, ông mo đọc những bài kể về đời người mất từ lúc sinh ra, lớn lên, lấy vợ lấy chồng, làm ăn, đến lúc già yếu. Sau đó là phần chỉ đường, nói cho hồn biết đi lối nào, qua những đâu để về đến tổ tiên.
Một nghiên cứu về diễn ngôn tang ma của người Thái ở Sơn La, dựa trên bản ghi âm của các nghệ nhân, nêu ba bài mo thường được đọc: lời rải hồn, lời tiễn biệt và lời tiễn hồn lên trời. Tên gọi và cách chia có thể khác ở các mường khác, nhưng khung ấy giúp hình dung cấu trúc của nghi lễ.
Lời mo tiễn biệt thường gợi nhiều xúc động: người mất "dặn dò" con cháu sống hoà thuận, giữ nếp nhà, chăm ruộng nương. Với người nghe, đó vừa là nghi thức vừa là bài học đạo lý của gia đình.
Vì các bài mo dài và phải thuộc lòng, người làm được không nhiều. Như nhiều dân tộc khác, người Thái đang đối mặt với việc lớp ông mo cao tuổi dần mất đi. Một số địa phương ghi chép, dịch và in các bài mo, nhưng cách đọc, giọng điệu vẫn chỉ học được qua thực hành.
Các phần chính của một đám ma người Thái Đen
Khung dưới đây tổng hợp từ các mô tả phổ biến. Không phải gia đình nào cũng làm đủ, và tên gọi, thứ tự có thể khác theo mường, theo dòng họ.
- Báo tin và mời người lo việc. Gia đình báo cho họ hàng, bản; mời ông mo và những người am hiểu tục lệ đến giúp.
- Tắm rửa, thay áo, khâm liệm. Con cháu làm các việc cuối cùng với người mất; áo quần mặc cho người mất được chuẩn bị theo tục của dòng họ.
- Đặt linh cữu và dựng nhà táng. Linh cữu được đặt ở gian ngoài; ở nhiều nơi có nhà táng trang trí công phu phủ lên quan tài khi đưa đi.
- Những đêm mo. Ông mo đọc mo, con cháu túc trực; họ hàng, người trong bản đến viếng, góp gạo, rượu, vải.
- Đưa tang ra rừng ma. Linh cữu được đưa ra khu rừng chôn cất của bản; ở vùng có tục hoả táng thì đưa ra nơi thiêu.
- Dựng nhà mồ và lễ sau tang. Trên mộ dựng nhà mồ nhỏ, cắm cây phướn; về sau gia đình làm các lễ đưa hồn người mất lên gian thờ tổ tiên.
Trong suốt các phần ấy, việc mỗi người làm gì đều được ông mo và người cao tuổi của dòng họ hướng dẫn. Con rể, đặc biệt ở người Thái Đen, có vai trò riêng khá rõ trong đám ma của bố mẹ vợ, phản ánh nghĩa gắn bó giữa hai họ.
Rừng ma: nơi người sống và người mất cùng giữ
Hầu hết bản Thái truyền thống có một khu rừng dành làm nơi chôn cất, nhiều nơi gọi là rừng ma. Khu rừng này thường ở xa nơi ở, trên đồi hoặc bên kia suối. Theo tục, người trong bản không chặt cây, không lấy củi, không chăn thả gia súc trong rừng ma, chỉ vào khi có đám.
Nhìn theo góc độ thực tế, tục giữ rừng ma đã vô tình giữ lại những khoảnh rừng ít bị chặt phá giữa vùng đồi đã trồng cây công nghiệp hay làm nương. Ở nhiều bản, rừng ma cùng với rừng thiêng, rừng đầu nguồn là những nơi còn cây lớn, vì cả bản cùng kiêng không đụng tới.
Trên mộ người Thái Đen thường có nhà mồ nhỏ, cắm cây phướn, đặt đồ dùng của người mất. Nhà mồ người Thái không làm công phu và tổ chức lễ lớn như lễ bỏ mả ở Tây Nguyên, nhưng cũng mang ý nghĩa là ngôi nhà của phần hồn ở lại.
Ngày nay nhiều bản đã chuyển sang nghĩa trang quy hoạch, mộ xây. Ở những nơi vẫn dùng rừng ma, khách đi bộ hay chụp ảnh phong cảnh nên hỏi người bản trước, vì đi lạc vào rừng ma bị coi là điều không nên.
Tục hoả táng ở Mường Lò
Ở vùng Mường Lò, nay thuộc tỉnh Lào Cai sau sắp xếp năm 2025, một bộ phận người Thái Đen có tục hoả táng. Theo cách giải thích được nhiều người địa phương nói tới, lửa làm cho hồn người mất được sạch sẽ để về với tổ tiên. Tục này khác với phần lớn các vùng Thái khác vốn chôn cất.
Hoả táng theo tục truyền thống thường làm ở khu đất riêng của bản, bằng củi, có ông mo và người lo việc đi kèm. Sau đó phần còn lại được thu và chôn hoặc đặt ở nơi quy định theo tục từng dòng họ.
Báo chí địa phương những năm gần đây có bàn về việc điều chỉnh tục hoả táng ở Mường Lò cho hợp nhịp sống mới: lượng củi lớn ảnh hưởng tới rừng, khu hoả táng gần khu dân cư đang mở rộng, yêu cầu vệ sinh môi trường. Hướng đi được bàn đến là giữ phần nghi lễ cốt lõi nhưng sắp xếp lại nơi chốn, cách làm.
Đây là ví dụ rõ về một tục đẹp ở ý nghĩa nhưng cần điều chỉnh ở cách làm. Người viết về tục này nên nêu cả hai mặt, tránh vừa ca ngợi một chiều vừa chê bai một chiều.
Đám ma người Thái hôm nay: những gì đã đổi
Ở các thị trấn, thị xã vùng Tây Bắc, đám ma người Thái nay nhiều nơi đã gần với đám tang người Kinh: có rạp, có kèn, có vòng hoa, xe tang đưa ra nghĩa trang chung của phường xã. Thời gian quàn ngắn lại theo quy ước của tổ dân phố, bản và quy định chung về mai táng. Phần ăn uống kéo dài, mổ nhiều trâu bò được nhiều bản đưa vào quy ước để hạn chế.
Dù vậy, phần lễ cốt lõi là mời ông mo, đọc mo tiễn hồn, con cháu làm các việc theo nếp dòng họ vẫn được nhiều gia đình giữ, kể cả gia đình đã sống ở thành phố. Có gia đình mời ông mo từ quê lên, có gia đình đưa người mất về bản để làm theo tục.
Ở chiều ngược lại, một số tục đã gần như không còn: nhà táng công phu, những lễ tốn kém kéo dài sau tang, việc kiêng cữ quá ngặt của người có tang. Việc thay đổi ấy phần lớn đến từ chính người Thái, qua bàn bạc trong dòng họ và quy ước của bản.
Với người viết, nên chú ý thời điểm khi mô tả: một chi tiết đúng với bản Thái năm mươi năm trước có thể đã khác hẳn hôm nay, và ngược lại một bản ở vùng sâu vẫn giữ nhiều nếp cũ hơn bản ven đường lớn.
Những điều nên biết khi dự đám ma ở bản Thái
Hỏi người quen trong bản trước. Lệ mỗi bản khác nhau; người quen sẽ cho bạn biết nên đến lúc nào, góp gì và ngồi ở đâu. Nếu bạn là đồng nghiệp, thầy cô của con cháu người mất, nhờ chính người đó dẫn đi là cách tự nhiên nhất.
Góp theo lệ. Nhiều bản giữ tục góp gạo, rượu, vải hoặc tiền theo quan hệ. Hỏi người nhà để góp cho đúng phần mình, đừng tự ý mang đồ khác thường.
Giữ im lặng khi ông mo đọc. Đây là phần thiêng nhất. Không chen ngang, không cười đùa gần linh cữu, không ghi hình khi chưa được phép.
Tôn trọng rừng ma. Không tự đi theo đoàn đưa tang ra rừng nếu không được mời; không chụp ảnh khu mộ. Khi đoàn đưa tang đi qua, đứng sang bên đường, dừng chuyện trò cho đến khi đoàn đi khỏi.
Hỏi sau, đừng hỏi trong lúc làm lễ. Nếu muốn tìm hiểu, hãy hẹn người lớn tuổi hỏi chuyện sau khi đám đã xong, lúc gia đình đã bớt bận.
Câu hỏi thường gặp
Mường Trời trong tang lễ người Thái là gì?
Mường Trời (Mường Phạ) là cõi trên trời trong quan niệm truyền thống của người Thái, nơi tổ tiên dòng họ đang sống. Tang lễ có mục đích tiễn hồn người mất về đó. Đây là niềm tin văn hoá, được hiểu như một phần của vũ trụ quan cộng đồng, không phải điều cần chứng minh.
Rừng ma của người Thái có được vào không?
Theo tục, người trong bản chỉ vào rừng ma khi có việc tang, không chặt cây, không lấy củi, không chăn thả. Người ngoài nên tránh đi vào nếu không có người bản dẫn và cho phép. Khi đi rừng ở vùng Thái, gặp khu rừng được giữ nguyên nên hỏi trước.
Người Thái nào có tục hoả táng?
Tục hoả táng được ghi nhận ở một bộ phận người Thái Đen vùng Mường Lò, nay thuộc tỉnh Lào Cai. Phần lớn các vùng Thái khác chôn cất. Ngay trong Mường Lò, cách làm cũng thay đổi theo thời gian và đang được bàn để hợp với yêu cầu môi trường, khu dân cư.
Tang lễ người Thái có khác người Thái Trắng không?
Có khác ở nhiều chi tiết như cách làm nhà mồ, tang phục, các bài mo, vì hai nhóm có lịch sử cư trú và tục lệ riêng. Ngay trong mỗi nhóm, mỗi mường lại có lệ riêng. Khi tìm hiểu, nên ghi rõ đang nói về nhóm nào, vùng nào.
Con rể có vai trò gì trong đám ma người Thái?
Ở người Thái Đen, con rể có nhiều việc riêng trong đám ma bố mẹ vợ, từ lo một số đồ lễ đến đảm nhận những phần việc nặng. Điều này phản ánh quan hệ thông gia được coi trọng. Chi tiết cụ thể khác nhau theo dòng họ và nên hỏi người trong nhà.