Người Việt xưa hầu như không làm sinh nhật hằng năm như ngày nay. Tuổi được tính theo năm, cả nhà cùng thêm một tuổi khi bước sang năm mới âm lịch, nên Tết vừa là ngày đầu năm vừa là dịp chung để mừng tuổi. Những dịp mừng riêng cho một người thường chỉ có ở các mốc đầu đời của trẻ nhỏ và các lễ mừng thọ của người già; còn trong việc thờ cúng, người Việt nhớ ngày giỗ hơn ngày sinh.
Sinh nhật với bánh kem, nến, bài hát chúc mừng là nếp mới, phổ biến dần ở đô thị trong thế kỷ hai mươi rồi lan rộng. Bài này kể lại hai lớp ấy: vì sao người Việt xưa ít mừng ngày sinh, sinh nhật kiểu mới đến từ đâu, chuyện sinh nhật âm hay dương, và những nếp riêng mà nhiều gia đình đang giữ.
Vì sao người Việt xưa ít mừng ngày sinh
Lý do đầu tiên là cách tính tuổi. Theo cách tính truyền thống, đứa trẻ sinh ra đã được tính một tuổi, và mỗi lần sang năm mới âm lịch thì mọi người cùng thêm một tuổi. Vì tuổi tăng theo năm chứ không theo ngày sinh, ngày sinh của từng người không phải là mốc để "lên tuổi". Cái Tết vì thế cũng là dịp mừng tuổi chung cho cả nhà, và con cháu chúc tuổi ông bà vào ngày đầu năm.
Lý do thứ hai là giấy tờ. Ở làng xưa, việc ghi ngày giờ sinh chính xác không phổ biến với mọi gia đình; nhiều nhà chỉ nhớ năm sinh, mùa sinh, hoặc ghi ngày giờ sinh để giữ trong nhà. Đến tận nửa sau thế kỷ hai mươi, không ít người lớn tuổi vẫn có ngày sinh trên giấy tờ là ngày ước lượng. Khi ngày sinh không được ghi chắc chắn, khó có tục mừng ngày ấy hằng năm.
Lý do thứ ba là quan niệm. Trong xã hội trọng tuổi tác, người trẻ không phải là trung tâm của các dịp mừng; người được mừng là người già, qua các lễ thọ. Một người trẻ tự làm tiệc mừng ngày sinh của mình có thể bị coi là chưa đúng phận. Những điều này giải thích vì sao sinh nhật hằng năm không có chỗ trong nếp cũ.
Ngày giỗ được nhớ hơn ngày sinh
Một nét đặc trưng của văn hoá Việt là ngày mất của người thân được ghi nhớ, được làm giỗ hằng năm, trong khi ngày sinh của chính người ấy có khi không ai nhớ. Gia phả nhiều dòng họ ghi rõ ngày mất của từng người mà không ghi ngày sinh. Con cháu tụ họp đông đủ vào ngày giỗ, nhắc lại đời người đã khuất.
Các nhà nghiên cứu văn hoá thường giải thích hiện tượng này bằng vị trí trung tâm của việc thờ cúng tổ tiên trong gia đình Việt: ngày giỗ là ngày người đã khuất được tưởng nhớ chính thức, gắn với bổn phận của con cháu. Ngày sinh chỉ có ý nghĩa với người còn sống, và như đã nói, người còn sống chưa đến tuổi thọ thì ít khi được mừng riêng.
Ngày nay hai lớp ấy sống song song. Một gia đình có thể làm giỗ ông theo ngày âm lịch và tổ chức sinh nhật cho cháu theo ngày dương lịch trong cùng một tháng. Nhiều người trẻ biết ngày sinh của ông bà là nhờ con cháu mới bắt đầu làm sinh nhật cho các cụ, một thói quen mới đi vào nhà theo hướng ngược lại: từ thế hệ trẻ lên thế hệ già.
Những dịp mừng tuổi có từ trước sinh nhật kiểu mới
Dù không làm sinh nhật hằng năm, người Việt xưa vẫn có những dịp đánh dấu tuổi của một người. Các dịp này được nhắc ở đây để thấy toàn cảnh; phần lễ cúng và quà thuộc những chủ đề riêng.
- Đầy tháng và đầy năm (thôi nôi) của trẻ nhỏ: hai mốc đầu đời được nhiều gia đình làm lễ, mời họ hàng.
- Mừng tuổi ngày Tết: cả nhà cùng thêm tuổi; con cháu chúc tuổi ông bà, người lớn mừng tuổi trẻ nhỏ.
- Mừng thọ: người già đến các mốc tuổi theo lệ của làng, của gia đình thì được con cháu làm lễ mừng.
- Các mốc của làng: con trai vào sổ đinh, người già lên lão, mỗi mốc có lệ riêng.
- Cưới hỏi: với cả nam và nữ, ngày cưới là mốc trưởng thành lớn nhất trong đời.
Điểm chung của các dịp này là chúng mừng những mốc tuổi có ý nghĩa với gia đình và cộng đồng, không mừng mỗi năm một lần. Sinh nhật kiểu mới thì ngược lại: năm nào cũng mừng, và người được mừng có thể ở bất kỳ tuổi nào.
Sinh nhật kiểu mới đến từ đâu
Tục mừng sinh nhật hằng năm với bánh, nến và lời chúc phổ biến ở phương Tây, rồi theo giao lưu văn hoá lan ra nhiều nơi. Ở Việt Nam, nếp này xuất hiện trước hết trong tầng lớp thị dân ở các đô thị lớn thời Pháp thuộc, rồi dần dần lan rộng. Đến những thập kỷ cuối thế kỷ hai mươi, cùng với sự phổ biến của bánh kem và đời sống đô thị, sinh nhật trở thành nếp quen thuộc của nhiều gia đình, nhất là cho trẻ em.
Bài hát chúc mừng sinh nhật được hát ở nhiều nước có giai điệu bắt nguồn từ bài "Good Morning to All" của hai chị em Hill người Mỹ, in năm 1893. Ở Việt Nam, người ta hát cả lời tiếng Anh lẫn các lời tiếng Việt, và có thêm những ca khúc tiếng Việt viết riêng cho dịp sinh nhật.
Nếp sinh nhật kiểu mới ở Việt Nam không hoàn toàn giống phương Tây. Nhiều nhà vẫn mời ông bà ngồi chiếu trên, con cháu chúc người lớn trước rồi mới đến lượt người có sinh nhật; nhiều cuộc sinh nhật là bữa cơm gia đình chứ không phải tiệc riêng. Đó là cách người Việt đưa một nếp mới vào khuôn của nếp cũ.
Sinh nhật âm lịch hay dương lịch: các gia đình thường làm thế nào
Không có quy định nào; mỗi gia đình một kiểu. Bảng dưới tóm tắt các cách làm thường gặp.
| Cách làm | Thường gặp ở | Lưu ý |
|---|---|---|
| Theo dương lịch | Người trẻ, trẻ em, gia đình ở đô thị | Dễ nhớ, khớp với giấy tờ, ngày cố định mỗi năm |
| Theo âm lịch | Người lớn tuổi, gia đình giữ nếp cũ | Ngày dương thay đổi mỗi năm, cần xem lịch để không lỡ |
| Cả hai | Gia đình nhiều thế hệ | Ông bà mừng theo âm, con cháu mừng theo dương, hoặc mừng một lần theo ngày thuận tiện |
| Gộp vào ngày khác | Gia đình bận rộn, con ở xa | Mừng vào cuối tuần gần nhất, dịp cả nhà về đông đủ |
Với người già chỉ nhớ ngày sinh âm lịch, con cháu có thể quy đổi sang ngày dương của từng năm để đặt lời nhắc. Quan trọng hơn ngày nào là việc cả nhà nhớ đến và có mặt.
Sinh nhật trẻ em: giữ niềm vui, tránh thành cuộc so bì
Trong vài chục năm, sinh nhật trẻ em ở đô thị đã đi từ một chiếc bánh nhỏ trong nhà đến những buổi tiệc có trang trí, có người dẫn chương trình, có ảnh đăng lên mạng. Nhiều cha mẹ thấy áp lực khi con đi dự sinh nhật bạn rồi về hỏi vì sao tiệc của mình không giống. Đây là một mặt của nếp mới mà ông bà ngày xưa không phải lo.
Một số gia đình chọn cách giữ sinh nhật của con ở quy mô nhỏ: mời vài bạn thân, ông bà, cô dì chú bác; bánh làm ở nhà; con tự chọn món ăn. Có lớp học thống nhất tổ chức sinh nhật chung theo tháng cho các bạn có ngày sinh gần nhau, để không em nào thấy mình bị bỏ sót và không nhà nào phải chạy theo nhà nào.
Điều trẻ nhớ lâu thường không phải là quy mô bữa tiệc mà là cảm giác mình được quan tâm. Một tấm ảnh chụp cả nhà mỗi năm vào ngày sinh nhật, đặt cạnh nhau theo năm, có khi trở thành kỷ vật quý hơn bất kỳ món quà nào. Đó cũng là cách để đứa trẻ thấy mình lớn lên giữa một gia đình, đúng với tinh thần của các mốc tuổi xưa.
Những nếp sinh nhật riêng nhiều gia đình đang giữ
Báo với tổ tiên. Một số gia đình thắp hương trên bàn thờ vào ngày sinh nhật của con cháu, như một cách báo với ông bà tổ tiên rằng đứa trẻ đã thêm một tuổi. Đây là nếp tự phát của từng nhà, không phải lễ bắt buộc.
Nhớ đến mẹ. Ngày càng nhiều người coi sinh nhật mình cũng là ngày để cảm ơn mẹ, người đã sinh ra mình. Một cuộc gọi, một bữa cơm mời mẹ vào đúng ngày sinh nhật là nếp mới nhưng hợp với đạo hiếu truyền thống.
Mì trường thọ của người Hoa. Trong cộng đồng người Hoa ở Việt Nam, ăn một bát mì sợi dài vào ngày sinh nhật là nếp phổ biến, mang ý chúc sống lâu. Một số gia đình người Việt sống gần cộng đồng người Hoa cũng theo nếp này.
Sinh nhật cho người lớn tuổi. Con cháu bắt đầu làm sinh nhật hằng năm cho ông bà, bên cạnh các lễ mừng thọ ở những mốc lớn. Với nhiều cụ, đó là lần đầu tiên trong đời có người nhớ ngày sinh của mình.
Giữ sinh nhật giản dị mà có ý nghĩa
Vài gợi ý cho gia đình muốn sinh nhật gần với nếp nhà hơn là một buổi tiệc theo khuôn:
- Ăn cùng nhau một bữa cơm có món người được mừng thích, thay vì đặt tiệc lớn.
- Để ông bà hoặc người lớn nhất nhà nói vài lời trước khi thổi nến.
- Kể cho con nghe về ngày con ra đời: hôm đó trời thế nào, ai đưa mẹ đi sinh, cả nhà chờ ra sao.
- Với trẻ lớn, gợi ý con dùng ngày sinh nhật để cảm ơn một người đã giúp mình trong năm qua.
- Với người già, hỏi các cụ có muốn mừng không và muốn mừng thế nào; không phải cụ nào cũng thích đông người.
- Không ép ai làm sinh nhật nếu gia đình đang có tang hoặc người ấy không muốn.
Những gợi ý này không phải là luật; chúng chỉ nhắc rằng sinh nhật, dù là nếp mới, vẫn có thể mang tinh thần của nếp cũ: người lớn được kính, người nhỏ được thương, và cả nhà có một lý do để ngồi lại với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt xưa có tổ chức sinh nhật không?
Phần lớn không tổ chức sinh nhật hằng năm như ngày nay. Tuổi được tính theo năm, cả nhà cùng thêm tuổi vào dịp Tết. Các dịp mừng riêng thường chỉ có ở mốc đầu đời của trẻ nhỏ như đầy tháng, thôi nôi và các lễ mừng thọ của người già.
Vì sao người Việt nhớ ngày giỗ hơn ngày sinh?
Vì thờ cúng tổ tiên giữ vị trí trung tâm trong gia đình Việt, ngày giỗ là ngày con cháu tưởng nhớ người đã khuất theo bổn phận. Ngày sinh xưa ít được ghi chép chính xác và người trẻ ít khi được mừng riêng.
Nên làm sinh nhật theo âm lịch hay dương lịch?
Không có quy định. Người trẻ thường dùng dương lịch vì khớp giấy tờ, người lớn tuổi hay nhớ ngày âm lịch. Nhiều gia đình linh hoạt, mừng vào ngày cả nhà có mặt đông đủ nhất.
Bài hát chúc mừng sinh nhật có từ bao giờ?
Giai điệu bài hát chúc mừng sinh nhật phổ biến trên thế giới bắt nguồn từ bài "Good Morning to All" của hai chị em Hill người Mỹ, in năm 1893. Lời chúc mừng sinh nhật được đặt vào giai điệu ấy về sau và lan ra nhiều nước.
Nhà đang có tang có nên làm sinh nhật không?
Nhiều gia đình Việt tránh tổ chức tiệc vui trong thời gian có tang, nhất là năm đầu. Nếu cần, có thể chỉ ăn một bữa cơm nhỏ trong nhà. Cách làm tuỳ gia đình và tuỳ cảm nhận của những người thân thiết nhất.
Có nên thắp hương báo tổ tiên vào ngày sinh nhật con không?
Đây là nếp tự phát của một số gia đình, không phải lễ bắt buộc. Nếu gia đình có thói quen thờ cúng và muốn làm, một nén hương giản dị là đủ; không cần sắm lễ hay làm cầu kỳ.