Đám ma của người Mông có ba âm thanh không thể thiếu: tiếng trống, tiếng khèn và lời thầy cúng đọc bài chỉ đường. Theo quan niệm truyền thống, người mất phải được dẫn đi ngược lại con đường của đời mình, về đến nơi tổ tiên đã ở; nếu đi lạc, hồn không về được với dòng họ. Vì vậy nghi lễ dẫn đường là trung tâm của đám ma, còn khèn và trống là tiếng nói của người sống gửi theo người đi.
Bài này giới thiệu các phần chính của đám ma người Mông ở mức phong tục, ý nghĩa của khèn, trống và bài chỉ đường, rồi nói về nếp tang mới mà nhiều bản ở Hà Giang (nay thuộc Tuyên Quang), Lào Cai, Sơn La, Điện Biên, Thanh Hoá đang theo. Tục của các nhóm Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Đen, Mông Xanh có khác; bài nêu nét chung.
Bài chỉ đường: dẫn hồn về nơi tổ tiên
Khi một người Mông mất, thầy cúng được mời đến để đọc bài chỉ đường. Có tài liệu phiên âm tên bài là khai kế hay khúa kê; dù gọi thế nào, nội dung là dẫn người mất đi lại chặng đường đời mình theo chiều ngược: từ nơi mất về nơi sinh ra, rồi tiếp tục về vùng đất của tổ tiên. Người mất được nhắc phải lấy lại chiếc áo nhau (áo đầu tiên) ở nơi chôn nhau ngày xưa để mặc đi gặp tổ tiên.
Một nghiên cứu về tang ma người Mông ở Thanh Hoá mô tả cảnh người thân quỳ lạy trao cho thầy cúng một đoạn ống trúc, biểu tượng cây gậy dẫn đường. Thầy cúng vừa đọc vừa thực hiện các động tác dẫn lối; con cháu đứng quanh lắng nghe.
Theo niềm tin truyền thống, nếu không được chỉ đường đúng, hồn người mất có thể lạc, không về được với dòng họ. Chính vì vậy, dù nhiều bản đã giản lược đám ma rất nhiều, phần chỉ đường gần như luôn được giữ.
Đây là một phần nghi lễ mang tính thiêng cao. Người ngoài có mặt nên giữ yên lặng, đứng xa, không ghi hình và không hỏi han lúc thầy cúng đang làm lễ.
Tiếng khèn và tiếng trống nói gì
Khèn với người Mông không chỉ là nhạc cụ. Người Mông hiểu tiếng khèn như một thứ ngôn ngữ: mỗi bài khèn mang lời, người thạo nghe được khèn đang nói gì. Trong đám ma, những bài khèn được thổi để tiễn đưa, kể đời người mất, an ủi người sống. Nghệ thuật khèn của người Mông đã được đưa vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Khèn đám ma có bài riêng, không thổi bài vui như khi đi chợ, đi chơi xuân. Người thổi khèn trong đám ma vừa thổi vừa múa, xoay người, nhún chân quanh linh cữu theo nhịp trống. Học được các bài khèn tang là việc nhiều năm, và người thổi khèn giỏi được cả vùng kính trọng.
Trống thường treo gần linh cữu, đánh theo nhịp riêng cho từng phần lễ. Tiếng trống báo cho cả bản biết nhà có tang, và giữ nhịp cho những đêm thức. Ở một số nơi còn có kèn lễ dành riêng cho tang ma và các lễ cúng, không dùng trong lễ cưới.
Vì khèn trống vang suốt ngày đêm, người ngoài đôi khi tưởng đám ma người Mông "vui như hội". Thật ra đó là cách cộng đồng thức cùng gia đình, và lời của khèn là lời tiễn biệt. Gọi đó là "đám tang vui" là hiểu sai tinh thần của nó.
Các phần chính của một đám ma người Mông
Khung dưới đây theo các mô tả phổ biến về tang ma truyền thống. Cách làm khác nhau theo nhóm Mông, theo dòng họ, và nhiều phần nay đã được bản giản lược.
- Báo tang. Gia đình nổ súng kíp (xưa) hoặc đánh trống để báo; họ hàng trong dòng họ được tin về giúp.
- Tắm rửa, thay áo. Người mất được mặc bộ áo truyền thống, có nơi kèm đôi giày đan bằng sợi gai để đi đường xa.
- Đọc bài chỉ đường. Thầy cúng dẫn hồn người mất theo con đường về tổ tiên.
- Những ngày tang. Khèn, trống, họ hàng đến viếng mang theo lễ; dòng họ cùng nhau lo việc.
- Đưa tang và chôn cất. Đoàn đưa người mất ra nơi chôn đã chọn; mộ người Mông thường đắp đất và kè đá.
- Các lễ sau tang. Gia đình làm lễ sau vài ngày, và về sau có thể làm ma khô, lễ tưởng nhớ lớn cho người đã mất.
Ma khô là một lễ riêng làm sau tang, có khi cách nhiều năm, để tưởng nhớ người mất và tiễn đưa lần nữa. Xưa ma khô có thể rất tốn kém vì mổ nhiều gia súc; nay nhiều nơi đã giản lược hoặc bỏ.
Tục cũ đã thay đổi: từ để lâu trong nhà đến chôn trong hai ngày
Theo tục cũ của nhiều nhóm Mông, người mất không được đưa vào quan tài ngay mà được đặt trên một chiếc cáng ở gian giữa nhà trong nhiều ngày, chờ đủ họ hàng về và chờ ngày tốt để chôn. Trong thời gian đó, gia đình nấu ăn đãi khách, mổ trâu bò theo lệ.
Tục này gây hai vấn đề lớn. Thứ nhất là vệ sinh: để người mất lâu trong nhà ở vùng núi, nhiều người ra vào, dễ ảnh hưởng tới sức khoẻ, nhất là khi người mất do bệnh truyền nhiễm. Thứ hai là chi phí: nhiều gia đình sau một đám ma rơi vào cảnh nợ nần, bán hết trâu bò là tư liệu sản xuất.
Từ nhiều năm nay, các tỉnh có đông người Mông đã cùng già làng, trưởng dòng họ vận động nếp tang mới. Nội dung thường gồm: đưa người mất vào quan tài; không để người mất trong nhà quá lâu, nhiều nơi đưa vào hương ước của bản thời hạn chôn cất trong khoảng 48 giờ; giảm ăn uống kéo dài; hạn chế mổ trâu bò. Nhiều gia đình đã làm theo và nói rõ rằng dòng họ không vì thế mà sa sút, như nỗi lo từ quan niệm cũ.
Việc thay đổi không dễ. Có người lo rằng hai ngày không đủ để làm trọn các nghi thức cần thiết; ở nơi núi cao dốc đứng, khiêng quan tài cũng vất vả hơn khiêng cáng. Cách làm thành công thường là để chính trưởng dòng họ, thầy cúng, người có uy tín bàn và quyết, chứ không áp đặt từ bên ngoài.
Dòng họ: chỗ dựa của gia đình có tang
Để hiểu đám ma người Mông, cần hiểu dòng họ. Người Mông tổ chức xã hội theo dòng họ (như Vàng, Giàng, Lý, Sùng, Thào, Hờ…), và người cùng dòng họ coi nhau như anh em dù ở cách xa nhau. Khi một nhà có tang, việc lo đám ma trước hết là việc của cả dòng họ chứ không riêng gia đình.
Trưởng dòng họ và những người cao tuổi bàn với gia đình mọi việc lớn: mời thầy cúng nào, người thổi khèn nào, đám làm bao lâu, chôn ở đâu. Anh em trong họ chia nhau việc: người đi báo tin, người lo củi, người nấu ăn, người đào huyệt. Mỗi dòng họ lại có những kiêng kỵ và cách làm riêng trong tang lễ, người ngoài nhìn vào thấy tưởng giống nhau nhưng người trong cuộc phân biệt rất rõ.
Chính vì vai trò dòng họ lớn như vậy mà việc vận động nếp tang mới thành công nhất khi trưởng các dòng họ cùng đồng thuận. Khi một trưởng họ có uy tín làm đám gọn cho chính gia đình mình, các gia đình khác trong họ thường làm theo.
Với khách khác dòng họ, đến viếng là thể hiện tình làng nghĩa xóm. Khách mang lễ theo lệ, ngồi nơi gia đình mời, và không tham gia vào những nghi thức chỉ dành cho người trong họ.
Giữ phần nào, bỏ phần nào
Giữ: bài chỉ đường. Đây là cốt lõi tín ngưỡng của đám ma, không tốn kém, vẫn làm được trọn trong thời gian ngắn. Người Mông theo tín ngưỡng truyền thống coi phần này là điều không thể thiếu.
Giữ: khèn và trống. Là di sản nghệ thuật. Nhiều nơi khuyến khích người trẻ học khèn tang để không đứt truyền nghề.
Giữ: dòng họ cùng lo việc. Tinh thần cùng dòng họ chia sẻ việc tang là nét đẹp, giúp gia đình không đơn độc và giảm gánh nặng chi phí khi mỗi người góp một phần.
Bỏ: để người mất lâu ngày trong nhà. Đưa vào quan tài và chôn trong thời gian ngắn để bảo vệ sức khoẻ người sống, theo quy ước của bản và hướng dẫn của y tế xã.
Bớt: mổ nhiều gia súc, ăn uống nhiều ngày. Gia đình tự quyết theo khả năng, không vì sợ dị nghị mà vay nợ. Nhiều bản đã có quy ước giới hạn cụ thể.
Hiểu đúng để viết đúng về đám ma người Mông
Báo chí từng có thời đặt tít "rùng rợn", "kỳ lạ" về đám ma người Mông. Cách viết ấy làm tổn thương cộng đồng và không giúp được gì cho việc thay đổi. Người Mông tổ chức tang lễ theo niềm tin của mình về con đường trở về với tổ tiên; điều cần thay là những phần gây hại sức khoẻ và kinh tế, không phải niềm tin ấy.
Khi viết hoặc kể về đám ma người Mông, nên ghi rõ nhóm Mông nào, ở đâu, thời điểm nào; nói "theo tục cũ", "nhiều bản nay đã bỏ" khi nói về tục đã thay đổi; và nhắc rằng nhiều gia đình Mông theo Công giáo hoặc Tin Lành tổ chức tang lễ theo nghi thức tôn giáo của họ.
Nếu bạn là giáo viên, cán bộ trẻ về công tác ở vùng Mông, cách tốt nhất để hiểu là hỏi trưởng dòng họ, người thổi khèn, thầy cúng khi họ rảnh rỗi, và lắng nghe. Phần lớn người Mông sẵn lòng giải thích tục của mình cho người hỏi tử tế.
Một điều nữa hay bị bỏ qua: chuyện thay đổi tang tục không phải chỉ đến từ bên ngoài. Nhiều người Mông trẻ đi học, đi làm xa về đã tự đặt câu hỏi về những khoản chi quá sức trong đám ma của bố mẹ, và chính họ cùng người già trong họ tìm cách làm vừa giữ nghĩa vừa không để lại nợ cho người sống. Kể lại những câu chuyện ấy cho đúng là cách tôn trọng cộng đồng hơn mọi lời chê bai.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đám ma người Mông thổi khèn suốt ngày đêm?
Với người Mông, tiếng khèn mang lời nói, là cách người sống tiễn biệt, kể đời người mất và giữ nhịp cho những đêm thức cùng gia đình. Các bài khèn tang là bài riêng, khác bài khèn vui. Tiếng khèn vì thế là phần không thể thiếu chứ không phải nhạc cho vui.
Bài chỉ đường trong đám ma người Mông là gì?
Đó là bài do thầy cúng đọc để dẫn hồn người mất đi ngược con đường đời mình, về nơi chôn nhau rồi về vùng đất tổ tiên. Có tài liệu phiên âm tên bài là khai kế hay khúa kê. Đây là phần thiêng nhất, vẫn được giữ dù nhiều phần khác đã giản lược.
Ma khô là gì?
Ma khô là lễ tưởng nhớ làm sau tang, có khi cách nhiều năm, để tiễn đưa người mất thêm một lần. Xưa lễ này có thể rất tốn kém. Nay nhiều bản vận động giản lược hoặc bỏ, gia đình tự quyết theo khả năng và theo quy ước của bản.
Quy định chôn trong 48 giờ có áp dụng ở mọi nơi không?
Thời hạn khoảng 48 giờ là con số được nhiều bản đưa vào hương ước, quy ước khi vận động nếp tang mới, không phải con số chung cho mọi nơi. Mỗi địa phương có quy định và hướng dẫn riêng về mai táng, vệ sinh. Gia đình nên hỏi trưởng bản và cán bộ văn hoá xã.
Người Mông theo đạo Công giáo, Tin Lành tổ chức tang lễ thế nào?
Các gia đình này thường tổ chức tang lễ theo nghi thức của tôn giáo mình, có cầu nguyện, thánh ca, chôn cất sớm, không làm bài chỉ đường và các nghi thức tín ngưỡng truyền thống. Mức độ giữ khèn, trống tuỳ cộng đồng. Người ngoài nên tôn trọng lựa chọn của từng gia đình.
Người Kinh đến viếng đám ma người Mông nên làm gì?
Đi cùng người quen trong bản, hỏi trước nên góp gì, thường là gạo, rượu, tiền theo lệ. Đứng yên lặng khi thầy cúng làm lễ, không chụp ảnh linh cữu, không tự ý vào gian trong. Nếu được mời ăn uống, nhận lời vừa phải và chào gia đình trước khi về.