Người Chăm có những nghi lễ riêng để đánh dấu một người đến tuổi trưởng thành: lễ Karơh dành cho con gái và lễ Katat dành cho con trai ở cộng đồng Chăm Bà Ni. Theo các ghi chép dân tộc học, người con gái Chăm xưa phải qua lễ Karơh rồi mới được bàn chuyện hôn nhân; còn với nam giới Chăm Bà Ni, lễ Katat là mốc được nhận là người lớn trong cộng đồng tôn giáo của mình.
Người Chăm ở Việt Nam không phải một khối đồng nhất. Có cộng đồng Chăm Ahier (thường gọi Chăm Bà La Môn), Chăm Awal (Chăm Bà Ni) sống chủ yếu ở vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà và Lâm Đồng), và cộng đồng Chăm theo Islam sống nhiều ở An Giang, Tây Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh. Mỗi cộng đồng có cách đánh dấu tuổi trưởng thành khác nhau, và bài này đi lần lượt từng nhóm, ở mức phong tục.
Vì sao lễ trưởng thành của người Chăm không giống nhau
Sự khác biệt bắt nguồn từ tôn giáo và lịch sử. Người Chăm Ahier giữ tín ngưỡng có gốc từ Bà La Môn giáo pha trộn với tín ngưỡng bản địa; người Chăm Awal theo một dạng Hồi giáo đã bản địa hoá rất sâu, gọi là Bà Ni; người Chăm ở Nam Bộ và một phần ở nơi khác theo Islam gần với cộng đồng Hồi giáo quốc tế. Ba cộng đồng có chức sắc, nơi thờ tự, lịch lễ riêng.
Vì vậy, khi nói "lễ trưởng thành của người Chăm", bạn cần nói rõ là của cộng đồng nào. Lễ Karơh có ở cả Chăm Ahier và Chăm Awal ở vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ, nơi chế độ mẫu hệ còn đậm. Lễ Katat là của Chăm Bà Ni. Người Chăm theo Islam lại đánh dấu tuổi trưởng thành theo giáo luật Islam, với nghi thức cắt bì cho bé trai và việc bắt đầu giữ các bổn phận tôn giáo.
Điểm chung của cả ba là lễ trưởng thành không chỉ là chuyện tuổi tác mà là chuyện tư cách: qua lễ, người ấy được cộng đồng thừa nhận là đủ lớn để lập gia đình, để tham gia lễ nghi, để gánh bổn phận. Chi tiết nghi thức do chức sắc mỗi cộng đồng nắm giữ; muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi các vị chức sắc và người già trong làng.
Lễ Karơh: con gái Chăm bước vào tuổi lấy chồng
Karơh thường được mô tả là lễ trưởng thành của con gái Chăm, làm khi cô gái đến khoảng tuổi mười lăm, có nơi sớm hoặc muộn hơn tuỳ gia đình. Theo quan niệm truyền thống, cô gái chưa làm lễ Karơh thì chưa được coi là người lớn, chưa được bàn chuyện cưới hỏi. Lễ vì thế có ý nghĩa như một lời thông báo của gia đình với họ tộc và làng rằng con gái nhà mình đã trưởng thành.
Lễ do chức sắc của cộng đồng chủ trì, gia đình mời họ hàng đến dự. Theo các mô tả phổ biến, trong lễ cô gái mặc trang phục truyền thống, được làm một số nghi thức mang ý nghĩa tẩy sạch và chúc phúc, được người lớn dặn dò về bổn phận của người phụ nữ trong gia đình mẫu hệ. Chi tiết nghi thức khác nhau giữa Chăm Ahier và Chăm Awal và giữa các làng.
Vì lễ tốn kém, ngày trước nhiều gia đình gộp lại làm Karơh cho nhiều cô gái trong cùng một đợt, có khi chị em họ cùng làm một lần. Đây cũng là dịp gia đình thể hiện sự chu đáo với con gái, nên nhiều nhà chuẩn bị rất lâu. Ngày nay, theo nhiều ghi nhận, lễ Karơh ít được tổ chức hơn trước; có nơi làm gọn, có nơi gần như không còn làm. Khi kể về Karơh, bạn nên nói rõ đây là tục đang thưa dần, tránh mô tả như thể mọi cô gái Chăm hiện nay đều qua lễ này.
Karơh và chế độ mẫu hệ của người Chăm
Con gái là người giữ dòng họ. Ở cộng đồng Chăm Ahier và Chăm Awal vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ, dòng họ được tính theo bên mẹ. Con cái mang họ mẹ theo nghĩa dòng tộc, con gái út thường ở lại chăm cha mẹ và giữ nhà. Vì thế việc con gái trưởng thành là chuyện lớn của cả dòng.
Nhà gái chủ động trong hôn nhân. Theo tục mẫu hệ, nhà gái thường là bên chủ động hỏi chồng cho con, và người chồng về ở nhà vợ. Lễ Karơh mở đường cho bước đó: chỉ khi con gái đã qua lễ, gia đình mới bắt đầu tính chuyện tìm chồng cho con.
Tài sản đi theo đường mẹ. Trong nếp truyền thống, đất đai, nhà cửa thường được truyền cho con gái. Người phụ nữ trưởng thành vì vậy mang trách nhiệm giữ gìn tài sản và nếp nhà, và lễ Karơh là lúc những trách nhiệm ấy được nhắc đến.
Mẫu hệ đang thay đổi. Đi học, đi làm xa, sống ở đô thị, kết hôn với người khác dân tộc khiến nhiều nếp mẫu hệ thay đổi. Khi viết về chế độ mẫu hệ Chăm, nên dùng cách nói "theo truyền thống", "ở nhiều làng" thay vì khẳng định mọi gia đình Chăm đều như vậy.
Lễ Katat: tuổi trưởng thành của nam giới Chăm Bà Ni
Ở cộng đồng Chăm Bà Ni, con trai đến khoảng tuổi mười lăm thường làm lễ Katat. Theo các mô tả dân tộc học, đây là lễ cắt bì mang tính tượng trưng: chức sắc Bà Ni thực hiện nghi thức bằng động tác mô phỏng, không phải phẫu thuật thật như ở cộng đồng Hồi giáo quốc tế. Qua lễ, người con trai được coi là đã trưởng thành về mặt tôn giáo, có thể tham gia đầy đủ các sinh hoạt của cộng đồng Bà Ni.
Lễ Katat cho thấy rõ nét bản địa hoá của Bà Ni: một nghi thức có gốc từ Hồi giáo được giữ lại dưới dạng biểu tượng, gắn với nếp sống của làng Chăm. Tương tự Karơh, lễ Katat thường được tổ chức cho nhiều người cùng một đợt, do các vị chức sắc chủ trì tại nơi sinh hoạt tôn giáo của làng, và gia đình mời họ hàng đến chung vui.
Người ngoài cộng đồng nên tránh so sánh Bà Ni với Islam theo kiểu đúng – sai. Đó là hai cộng đồng tôn giáo có lịch sử riêng, và người Chăm Bà Ni có cách hiểu riêng về tín ngưỡng của mình. Nếu cần tìm hiểu kỹ, nên hỏi chính các vị chức sắc Bà Ni hoặc đọc sách của các nhà nghiên cứu văn hoá Chăm, nhiều người trong số đó là người Chăm.
Ba cộng đồng Chăm, ba cách đánh dấu tuổi trưởng thành
Bảng dưới tóm tắt ở mức khái quát để bạn khỏi nhầm khi đọc tài liệu; mỗi làng có thể khác.
| Cộng đồng | Nơi sống chủ yếu | Mốc trưởng thành thường nhắc đến |
|---|---|---|
| Chăm Ahier (Bà La Môn) | Vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà, Lâm Đồng) | Lễ Karơh cho con gái |
| Chăm Awal (Bà Ni) | Cùng vùng trên, nhiều làng xen kẽ với Chăm Ahier | Lễ Karơh cho con gái, lễ Katat cho con trai |
| Chăm theo Islam | An Giang, Tây Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh và một số nơi khác | Cắt bì cho bé trai theo giáo luật, bắt đầu giữ các bổn phận tôn giáo khi đến tuổi |
Người Chăm theo Islam ở Nam Bộ thường làm lễ cắt bì cho bé trai khi còn nhỏ, tuổi cụ thể tuỳ gia đình và cộng đồng. Ngoài nghi thức ấy, tuổi trưởng thành gắn với việc bắt đầu giữ các bổn phận như cầu nguyện, nhịn chay trong tháng Ramadan. Phần giáo lý thuộc về các vị giáo cả; bài chỉ nói ở mức phong tục.
Các tên gọi Karơh, Katat được phiên âm theo nhiều cách khác nhau trong sách báo; khi trích dẫn, bạn có thể ghi kèm "còn viết là…" để người đọc dễ tra.
Sau lễ: người trưởng thành đứng ở đâu trong gia đình Chăm
Ý nghĩa của Karơh hay Katat không dừng ở ngày làm lễ. Sau lễ, người con gái Chăm ở vùng mẫu hệ được coi là đủ tư cách để gia đình bàn chuyện hôn nhân, được tham gia việc nhà với vai trò người lớn, theo mẹ và các dì học cách giữ nếp, giữ của, chuẩn bị cho ngày chính mình làm chủ một gia đình. Ở những làng còn giữ nếp xưa, cô gái đã qua lễ cũng được nhìn nhận khác trong các dịp tụ họp của họ tộc.
Với nam giới Chăm Bà Ni, sau lễ Katat, người con trai được tham gia đầy đủ hơn các sinh hoạt tôn giáo của cộng đồng, theo hướng dẫn của các vị chức sắc. Trong gia đình mẫu hệ, người đàn ông sau này về ở nhà vợ, nên tuổi trưởng thành của anh ta cũng gắn với việc học cách làm người chồng, người con rể trong một gia đình do phụ nữ giữ dòng.
Nhìn từ bên ngoài, những thay đổi ấy không có gì ồn ào; không có giấy tờ, không có tiệc lớn hằng năm. Nhưng trong nhận thức của người trong làng, đó là ranh giới rõ ràng giữa trẻ con và người lớn. Ngày nay, khi các mốc như học xong phổ thông, đi làm, đủ tuổi kết hôn theo pháp luật trở nên quan trọng hơn, nhiều gia đình Chăm vẫn giữ ý nghĩa ấy theo cách giản dị: một bữa cơm họ hàng, một lời dặn của người già, thay cho nghi lễ đầy đủ.
Khi tìm hiểu hoặc viết về lễ trưởng thành của người Chăm
Văn hoá Chăm thường bị kể lại một cách chung chung hoặc lạ hoá. Vài điều giúp bạn viết chính xác và tôn trọng hơn:
- Luôn ghi rõ cộng đồng nào: Chăm Ahier, Chăm Awal hay Chăm theo Islam, và ở làng nào, tỉnh nào.
- Không gọi lễ Karơh là "lễ lạ", không giật tít về chuyện cắt bì; đây là những nghi lễ bình thường và thiêng liêng với người trong cuộc.
- Không chụp ảnh cận mặt người tham dự lễ khi chưa xin phép, nhất là các cô gái trong lễ Karơh.
- Tôn trọng chức sắc: không bình phẩm về các vị chức sắc hay về đúng sai giữa các cộng đồng tôn giáo Chăm.
- Dùng tên địa danh hiện hành (Khánh Hoà, Lâm Đồng sau sáp nhập), kèm tên cũ để người đọc hình dung.
- Tìm đến tư liệu của chính người Chăm: các nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà giáo người Chăm, Trung tâm nghiên cứu văn hoá Chăm và bảo tàng ở địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Lễ Karơh làm khi con gái Chăm bao nhiêu tuổi?
Theo các mô tả phổ biến, lễ thường làm khi cô gái khoảng tuổi mười lăm, có nơi sớm hoặc muộn hơn tuỳ gia đình và làng. Điều quan trọng là lễ được làm trước khi bàn chuyện hôn nhân.
Ngày nay con gái Chăm còn làm lễ Karơh không?
Lễ ít được tổ chức hơn trước. Có làng vẫn giữ, có nơi làm gọn, có nơi gần như không còn. Lý do gồm chi phí, việc học hành, đi làm xa và nếp sống thay đổi. Khi nói về Karơh, nên coi là một tục đang thưa dần.
Lễ Katat có phải là cắt bì thật không?
Theo các ghi chép dân tộc học về người Chăm Bà Ni, lễ Katat là nghi thức cắt bì tượng trưng, chức sắc chỉ làm động tác mô phỏng. Đây là nét riêng của cộng đồng Bà Ni, khác với cộng đồng Chăm theo Islam.
Chăm Bà Ni và Chăm theo Islam khác nhau thế nào?
Hai cộng đồng đều có gốc liên quan đến Hồi giáo nhưng phát triển theo hai hướng. Chăm Bà Ni bản địa hoá sâu, có chức sắc và lễ nghi riêng, sống xen với Chăm Ahier. Chăm theo Islam gần với cộng đồng Hồi giáo quốc tế về giáo luật và nghi lễ.
Người Chăm Ahier có lễ trưởng thành cho con trai không?
Các tài liệu phổ biến nhắc nhiều đến lễ Karơh cho con gái ở cộng đồng Chăm Ahier, ít nhắc lễ riêng cho con trai. Nếu cần tìm hiểu cụ thể, bạn nên hỏi chức sắc và người già ở chính làng Chăm Ahier mình quan tâm.
Đọc thêm về văn hoá Chăm ở đâu đáng tin?
Nên tìm sách và bài viết của các nhà nghiên cứu văn hoá Chăm, nhiều người là người Chăm; tư liệu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam; và các cơ quan văn hoá địa phương ở Khánh Hoà, Lâm Đồng, An Giang.