Ở nhiều phum sóc Khmer Nam Bộ, con trai thường vào chùa tu một thời gian, dài ngắn tuỳ nhà, trước khi lập gia đình. Theo quan niệm của cộng đồng, thời gian tu ở chùa giúp người thanh niên học chữ Khmer, học đạo lý, học phép ứng xử, và báo hiếu cha mẹ. Người đã từng tu thường được xem là chín chắn hơn, đáng tin hơn khi dựng vợ gả chồng.
Bài này nhìn tục ấy như một mốc trưởng thành trong văn hoá Khmer: vì sao có tục, người tu học những gì, rời chùa như thế nào, và ngày nay tục đổi thay ra sao. Phần giáo lý của Phật giáo Nam tông thuộc về chư tăng; nếu muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi các sư ở chùa. Bài chỉ nói ở mức phong tục và đời sống.
Vì sao chùa là trường học của con trai Khmer
Với người Khmer Nam Bộ, ngôi chùa không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm của cả phum sóc: nơi họp việc chung, nơi tổ chức lễ hội, nơi giữ chữ viết và sách vở, nơi người già đến nghe giảng và trẻ con đến học. Trước khi có trường học phổ thông rộng khắp, chùa gần như là nơi duy nhất dạy chữ Khmer cho con trai trong phum.
Từ vai trò ấy hình thành một nếp: con trai đến tuổi lớn được cha mẹ đưa vào chùa. Thời gian ở chùa vừa là học chữ, vừa là học làm người theo khuôn phép của cộng đồng. Người Khmer cũng quan niệm việc con trai đi tu là cách báo hiếu cha mẹ, đem phước về cho gia đình. Đây là quan niệm tôn giáo của cộng đồng; khi kể lại, bạn nên giữ đúng cách nói ấy.
Vì vậy, trong ký ức của nhiều thế hệ, quãng thời gian ở chùa được nhắc đến như một chặng đời bình thường, giống như người Kinh nói về những năm đi học. Một người đàn ông Khmer trung niên có thể kể rằng mình tu mấy năm ở chùa trong sóc, học chữ với sư nào, rồi mới ra đời làm ruộng, đi làm thuê, lấy vợ. Chặng ấy không phải là chọn nghề tu suốt đời, dù có người ở lại.
Những gì người tu học ở chùa
Nội dung học thay đổi theo chùa và theo thời gian ở lại, nhưng thường gồm mấy phần chính:
- Chữ Khmer: đọc, viết, và với người tu lâu, đọc được kinh sách cổ. Đây là lý do nhiều người Khmer lớn tuổi biết chữ Khmer rất vững dù ít học trường phổ thông.
- Giới luật và nếp sinh hoạt: giờ giấc, ăn uống, đi đứng, nói năng theo khuôn phép nhà chùa. Nhiều người kể rằng đây là phần làm thay đổi tính nết rõ nhất.
- Đạo lý: hiếu với cha mẹ, kính người già, không làm hại người khác, sống tiết độ. Phần này do chư tăng giảng dạy theo giáo lý của mình.
- Nghi lễ của phum sóc: người tu tham gia các lễ lớn trong năm như Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta, Ok Om Bok, mùa an cư, nhờ đó hiểu lịch lễ của cộng đồng.
- Nghề thủ công: ở một số chùa, người tu học thêm vẽ, chạm khắc, làm đồ trang trí cho chùa, chơi nhạc cụ ngũ âm. Nhiều nghệ nhân Khmer có nghề từ thời tu ở chùa.
- Việc chung: quét dọn, sửa sang chùa, giúp chuẩn bị lễ hội. Đây là bài học về trách nhiệm với cộng đồng.
Từ lúc vào chùa đến lúc hoàn tục: các chặng chính
Các chặng dưới đây là khung chung theo mô tả phổ biến về tục ở phum sóc Khmer; trình tự và tên lễ cụ thể do nhà chùa quyết định.
- Gia đình quyết định cho con vào chùa, thường bàn với sư cả và người giúp việc chùa. Tuổi vào chùa khác nhau; có em vào từ khi còn nhỏ, có người đến tuổi thanh niên mới vào.
- Lễ xuất gia: người vào tu được cạo tóc, khoác y, nhận giới. Đây là ngày quan trọng của cả nhà; họ hàng thường đến dự, cha mẹ tiễn con vào chùa.
- Thời gian tu: người còn trẻ thường ở bậc sa di; người đủ tuổi theo quy định của giáo hội có thể thọ giới tỳ kheo. Thời gian dài ngắn tuỳ nguyện vọng và hoàn cảnh: vài tháng, một mùa an cư, hoặc nhiều năm.
- Hoàn tục: khi muốn trở về đời sống gia đình, người tu xin phép sư cả và làm lễ ra khỏi chùa. Trong văn hoá Khmer, hoàn tục là chuyện bình thường, không bị chê trách.
- Trở về phum sóc: người đã từng tu thường được tin cậy hơn trong việc chung; một số người sau này được cộng đồng bầu làm Achar, người giúp việc nghi lễ ở chùa và trong phum.
Vì người ta có thể vào tu và hoàn tục nhiều lần trong đời, đi tu ở chùa với người Khmer không giống chuyện "xuất gia" theo nghĩa chọn cuộc sống tu hành vĩnh viễn mà nhiều người Kinh vẫn hiểu.
Đi tu và chuyện lập gia đình
Câu hỏi người ngoài hay đặt ra là: có phải con trai Khmer bắt buộc phải tu thì mới được cưới vợ? Câu trả lời ngắn là không có quy định bắt buộc nào. Nhưng trong quan niệm của nhiều phum sóc, người đã từng tu được đánh giá cao khi bàn chuyện hôn nhân. Cha mẹ bên gái thường hỏi chàng trai có từng ở chùa không, học được những gì, vì đó là dấu hiệu người ấy hiểu lễ nghĩa và biết chữ.
Trong đám cưới truyền thống của người Khmer, chư tăng và Achar giữ vai trò quan trọng ở một số nghi thức. Người từng tu thường quen với những nghi thức này hơn, nên việc chuẩn bị cũng thuận hơn. Đó là một lý do thực tế khiến tục tu ở chùa gắn với tuổi sắp lập gia đình.
Ngày nay, khi con trai đi học xa, đi làm ở thành phố hoặc ở tỉnh khác, nhiều người không có thời gian tu dài. Cộng đồng chấp nhận điều đó; thay vì tu nhiều năm, có người tu một mùa an cư, có người tham gia các khoá tu ngắn vào dịp hè. Ý nghĩa báo hiếu và học lễ nghĩa vẫn được giữ, chỉ có thời gian là rút ngắn.
Gia đình và phum sóc trong thời gian con ở chùa
Một người vào chùa không có nghĩa là rời khỏi gia đình. Ở nhiều phum sóc, cha mẹ và họ hàng vẫn gắn với người tu qua những việc rất đời thường: góp phần cơm khi sư đi khất thực buổi sáng, mang đồ dùng cần thiết lên chùa, đến dự các lễ lớn và nhìn con trong bộ y. Với nhiều bà mẹ Khmer, những buổi sáng đứng trước cổng nhà chờ đoàn sư đi qua, trong đó có con mình, là một ký ức được kể lại rất lâu.
Ngôi chùa cũng không tách khỏi phum. Chư tăng và người tu trẻ có mặt trong các việc lớn của từng nhà: cầu an khi có người ốm, tụng kinh khi có tang, chứng lễ khi có cưới. Nhờ đó người thanh niên ở chùa học được cách cả cộng đồng vận hành, biết nhà nào có việc gì, người già nào cần giúp đỡ. Đây là phần học không có trong sách, nhưng là lý do người từng tu thường hiểu việc chung hơn bạn cùng lứa.
Vì gắn bó như vậy, ngày một người hoàn tục trở về cũng là chuyện của cả nhà. Có gia đình làm một buổi mời họ hàng, có nhà chỉ lặng lẽ đón con về. Không có khuôn chung bắt buộc; điều được coi trọng là người trở về giữ được những gì đã học: nói năng chừng mực, biết kính trên nhường dưới, biết góp sức cho chùa và cho phum. Người già trong sóc thường nhìn vào những điều đó để đánh giá, chứ không nhìn vào việc người ấy tu bao lâu.
Tu ở chùa xưa và nay: những thay đổi dễ thấy
So sánh dưới đây dựa trên các mô tả phổ biến về đời sống phum sóc Khmer Nam Bộ; mỗi chùa, mỗi vùng có khác.
| Khía cạnh | Trước đây | Ngày nay |
|---|---|---|
| Thời gian tu | Thường kéo dài nhiều năm | Nhiều người tu ngắn: vài tháng, một mùa an cư, khoá hè |
| Học chữ | Chùa gần như là nơi duy nhất dạy chữ Khmer | Có cả trường phổ thông song ngữ, lớp chữ Khmer dịp hè ở chùa |
| Lý do vào chùa | Học chữ, học đạo lý, báo hiếu | Vẫn là báo hiếu, học đạo lý; thêm lý do giữ chữ và văn hoá |
| Người tu tiếp tục học | Ít có điều kiện học tiếp ngoài chùa | Nhiều sư trẻ vừa tu vừa học phổ thông, đại học |
| Vai trò sau khi hoàn tục | Được tin cậy trong việc chung của phum | Vẫn vậy, cộng thêm hiểu biết khi đi làm, đi học xa |
Điểm không đổi là vị trí của ngôi chùa trong lòng cộng đồng. Lớp học chữ Khmer dịp hè ở nhiều chùa vẫn đông, và người Khmer đi làm xa thường về chùa trong các lễ lớn.
Hiểu đúng khi tìm hiểu hoặc viết về tục này
Không khái quát cả cộng đồng. Người Khmer ở Việt Nam sống tập trung ở các tỉnh Nam Bộ như An Giang (gồm cả địa bàn Kiên Giang cũ), Cần Thơ (gồm cả Sóc Trăng cũ), Vĩnh Long (gồm cả Trà Vinh cũ) và một số nơi khác. Mỗi vùng, mỗi chùa giữ tục một kiểu, nên tránh viết "mọi con trai Khmer đều…".
Tôn trọng chư tăng. Gặp sư đi khất thực hay làm lễ, không chắn đường, không chụp ảnh cận mặt khi chưa xin phép. Phụ nữ theo lệ không chạm vào người sư; khi trao vật gì, nhiều người đặt xuống để sư nhận.
Phân biệt với Phật giáo Bắc tông. Chùa Khmer theo Phật giáo Nam tông, khác nhiều với chùa của người Kinh về nghi lễ, y phục, sinh hoạt. Không nên lấy hiểu biết về chùa Bắc tông để suy ra.
Không "lạ hoá". Tục tu ở chùa của thanh niên cũng có ở các nước Phật giáo Nam tông khác trong khu vực. Đó là một nếp văn hoá có gốc sâu, không phải điều kỳ lạ để giật tít.
Hỏi đúng người. Muốn hiểu sâu về giới luật và ý nghĩa tu học, hãy hỏi chư tăng; muốn hiểu phong tục trong phum, hãy hỏi Achar và người già.
Câu hỏi thường gặp
Con trai Khmer bao nhiêu tuổi thì vào chùa tu?
Không có một tuổi cố định. Có em vào chùa từ nhỏ để học chữ, có người đến tuổi thanh niên mới vào. Quyết định thuộc về gia đình và nhà chùa, tuỳ hoàn cảnh và nguyện vọng của người tu.
Con gái Khmer có đi tu ở chùa không?
Tục tu một thời gian ở chùa trước tuổi trưởng thành chủ yếu dành cho nam giới. Phụ nữ Khmer gắn bó với chùa theo cách khác, như tham gia công quả, nghe giảng, chuẩn bị lễ. Một số phụ nữ lớn tuổi giữ giới và sinh hoạt gần chùa theo truyền thống riêng.
Hoàn tục có bị cộng đồng chê trách không?
Không. Trong văn hoá Khmer, việc vào tu một thời gian rồi trở về đời sống gia đình là chuyện bình thường và được tôn trọng. Người từng tu thường được tin cậy hơn chứ không bị đánh giá thấp.
Achar là ai?
Achar là người am hiểu nghi lễ, giúp chư tăng và cộng đồng trong các lễ ở chùa và trong phum như cưới, tang, lễ hội. Achar thường là người đã từng tu lâu ở chùa và được cộng đồng tín nhiệm.
Người không phải Khmer có thể đến chùa Khmer tham quan không?
Nhiều chùa Khmer đón khách tham quan. Bạn nên ăn mặc kín đáo, cởi giày khi vào chánh điện, nói nhỏ, xin phép trước khi chụp ảnh và không làm phiền giờ sinh hoạt của chư tăng.
Tục đi tu có còn phổ biến không?
Vẫn còn ở nhiều phum sóc, nhưng thời gian tu thường ngắn hơn trước vì thanh niên đi học, đi làm xa. Các khoá tu ngắn và lớp học chữ Khmer dịp hè ở chùa là cách cộng đồng giữ nếp này.