Khi đi viếng đám tang ở bản làng dân tộc thiểu số, việc quan trọng nhất là hỏi trước một người trong bản: nhà có tang theo tục nào, nên đến lúc nào, góp lễ gì, có điều gì kiêng. Tục mỗi dân tộc, mỗi bản khác nhau; làm theo lệ của mình ở quê có thể vô tình phạm điều kiêng của nhà người khác. Còn lại là những nguyên tắc chung: ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng khi thầy cúng làm lễ, không tự ý chụp ảnh, và chia buồn ngắn gọn.
Bài này dành cho người Kinh hoặc người dân tộc khác lần đầu đi viếng ở một bản không phải của mình: giáo viên, cán bộ, nhân viên y tế công tác ở vùng cao, đồng nghiệp ở thành phố về quê bạn, khách du lịch tình cờ gặp đám ma. Phần ứng xử ở đám tang người Kinh là một chủ đề riêng; ở đây tập trung vào những gì khác khi bạn là khách ở bản.
Năm câu nên hỏi người trong bản trước khi đi
Người để hỏi tốt nhất là người quen trong bản, đồng nghiệp người địa phương, hoặc trưởng bản. Hỏi nhẹ nhàng, ngắn gọn, nói rõ bạn muốn đến chia buồn cho phải phép.
- Nhà có tang theo tục nào? Tục truyền thống của dân tộc mình, hay theo Công giáo, Tin Lành, Phật giáo. Điều này quyết định gần như mọi thứ còn lại.
- Nên đến lúc nào? Có lúc thầy cúng đang làm phần lễ thiêng, khách nên tránh; có bản kiêng khách lạ vào trong những ngày nhất định.
- Bản góp lễ bằng gì? Gạo, rượu, gà, tiền hay công sức; góp bao nhiêu là vừa với quan hệ của bạn.
- Có điều gì kiêng? Màu áo, lời nói, đồ ăn mang theo, chỗ ngồi, việc chạm vào đồ của người mất.
- Có được đi đưa tang không? Có bản chỉ người trong họ, trong bản đi ra nơi chôn cất; khách đến viếng ở nhà là đủ.
Năm câu này mất vài phút nhưng giúp bạn tránh phần lớn những tình huống khó xử. Người trong bản thường quý người hỏi trước, vì đó là dấu hiệu bạn tôn trọng tục của họ.
Mang gì đi viếng: góp theo lệ bản
Ở nhiều bản vùng cao, việc phúng viếng không chỉ là phong bì. Tục truyền thống là góp những thứ gia đình có tang cần để lo đám: gạo, rượu, gà, củi, có nơi góp vải. Họ hàng góp nhiều hơn, người trong bản góp theo lệ, khách ngoài góp vừa phải. Nhiều bản có người ghi chép lại việc góp để sau này đáp lễ.
Với khách là người ngoài bản, phong bì tiền vẫn là cách phổ biến và được chấp nhận. Có thể kèm một túi gạo hoặc chai rượu nếu người quen khuyên. Nên tránh mang hoa tươi kiểu thành phố đến những bản chưa quen tục này, vì có khi gia đình không biết để đâu; vòng hoa chỉ phù hợp ở nơi đã quen dùng.
Đừng mang đồ ăn thức uống mà dân tộc ấy kiêng, ví dụ những gia đình theo Hồi giáo, hay những dòng họ có kiêng riêng. Khi không chắc, phong bì là lựa chọn an toàn nhất.
Mức góp không nên quá lớn so với lệ chung của bản. Góp vượt hẳn mọi người có thể làm gia đình khó xử khi đáp lễ, và vô tình tạo áp lực cho người khác.
Dấu hiệu kiêng của bản và nhà có tang
Một số bản dân tộc ở miền núi phía Bắc có tục báo kiêng bằng dấu hiệu đặt ở cổng bản hoặc trước cửa nhà, như tấm phên tre đan mắt cáo mà người Thái, người Tày nhiều nơi gọi là ta leo, hoặc cành lá cắm theo cách riêng. Gặp những dấu hiệu này, khách lạ không nên tự ý vào, hãy đứng ngoài hỏi người trong bản.
Ý nghĩa của dấu hiệu kiêng khác nhau theo dịp: có khi báo nhà có người ốm, có trẻ mới sinh, có khi báo bản đang làm lễ. Người ngoài không cần đoán; chỉ cần biết rằng có dấu hiệu là có kiêng, và chờ được mời.
Trong nhà có tang, có những chỗ khách không nên đến gần: gian thờ, nơi thầy cúng đặt đồ lễ, nơi đặt đồ dùng sẽ mang theo người mất. Có bản kiêng khách chạm vào linh cữu, kiêng bước qua những vật đặt trên sàn. Cứ đi theo người nhà dẫn và ngồi chỗ được mời.
Nếu bạn lỡ phạm một điều kiêng vì không biết, cách tốt nhất là xin lỗi chân thành với người nhà và hỏi họ cần làm gì. Phần lớn gia đình thông cảm cho khách không biết tục.
Ứng xử trong lúc ở nhà có tang
Trang phục. Màu tối hoặc trung tính, kín đáo. Tránh màu đỏ và đồ quá sặc sỡ. Ở bản, nhà sàn thường phải bỏ giày dép trước khi lên, nên mang tất sạch.
Khi thầy cúng, ông mo đang làm lễ. Ngồi yên, không nói chuyện, không đi lại trước mặt, tắt chuông điện thoại. Không hỏi ý nghĩa nghi lễ ngay lúc đó.
Chụp ảnh, quay phim. Mặc định là không. Chỉ ghi hình khi gia đình đồng ý rõ ràng, và không chụp linh cữu, người đang khóc, thầy cúng đang làm lễ.
Ăn uống. Nhiều bản mời khách ăn cơm, uống rượu. Nhận lời vừa phải theo sức mình; từ chối khéo nếu không uống được rượu, không ép người khác uống.
Lời chia buồn. Ngắn và thật. Có thể nhờ người quen nói giúp bằng tiếng dân tộc nếu người nhà không thạo tiếng Việt.
Khi ra về. Chào người nhà, nhất là người lớn tuổi; không cần chào từng người. Nếu được dặn kiêng gì sau khi về, làm theo.
Một vài lưu ý theo từng cộng đồng
Bảng dưới đây chỉ nêu những điều thường được nhắc; không thay cho việc hỏi người trong bản, vì mỗi bản mỗi lệ.
| Cộng đồng | Điều nên biết |
|---|---|
| Người Mông | Khèn, trống vang suốt ngày đêm là tiếng tiễn biệt, không phải tiệc vui; giữ yên lặng khi thầy cúng đọc bài chỉ đường |
| Người Mường | Những đêm mo là phần thiêng; nếu được mời ngồi nghe, ngồi lặng lẽ đến khi nghỉ giữa chừng |
| Người Thái | Không tự đi ra rừng ma; góp lễ theo lệ của bản, con rể có vai trò riêng, khách không chen vào |
| Người Tày, Nùng | Thầy tào chủ trì; không chạm vào cây hoa báo hiếu và đồ lễ |
| Các dân tộc Tây Nguyên | Đồ đặt ở mộ, nhà mồ là của người mất, tuyệt đối không cầm lên hay mang đi |
| Người Chăm, người Khmer | Chú ý kiêng thực phẩm theo tôn giáo; ứng xử đúng phép với chức sắc, sư sãi |
Những lưu ý này là điểm khởi đầu. Khi đã ở bản lâu, bạn sẽ hiểu những lệ tinh tế hơn qua chính người trong bản.
Khi gia đình có tang theo Công giáo hoặc Tin Lành
Ở nhiều bản Mông, Dao, Thái và nhiều làng Tây Nguyên, có không ít gia đình theo Công giáo hoặc Tin Lành. Tang lễ của các gia đình này theo nghi thức tôn giáo: cầu nguyện, hát thánh ca, có linh mục, mục sư hoặc người phụ trách cộng đoàn chủ trì, thường chôn cất sớm và không làm các nghi thức cúng truyền thống.
Khách đến viếng nên ứng xử theo tinh thần ấy: không thắp nhang nếu gia đình không dùng, đứng nghiêm hoặc cúi đầu khi mọi người cầu nguyện, có thể cầu nguyện thầm theo cách của mình. Góp lễ bằng phong bì hoặc giúp công việc là phù hợp.
Một bản có thể có cả gia đình theo tục truyền thống và gia đình theo tôn giáo, và người hai bên vẫn đến viếng nhau như hàng xóm. Khách ngoài không nên bình luận hay so sánh cách làm của bên nào với bên nào, nhất là trong lúc tang.
Sau đám ma: thăm hỏi và những ngày kiêng
Ở nhiều bản, sau khi chôn cất gia đình có tang còn giữ một số ngày kiêng: không ra khỏi bản, không làm một số việc, không tiếp khách lạ. Số ngày và cách kiêng khác nhau theo dân tộc và dòng họ. Nếu bạn muốn ghé thăm hỏi sau đám, hãy hỏi trước người trong bản xem nhà đã hết kiêng chưa.
Thăm hỏi sau đám thường có ý nghĩa với gia đình hơn người ta nghĩ, vì lúc đám đông người, còn sau đó nhà vắng hẳn. Một lần ghé thăm, hỏi han việc nương rẫy, việc học của các con, là cách chia sẻ thiết thực.
Với gia đình gặp khó khăn sau đám ma, như nợ nần hay mất người lao động chính, giúp đỡ qua các kênh chung của bản, của trường, của hội đoàn thường tế nhị hơn đưa trực tiếp. Hỏi trưởng bản xem bản đã có cách giúp nào, rồi góp vào đó, để gia đình không cảm thấy mang ơn riêng một người ngoài.
Nếu sau này bạn được mời dự lễ tưởng nhớ, lễ bỏ mả hay ma khô của chính gia đình ấy, đó là dấu hiệu bạn đã được coi như người quen của nhà. Nhận lời khi có thể, và lại hỏi trước về lệ của dịp đó, vì mỗi lễ một khác.
Với giáo viên, cán bộ công tác ở vùng cao
Nếu bạn là giáo viên có học trò mất người thân, việc đến viếng là cách gần gũi phụ huynh rất tự nhiên. Đi cùng một đồng nghiệp người địa phương, góp lễ theo lệ, ngồi với gia đình một lúc, và quan tâm đến việc học của em sau đám. Học trò vùng cao có khi phải nghỉ học nhiều ngày trong thời gian tang, hiểu cho điều đó và giúp em bù bài.
Nếu bạn là cán bộ xã, nhân viên y tế, đến viếng với tư cách người của bản là tốt; tránh biến buổi viếng thành buổi tuyên truyền. Những câu chuyện về đổi mới tang lễ, vệ sinh phòng bệnh nên để vào dịp khác, khi gia đình không còn đau buồn.
Trường hợp người mất do bệnh truyền nhiễm, nhân viên y tế cần hướng dẫn gia đình các biện pháp phòng lây nhiễm theo quy định; nên làm qua trưởng bản, thầy cúng, người có uy tín, nói rõ lý do, để gia đình vẫn làm được phần lễ quan trọng một cách an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Người Kinh đi viếng đám tang ở bản có cần làm theo nghi lễ của bản không?
Không cần làm các nghi thức dành cho người trong họ. Khách chỉ cần thắp nhang hoặc cúi chào theo cách được người nhà hướng dẫn, góp lễ theo lệ, giữ yên lặng khi làm lễ và chia buồn ngắn gọn. Đó là đủ để thể hiện sự tôn trọng.
Ta leo là gì?
Ta leo là tấm phên tre đan mắt cáo mà người Thái, người Tày nhiều nơi đặt ở cổng bản hoặc trước cửa nhà để báo có kiêng. Gặp dấu hiệu này, khách lạ không nên tự ý vào mà nên dừng lại hỏi người trong bản. Ý nghĩa cụ thể tuỳ dịp và tuỳ bản.
Có nên chụp ảnh đám ma ở bản để giới thiệu văn hoá không?
Mặc định là không, trừ khi gia đình đồng ý rõ ràng. Đám ma là việc riêng và lúc đau buồn của một gia đình, không phải hoạt động biểu diễn. Nếu muốn tìm hiểu, hãy hỏi chuyện người lớn tuổi sau khi đám đã xong, hoặc xem các tư liệu đã được công bố.
Phúng bao nhiêu tiền là phù hợp khi viếng ở bản?
Không có con số chung. Nên hỏi người quen trong bản về mức thường góp, rồi góp tương đương với quan hệ của mình. Góp vượt hẳn lệ chung có thể làm gia đình khó xử khi đáp lễ. Kèm gạo hoặc rượu nếu người trong bản khuyên.
Lỡ phạm điều kiêng ở nhà có tang thì phải làm sao?
Xin lỗi chân thành với người nhà, nói rằng mình không biết tục, và hỏi họ có cần làm gì không. Phần lớn gia đình sẽ thông cảm. Không nên tự ý làm lễ hay mang đồ đến chuộc lỗi khi chưa được người nhà hướng dẫn.
Học trò mất người thân, giáo viên nên làm gì?
Đi viếng cùng đồng nghiệp người địa phương, góp lễ theo lệ, ngồi với gia đình một lúc. Sau đám, quan tâm đến tinh thần và việc học của em, thông cảm nếu em phải nghỉ học nhiều ngày theo tục, và giúp em bù bài khi quay lại lớp.