Nhuộm răng đen là tục làm đẹp và đánh dấu trưởng thành phổ biến của người Việt trong nhiều thế kỷ, cả nam lẫn nữ, kéo dài đến nửa đầu thế kỷ 20. Người ta dùng thuốc đỏ chế từ cánh kiến rồi phủ thuốc đen chế từ phèn đen, đắp lên răng trong nhiều đêm liền cho đến khi răng đen bóng. Hàm răng đen nhánh từng được coi là đẹp, là dấu hiệu của người đã lớn, có nếp nhà.
Từ đầu thế kỷ 20, cùng với cắt tóc ngắn và đổi lối ăn mặc, tục nhuộm răng dần mai một ở thành thị, rồi ở nông thôn. Ngày nay chỉ còn gặp răng đen ở một số cụ già. Bài kể lại cách nhuộm theo các mô tả còn lưu, ý nghĩa của tục, và những gì đã làm nó biến mất.
Vì sao người xưa coi răng đen là đẹp
Ca dao có câu: "Một thương tóc bỏ đuôi gà, hai thương ăn nói mặn mà có duyên. Ba thương má lúm đồng tiền, bốn thương răng nhánh hạt huyền kém thua". "Răng nhánh hạt huyền" là răng đen bóng như hạt huyền, một loại đá đen. Với người xưa, hàm răng đen đều là một tiêu chuẩn của vẻ đẹp, ngang với mái tóc dài và cách ăn nói duyên dáng.
Ngược lại, răng trắng bị coi là chưa trưởng thành, thậm chí bị trêu là "răng trắng như răng chó". Trẻ con răng trắng, khi lớn đến tuổi dậy thì mới nhuộm. Hàm răng đen vì vậy giống như một dấu hiệu bước vào tuổi người lớn, tuổi có thể lấy vợ lấy chồng. Người đi làm dâu với hàm răng chưa nhuộm có thể bị nhà chồng chê.
Ngoài ý nghĩa thẩm mỹ và đánh dấu tuổi, nhiều người tin rằng nhuộm răng giúp răng chắc, ít sâu. Niềm tin này được truyền qua nhiều thế hệ, nhưng đến nay chưa có kết luận y học chắc chắn về tác dụng bảo vệ răng của thuốc nhuộm truyền thống. Nên hiểu nó như một quan niệm của người xưa, không phải một lời khuyên chăm sóc răng.
Cách nhuộm răng xưa theo các mô tả còn lưu
Cách nhuộm khác nhau theo vùng và theo người làm thuốc, nhưng các mô tả còn lưu trong sách khảo cứu phong tục và lời kể của người già thường có các bước chính sau:
- Làm sạch răng: súc miệng, đánh răng bằng than hoặc bã cau, rồi dùng nước chanh hoặc giấm, có nơi dùng rượu, để làm mặt men răng "ăn" thuốc hơn.
- Nhuộm đỏ: thuốc đỏ làm từ cánh kiến, một loại nhựa do côn trùng tiết ra trên cây, trộn với nước chanh hoặc rượu. Thuốc được phết lên lá chuối hay lá dong cắt vừa hàm răng, dán lên răng vào buổi tối, để qua đêm. Làm như vậy liền nhiều đêm cho đến khi răng đỏ sẫm.
- Nhuộm đen: sau khi răng đỏ, người ta chuyển sang thuốc đen có phèn đen, đắp tiếp vài đêm. Màu đỏ chuyển sang đen bóng.
- Kiêng trong thời gian nhuộm: người nhuộm chỉ ăn cháo, bún, cơm mềm, nuốt chứ không nhai, tránh đồ quá nóng hay quá cứng để thuốc không bong. Nhiều người bị sưng lợi, đau miệng, phải chịu đựng trong những ngày này.
- Giữ màu: sau đợt nhuộm đầu, người ta nhuộm lại định kỳ để giữ màu đen bóng; khoảng cách giữa các lần tuỳ người.
Vì quá trình nhuộm mất nhiều ngày và khá khổ, việc nhuộm răng thường làm vào lúc nông nhàn. Trong làng, có những bà chuyên làm thuốc nhuộm, nhận nhuộm cho con cháu các nhà. Những chi tiết cụ thể như tỉ lệ thuốc, số đêm đắp thuốc khác nhau giữa các ghi chép, nên không có một "công thức chuẩn".
Nhuộm răng ở tuổi nào và ai nhuộm
Theo lời kể của nhiều cụ già và các mô tả phong tục, người ta thường nhuộm răng khi đã thay xong răng sữa, khoảng tuổi mười mấy, trước khi đến tuổi lấy vợ lấy chồng. Tuổi cụ thể mỗi nhà một khác, có người nhuộm sớm, có người để đến sát ngày cưới. Với con gái, nhuộm răng là một trong những việc chuẩn bị để "ra dáng người lớn", cùng với tập vấn tóc, học may vá, học nấu nướng.
Người nhuộm thường là mẹ, bà, hoặc một bà trong làng có tiếng làm thuốc khéo. Vài đứa trẻ cùng tuổi trong xóm có khi nhuộm cùng một đợt, rủ nhau chịu khổ, ăn cháo cùng nhau. Nhiều cụ bà sau này kể lại những ngày nhuộm răng như một kỷ niệm tuổi thơ: đau, đói, bị trêu là "răng đỏ như răng ma" trong mấy ngày còn đang đỏ, rồi hãnh diện khi răng đã đen bóng.
Không có lễ cúng hay nghi lễ riêng nào gắn với việc nhuộm răng được ghi chép rộng rãi. Nó là một việc của gia đình, làm vào lúc nông nhàn, như nhiều việc chuẩn bị khác cho con cái bước vào tuổi trưởng thành.
Nhuộm răng và ăn trầu: hai tục đi cùng nhau
Người ta hay nhắc nhuộm răng cùng với ăn trầu, vì cả hai đều làm thay đổi màu miệng và cùng phổ biến ở người Việt xưa. Nhưng đây là hai tục khác nhau. Ăn trầu là nhai lá trầu với cau và vôi, làm môi và nước bọt đỏ thắm, lâu dần làm răng sẫm màu. Nhuộm răng là chủ động làm đen răng bằng thuốc, từ trước khi ăn trầu nhiều.
Ở nhiều người, hai tục bổ sung cho nhau: răng đã nhuộm đen, môi thắm màu trầu, được coi là vẻ đẹp trọn vẹn của người phụ nữ xưa. Người lớn tuổi ngày nay còn ăn trầu thường có răng sẫm, nhưng đó chưa chắc là răng nhuộm. Tục ăn trầu với miếng trầu là đầu câu chuyện là một mảng văn hoá riêng, gắn với cưới hỏi và giao tiếp.
Theo nhiều ghi chép dân tộc học, một số dân tộc thiểu số ở phía Bắc cũng có tục làm đen răng hoặc ăn trầu cho răng đen, mỗi nơi một cách. Không nên đánh đồng tất cả thành một tục chung, vì nguyên liệu, tuổi nhuộm và ý nghĩa mỗi nhóm khác nhau.
Vì sao tục nhuộm răng mai một
Đầu thế kỷ 20, các phong trào canh tân như Duy Tân và Đông Kinh Nghĩa Thục cổ động cắt tóc ngắn, ăn mặc gọn gàng, bỏ những tập quán bị coi là cản trở. Răng trắng dần gắn với hình ảnh người tân thời, người đi học trường mới. Ở thành thị, lớp thanh niên bắt đầu không nhuộm răng nữa.
Tiếp đó, sự thay đổi về thẩm mỹ lan rộng qua báo chí, tranh ảnh quảng cáo, điện ảnh. Hình mẫu vẻ đẹp chuyển sang hàm răng trắng. Ở nông thôn, tục nhuộm răng còn kéo dài thêm vài thập kỷ, nhưng từ nửa sau thế kỷ 20 gần như không còn ai trong lớp trẻ nhuộm răng.
Một lý do thực tế khác là quá trình nhuộm khổ và mất thời gian, trong khi lớp trẻ phải đi học, đi làm, không thể nhịn nhai nhiều ngày. Khi lý do thẩm mỹ không còn, cái giá phải trả trở nên quá đắt. Đây là ví dụ điển hình cho cách một phong tục tự mai một khi điều kiện sống thay đổi, không cần ai cấm.
Trong giai đoạn chuyển giao, không hiếm gia đình có mẹ răng đen mà con gái răng trắng, bà nội nhuộm răng còn cháu thì đi học trường mới. Hai chuẩn mực vẻ đẹp cùng tồn tại dưới một mái nhà trong vài chục năm. Nhiều ảnh chụp gia đình thời ấy cho thấy rất rõ sự khác biệt giữa các thế hệ, và đó là tư liệu tốt để hiểu phong tục đã thay đổi từ từ như thế nào.
Tìm hiểu tục nhuộm răng ngày nay: nên xem ở đâu, hỏi ai
Nếu bạn muốn tìm hiểu kỹ hơn, hoặc cần tư liệu cho bài học, bài viết:
- Hỏi chuyện các cụ trên tám mươi tuổi ở quê, nhất là các cụ bà còn răng đen. Nên hỏi về tuổi nhuộm, ai nhuộm cho, cảm giác những ngày nhuộm; ghi lại cẩn thận vì mỗi người nhớ một kiểu.
- Tìm đọc các sách khảo cứu phong tục Việt Nam đầu thế kỷ 20, vốn có mô tả về tục nhuộm răng, ăn trầu.
- Xem hiện vật, ảnh tư liệu ở các bảo tàng dân tộc học, bảo tàng lịch sử; nhiều bộ sưu tập có ảnh chụp người Việt xưa với hàm răng đen.
- Đọc ca dao, tục ngữ về răng đen trong các tuyển tập văn học dân gian.
- Khi chụp ảnh, ghi hình các cụ, luôn xin phép và tôn trọng mong muốn của người được chụp.
Khi viết về tục này, nên tránh giọng chế giễu hay coi đó là "lạ". Với người xưa, hàm răng đen là đẹp, cũng như hàm răng trắng là đẹp với chúng ta hôm nay. Chuẩn mực vẻ đẹp luôn thay đổi theo thời.
Răng đen trong ký ức gia đình
Với nhiều gia đình, hàm răng đen của bà, của cụ là một hình ảnh gắn với tuổi thơ. Nụ cười với hàm răng đen bóng, miếng trầu, chiếc khăn vấn là những chi tiết người ta nhớ khi nghĩ về quê. Kể lại tục nhuộm răng cho con cháu không phải để khuyên ai nhuộm, mà để giữ lại một mảnh ký ức về người đi trước.
Trẻ em ngày nay nhìn thấy răng đen của cụ có thể ngạc nhiên, thậm chí sợ. Đó là cơ hội tốt để cha mẹ kể chuyện: ngày xưa người ta coi răng đen là đẹp, cụ đã nhuộm răng từ khi còn rất trẻ, và việc ấy khổ thế nào. Một câu chuyện như vậy giúp trẻ hiểu rằng cái đẹp là chuyện của từng thời, và tôn trọng người khác dù họ trông khác mình.
Nếu trong nhà còn cụ răng đen, hãy hỏi cụ kể lại những ngày nhuộm răng khi cụ còn khoẻ, và ghi âm hoặc ghi chép lại. Những lời kể như vậy ngày càng hiếm. Chúng là tư liệu quý cho chính gia đình bạn, và cho bất kỳ ai muốn hiểu người Việt đã sống, đã làm đẹp ra sao trong thế kỷ trước.
Câu hỏi thường gặp
Nhuộm răng đen có làm răng chắc hơn không?
Người xưa tin nhuộm răng giúp răng chắc và ít sâu, nhưng chưa có kết luận y học chắc chắn về điều này. Một số cụ răng đen giữ được răng tốt đến già, nhưng cũng có nhiều yếu tố khác. Chăm sóc răng ngày nay nên theo hướng dẫn của nha sĩ.
Đàn ông xưa có nhuộm răng không?
Có. Theo nhiều mô tả, nhuộm răng đen phổ biến ở cả nam lẫn nữ người Việt xưa, dù trong ca dao và ký ức hình ảnh người phụ nữ răng đen được nhắc nhiều hơn. Đàn ông cũng bỏ tục này từ đầu thế kỷ 20 cùng với cắt tóc ngắn.
Răng đen hạt huyền nghĩa là gì?
Hạt huyền là một loại đá màu đen bóng, dùng làm hạt chuỗi, đồ trang sức. "Răng đen hạt huyền" ví hàm răng nhuộm đen đều, bóng như hạt huyền. Đây là hình ảnh khen vẻ đẹp phổ biến trong ca dao xưa.
Ngày nay còn ai nhuộm răng đen không?
Rất ít. Chủ yếu chỉ còn một số cụ bà cao tuổi ở nông thôn đã nhuộm từ thời trẻ. Lớp trẻ gần như không ai nhuộm. Một số nghệ nhân và nhà nghiên cứu có tái hiện cách nhuộm để trưng bày, giới thiệu, nhưng không còn là tục sống.
Nhuộm răng có giống ăn trầu không?
Không. Ăn trầu là nhai trầu cau với vôi, làm môi đỏ và lâu ngày răng sẫm màu. Nhuộm răng là chủ động đắp thuốc làm đen răng trong nhiều đêm. Hai tục thường đi cùng nhau ở người Việt xưa nhưng là hai việc khác nhau.
Vì sao răng trắng từng bị chê?
Vì trong chuẩn mực của người xưa, răng trắng gắn với trẻ con chưa lớn, hoặc bị so với răng thú vật. Người đã trưởng thành mà răng trắng có thể bị coi là chưa ra dáng người lớn. Chuẩn mực này thay đổi hoàn toàn trong thế kỷ 20.