Với người Khmer Nam Bộ, tang lễ gắn liền với ngôi chùa Phật giáo Nam tông của phum sóc: sư sãi đến tụng kinh từ lúc người mất còn ở nhà, con cháu có thể xuất gia ngắn ngày trong lễ tang (tục tu trước lửa), người mất được hoả táng, và phần cốt thường được gửi vào tháp nhỏ trong khuôn viên chùa. Ngôi chùa vì thế là nơi người Khmer đi qua trọn vòng đời, từ lễ cầu an lúc nhỏ đến lúc được tiễn đưa.
Bài này giới thiệu tang lễ người Khmer ở mức phong tục, trung lập về tôn giáo: các phần chính, ý nghĩa tục tu trước lửa, vai trò của chùa và những điều cần biết khi đi viếng. Phần giáo lý Phật giáo Nam tông là lĩnh vực của chư tăng; muốn hiểu sâu nên hỏi sư trụ trì. Tục ở các phum sóc thuộc An Giang (gồm vùng Kiên Giang cũ), Cần Thơ (gồm Sóc Trăng cũ), Vĩnh Long (gồm Trà Vinh cũ), Cà Mau (gồm Bạc Liêu cũ) có chỗ khác nhau.
Ngôi chùa trong vòng đời người Khmer
Phần lớn người Khmer ở Nam Bộ theo Phật giáo Nam tông (Theravada). Mỗi phum sóc thường có một ngôi chùa, vừa là nơi tu hành, vừa là trường học chữ Khmer, nơi hội họp, nơi giữ các lễ của cộng đồng. Người Khmer sinh ra được làm lễ ở chùa, con trai đến tuổi nhiều người vào chùa tu một thời gian, cưới hỏi mời sư đến tụng kinh, và khi mất được tiễn đưa cũng với sư.
Vì vậy, khi một người trong phum mất, người đầu tiên gia đình báo thường là nhà chùa. Sư sãi đến nhà tụng kinh, hướng dẫn gia đình các việc cần làm, và chùa cũng là nơi thực hiện hoả táng, lưu giữ phần cốt sau này.
Các nghiên cứu về tang ma người Khmer ghi nhận nghi lễ chủ yếu theo Phật giáo Nam tông, nhưng vẫn giữ những yếu tố có gốc từ tín ngưỡng Bà La Môn và tín ngưỡng dân gian của cư dân vùng này. Sự đan xen ấy là bình thường ở nhiều cộng đồng Đông Nam Á.
Theo quan niệm phổ biến trong cộng đồng, cái chết không phải sự kết thúc mà là một bước chuyển sang kiếp sống khác. Tang lễ vì thế hướng đến việc giúp người mất tích được phước lành cho chặng đường tiếp theo, qua tụng kinh, cúng dường chư tăng, và các việc thiện con cháu làm thay.
Các phần chính của một đám tang người Khmer
Khung dưới đây tổng hợp từ các mô tả phổ biến. Trình tự, số ngày và tên gọi bằng tiếng Khmer có thể khác giữa các phum sóc và giữa các gia đình.
- Lúc lâm chung. Gia đình mời sư đến tụng kinh bên người sắp mất; người thân ở bên, nói những lời nhẹ nhàng.
- Tắm rửa, khâm liệm. Người mất được tắm rửa, thay áo, đặt vào quan tài; nhiều nhà có nghi thức buộc chỉ, đặt lễ vật nhỏ theo tục.
- Những ngày quàn tại nhà. Sư đến tụng kinh theo giờ; gia đình cúng dường cơm cho sư; họ hàng, người trong phum đến viếng.
- Tu trước lửa. Con trai hoặc cháu trai của người mất có thể xuất gia ngắn ngày trong dịp tang để làm phước cho người mất.
- Đưa tang và hoả táng. Linh cữu được đưa đến nơi hoả táng của chùa hoặc của cộng đồng; sư đi trước dẫn đường.
- Gửi cốt và các lễ sau tang. Phần cốt được đặt vào tháp ở chùa hoặc mang về nhà; gia đình làm các lễ cầu siêu theo mốc ngày.
Trong suốt các ngày tang, cộng đồng phum sóc góp sức rất nhiều: người dựng rạp, người nấu cơm cúng dường, người lo việc ở chùa. Tục tương trợ ấy giúp nhà có tang, nhất là nhà khó khăn, vẫn lo được lễ đầy đủ.
Tu trước lửa: con cháu xuất gia để làm phước cho người mất
Một nét đặc trưng của tang lễ Khmer là tục tu trước lửa, nghiên cứu về tang lễ Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long ghi nhận đây là nghi thức quan trọng. Con trai, cháu trai, có khi là người thân khác của người mất, xin xuất gia tạm thời trong thời gian tang lễ. Họ cạo tóc, mặc y, theo các sư trong những nghi thức tiễn đưa, trước khi người mất được hoả táng.
Ý nghĩa được giải thích phổ biến là báo hiếu và tạo phước: việc người con xuất gia, dù ngắn ngày, được coi là một việc làm thiện lớn, có thể hồi hướng cho cha mẹ đã mất. Thời gian tu tuỳ gia đình và tuỳ chùa, có người chỉ vài ngày, có người lâu hơn.
Tục này khác với việc con trai Khmer vào chùa tu một thời gian trước khi lập gia đình như một bước trưởng thành. Tu trước lửa gắn với tang lễ, mang ý nghĩa báo hiếu cho một người cụ thể; còn đi tu trước khi trưởng thành là một nếp chung của cộng đồng.
Người ngoài gặp những người đang tu trước lửa nên cư xử như với các vị sư: chào hỏi lễ phép bằng cách chắp tay, phụ nữ không chạm vào người đang tu, không mời họ ăn uống sai giờ theo giới luật. Hỏi người nhà nếu không chắc nên làm thế nào.
Hoả táng và tháp cốt trong khuôn viên chùa
Người Khmer theo truyền thống hoả táng người mất. Xưa việc này làm ở giàn thiêu ngoài trời gần chùa, nay nhiều chùa và địa phương đã có lò hoả táng, vừa sạch hơn vừa đỡ củi. Sư sãi tụng kinh trước khi hoả táng, con cháu và người trong phum tiễn đưa.
Phần cốt sau hoả táng thường được gia đình đặt vào những tháp nhỏ trong khuôn viên chùa. Đi qua sân các ngôi chùa Khmer ở miền Tây, bạn dễ thấy những tháp nhỏ xinh xắn nằm rải rác bên các hàng thốt nốt. Mỗi tháp thuộc một gia đình, có khi chứa cốt của nhiều thế hệ. Có gia đình mang cốt về nhà thờ hoặc giữ theo cách khác.
Việc gửi cốt ở chùa khiến ngôi chùa thật sự là nơi gắn kết các thế hệ của phum sóc. Vào những dịp lễ lớn, nhất là lễ Sene Dolta vào khoảng cuối tháng tám âm lịch, con cháu về chùa, làm lễ tưởng nhớ ông bà tổ tiên, cúng dường chư tăng.
Khi tham quan chùa Khmer, du khách nên đi nhẹ nói khẽ ở khu tháp cốt, không leo trèo, không chạm hay đặt đồ lên tháp, không chụp ảnh với dáng vui đùa trước tháp.
Tang phục, kiêng cữ và những lễ sau tang
Trong tang lễ người Khmer, gia đình người mất thường mặc trắng. Có nơi con cháu cạo tóc để tỏ lòng thương tiếc, ngoài những người tu trước lửa. Màu trắng cũng là màu của người đến chùa trong nhiều dịp lễ, nên tang phục Khmer không nặng nề như tang phục theo lối Nho gia của người Việt, người Hoa.
Sau khi hoả táng, gia đình làm các lễ cầu siêu theo mốc ngày, thường có lễ sau bảy ngày và lễ trăm ngày, mời sư đến nhà hoặc đem cơm đến chùa cúng dường. Những lễ này chủ yếu là tụng kinh, cúng dường chư tăng, làm phước, hồi hướng cho người đã mất.
Kiêng cữ của gia đình có tang ở người Khmer nhìn chung nhẹ hơn nhiều cộng đồng khác. Gia đình hạn chế tổ chức việc vui trong thời gian đầu, nhưng không có quy định để tang dài nhiều năm. Cách hiểu phổ biến là việc làm phước cho người mất quan trọng hơn sự kiêng khem.
Mỗi năm, vào dịp Sene Dolta, con cháu lại mang lễ vật lên chùa tưởng nhớ những người thân đã mất, bên cạnh ông bà tổ tiên các đời. Đó là cách mối liên hệ với người đã khuất được nối tiếp lâu dài, qua ngôi chùa của phum sóc.
Những điều cần biết khi đi viếng đám tang người Khmer
Trang phục. Mặc màu trắng hoặc tối, kín đáo, che vai và đầu gối, vì nhiều phần lễ diễn ra ở chùa. Gia đình có tang thường mặc trắng; khách không cần mặc trắng nhưng tránh màu sặc sỡ.
Ứng xử với sư sãi. Chắp tay chào; phụ nữ không chạm vào sư, không đưa đồ trực tiếp từ tay mình sang tay sư. Ngồi thấp hơn sư khi trò chuyện.
Phúng viếng. Nhiều nơi phúng bằng phong bì, gạo, đồ cúng dường. Hỏi người quen trong phum để góp đúng lệ. Đồ cúng dường chư tăng nên là thứ hợp giới luật, như gạo, nước, vật dụng thường ngày.
Khi sư đang tụng kinh. Ngồi yên, chắp tay hoặc ngồi lặng lẽ; không trò chuyện, không dùng điện thoại.
Ở nơi hoả táng. Chỉ đi theo đoàn nếu được mời; đứng ở vị trí gia đình chỉ, không chụp ảnh. Khi khói lửa bốc lên là lúc gia đình xúc động nhất, khách nên lặng lẽ đứng xa.
Tang lễ người Khmer hôm nay
So với nhiều cộng đồng khác, tang lễ người Khmer giữ được khá đầy đủ cấu trúc truyền thống, chủ yếu nhờ vai trò của ngôi chùa và chư tăng. Tuy vậy, đổi thay vẫn có: lò hoả táng thay giàn thiêu, thời gian quàn ngắn lại, chi phí ăn uống được nhiều phum điều chỉnh cho vừa sức.
Nhiều người Khmer trẻ đi làm ở TP. Hồ Chí Minh hay các khu công nghiệp vẫn về quê khi có tang, tham gia tu trước lửa cho ông bà, cha mẹ. Với nhiều người, đó là dịp nối lại với ngôi chùa sau nhiều năm xa.
Ở các đô thị, một số gia đình Khmer tổ chức tang lễ ở nhà tang lễ, mời sư từ chùa Khmer gần nhất đến tụng kinh, rồi đưa cốt về chùa ở quê. Cách làm linh hoạt ấy cho thấy tục vẫn sống được trong điều kiện mới.
Với người viết về tang lễ Khmer, nên tránh mô tả như một "nghi lễ lạ" để thu hút. Đó là tang lễ của một cộng đồng có hệ thống tôn giáo chặt chẽ và một ngôi chùa đi theo trọn đời người. Khi cần thông tin chính xác, sư trụ trì và ban quản trị chùa của phum là những người nên hỏi đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Tu trước lửa là gì?
Tu trước lửa là tục con cháu, thường là con trai hoặc cháu trai, xuất gia tạm thời trong thời gian tang lễ của người thân, theo các sư trong nghi thức tiễn đưa trước khi hoả táng. Ý nghĩa là báo hiếu và tạo phước hồi hướng cho người mất. Thời gian tu tuỳ gia đình và nhà chùa.
Người Khmer có chôn cất người mất không?
Theo truyền thống, người Khmer theo Phật giáo Nam tông hoả táng người mất, sau đó gửi cốt ở tháp trong chùa hoặc giữ theo cách gia đình chọn. Một số trường hợp đặc biệt hoặc gia đình theo tôn giáo khác có thể chôn cất. Nên hỏi gia đình nếu cần biết.
Tháp nhỏ trong sân chùa Khmer là gì?
Phần lớn là tháp cốt của các gia đình trong phum sóc, nơi đặt phần cốt của người thân sau hoả táng. Mỗi tháp thuộc về một gia đình, có khi nhiều đời. Khi tham quan, nên giữ yên lặng ở khu này, không leo trèo hay đặt đồ lên tháp.
Lễ Sene Dolta có phải lễ tang không?
Không. Sene Dolta là lễ tưởng nhớ ông bà, tổ tiên của người Khmer, diễn ra hằng năm vào khoảng cuối tháng tám âm lịch, con cháu về chùa cúng dường và tưởng niệm. Đây là dịp tưởng nhớ chung của cả cộng đồng, không phải nghi lễ cho một đám tang cụ thể.
Khách người Kinh đi viếng tang người Khmer có cần lạy không?
Không bắt buộc. Khách có thể chắp tay, cúi đầu trước linh cữu theo cách mình quen, thắp nhang nếu gia đình mời. Điều quan trọng là thái độ trang nghiêm, giữ lễ với sư sãi và nói lời chia buồn ngắn gọn với gia đình.