Đoàn xe đón dâu đang đi trên đường làng thì gặp một sợi dây đỏ căng ngang lối, hai đầu có mấy người đứng cười, bên cạnh là một chiếc bàn nhỏ. Người trong đoàn quen tục thì biết ngay: phải xuống xe, mời trầu, gửi phong bao, nói vài câu vui thì dây mới được hạ xuống. Đó là tục chăng dây, còn gọi là giăng dây, một tục đón dâu khá phổ biến ở làng quê Bắc Bộ và một số vùng miền Trung.
Bài này nói về các cách giải thích gốc của tục, cách làm thường gặp, những chỗ tục bị biến tướng, và cách cả nhà trai lẫn nhà gái ứng xử để chăng dây giữ được cái vui vốn có của nó.
Chăng dây là gì và thường diễn ra lúc nào
Chăng dây là việc căng một sợi dây ngang đường đoàn nhà trai đi qua, thường vào lúc đón dâu, đôi khi cả lúc mang lễ ăn hỏi sang. Người chăng dây có thể là trẻ con trong xóm, thanh niên trong làng, bạn bè cô dâu, hoặc chính người trong họ nhà gái. Có nơi chỉ căng một sợi dây; có nơi đặt thêm một chiếc bàn nhỏ có bình hoa, đĩa trầu, chén rượu.
Đoàn nhà trai muốn đi qua thì phải dừng lại. Người đi đầu, thường là một người khéo ăn nói được nhà trai cử từ trước, xuống chào, mời trầu, mời thuốc, đưa phong bao lì xì hoặc kẹo bánh. Bên chăng dây nhận quà, nói vài câu chúc, rồi hạ dây cho đoàn đi.
Thời điểm chăng dây thường là trên đường từ nhà trai sang nhà gái, hoặc ngay đầu ngõ nhà gái. Có làng chăng cả lúc đoàn rước dâu ra về, khi đó cô dâu đã ngồi trong xe. Chăng ở đâu, mấy lần, đều tuỳ nếp làng; người đi đón dâu nên hỏi nhà gái trước để không bị bất ngờ.
Ở một số nơi, sợi dây được thay bằng dải lụa đỏ, dây hoa, hoặc một cây tre đặt ngang lối. Hình thức khác nhau nhưng ý thì giống: đoàn đón dâu phải dừng lại chào người làng trước khi đưa người con gái đi.
Những cách giải thích gốc tục
Làng giữ người của làng. Cách giải thích quen thuộc nhất cho rằng người con gái lấy chồng là rời làng, nên làng "giữ lại" một chút, nhà trai phải chào làng mới được đưa đi. Cách hiểu này gần với tinh thần của lệ nộp cheo, khi việc cưới không chỉ là chuyện hai nhà mà còn là chuyện của cả cộng đồng làng.
Chia vui với người ở lại. Một cách khác coi chăng dây là dịp để những người không được mời dự tiệc, nhất là trẻ con trong xóm, cũng được nhận chút quà mừng. Nhà trai chia kẹo, chia lộc là chia vui với cả xóm của cô dâu.
Thử sự khéo léo của nhà trai. Có người giải thích chăng dây là một phép thử nho nhỏ: nhà trai có biết cư xử, có chịu khó, có hào phóng với làng bên vợ không. Người đi đầu ứng đối vui vẻ thì được làng nhà gái quý.
Chưa có thuyết nào thống nhất. Các tài liệu phong tục ghi nhận tục này nhưng không chỉ ra được một nguồn gốc duy nhất. Những câu chuyện gắn chăng dây với một nhân vật lịch sử cụ thể lưu truyền ở vài nơi thường không có căn cứ rõ ràng, nên bạn nên coi đó là truyền thuyết địa phương.
Cách làm thường gặp ở các làng
Không có quy tắc chung cho cả nước. Dưới đây là những cách làm hay được nhắc khi người ta tả lại tục chăng dây ở làng quê:
- Sợi dây thường là dây đỏ hoặc dây kết hoa, tượng trưng cho mối duyên; có nơi dùng dây thừng bình thường.
- Bàn nhỏ đặt cạnh dây có trầu cau, bình hoa, đôi khi có chén rượu để mời người đi đầu đoàn nhà trai.
- Nhà trai chuẩn bị sẵn nhiều phong bao nhỏ, kẹo, bánh, thuốc lá, giao cho một người giữ và xử lý.
- Người đi đầu đoàn nói vài lời chào, cảm ơn làng đã "giữ hộ" cô dâu bao năm, xin phép được đi qua.
- Bên chăng dây chúc đôi trẻ hạnh phúc, hạ dây, có khi tung kẹo cho trẻ con.
- Ở vài nơi, chăng dây diễn ra nhiều lần trên cùng một tuyến đường, mỗi xóm một lần.
Ở một số làng, việc chăng dây được giao cho đúng nhóm bạn bè thân của cô dâu, những người cùng lớn lên trong xóm. Với họ, đây là lần cuối được "giữ" bạn mình trước khi bạn về nhà chồng, nên lời chúc lúc hạ dây thường rất thật lòng.
Những chi tiết này mô tả nếp phổ biến, không phải quy định. Ngày nay, đặc biệt ở vùng ven đô, chăng dây ít hơn trước; nhiều làng chỉ còn trẻ con chăng dây cho vui.
Khi tục bị biến tướng
Cái đẹp của chăng dây nằm ở chỗ nó nhẹ nhàng và vui. Nhưng ở một số nơi, đã có lúc tục bị đẩy thành đòi tiền: người chăng dây không chịu hạ dây nếu phong bao không đủ dày, đoàn đón dâu bị giữ lại lâu, lỡ cả giờ hẹn với nhà gái. Có trường hợp chăng dây giữa đường lớn, xe cộ phải dừng, gây mất an toàn giao thông.
Những chuyện như vậy làm cho nhà trai khó chịu ngay từ ngày đầu, và cũng làm xấu hình ảnh của chính làng nhà gái. Nhiều địa phương đã đưa vào hương ước, quy ước khu dân cư những điều khoản về việc cưới, trong đó nhắc tới việc không chăng dây đòi tiền hoặc gây cản trở.
Chăng dây ở nơi có xe chạy nhanh cũng là một rủi ro thật. Sợi dây căng ngang đường có thể gây tai nạn cho người đi xe máy không để ý. Nếu làng bạn còn giữ tục, chọn chỗ chăng trong ngõ, đường làng, có người đứng giữ ở hai đầu và hạ dây ngay khi có xe khác đi qua.
Có thể thấy, tục giữ được hay không phụ thuộc nhiều vào cách người chăng dây cư xử. Giữ cho nó vui, nhanh, an toàn thì nhà trai sẵn lòng dừng lại; biến nó thành đòi hỏi thì chính người trong làng sẽ muốn bỏ.
Nhà trai và nhà gái nên chuẩn bị gì
Một chút chuẩn bị từ hai phía sẽ giúp tục chăng dây diễn ra đúng tinh thần của nó.
| Bên | Nên làm | Nên tránh |
|---|---|---|
| Nhà gái | Báo trước cho nhà trai biết làng mình có tục chăng dây, thường chăng ở đâu | Để người lạ hoặc nhóm không quen chăng dây đòi tiền nhân danh nhà mình |
| Nhà gái | Nhắc người trong họ, trẻ con chăng dây cho vui và hạ dây nhanh | Chăng dây trên đường lớn, nơi xe chạy nhanh |
| Nhà trai | Cử một người khéo ăn nói đi đầu, giữ sẵn phong bao nhỏ và kẹo bánh | Tỏ ra khó chịu, cãi nhau với người chăng dây |
| Nhà trai | Tính thêm thời gian dừng vào lịch đón dâu | Để tài xế xuống xe xử lý, làm chậm cả đoàn |
| Cả hai | Coi đây là dịp chào hỏi, chia vui với làng cô dâu | Biến nó thành cuộc mặc cả |
Một việc nhỏ mà hữu ích: nhà trai giao hẳn túi phong bao cho một người ngồi xe đầu, không để người đi đầu phải chạy ngược về xe sau lấy thêm. Đoàn dừng càng ngắn thì không khí càng vui, giờ đón dâu càng ít bị lỡ.
Số lượng và giá trị phong bao nên vừa phải; bất kỳ con số nào người ta đưa ra làm ví dụ cũng chỉ là ví dụ giả định, mỗi làng mỗi khác.
Lời ăn tiếng nói khi gặp chăng dây
Chăng dây vui hay căng thẳng phụ thuộc rất nhiều vào mấy câu nói đầu tiên của người đi đầu đoàn nhà trai. Vài gợi ý dưới đây là cách nói mà nhiều người lớn tuổi hay dùng, bạn điều chỉnh cho hợp giọng vùng mình:
- Xuống xe, bước tới chào trước, gọi người lớn tuổi nhất trong nhóm chăng dây bằng "các bác", "các anh chị", gọi trẻ con là "các cháu".
- Giới thiệu ngắn: đây là họ nhà trai từ đâu sang, đón cô dâu của nhà nào trong xóm.
- Cảm ơn làng xóm đã thương yêu, giúp đỡ cô dâu từ bé, mong làng cho phép đoàn được đi qua.
- Mời trầu, mời kẹo, trao phong bao bằng hai tay, nói thêm một câu mời mọi người khi rảnh ghé chơi nhà đôi trẻ.
- Nếu bên chăng dây đùa vui, cứ đùa lại nhẹ nhàng; không ai trách người đi đầu đoàn vì vui tính.
- Khi dây đã hạ, cúi chào một lần nữa rồi mới lên xe, đừng vội vã như vừa thoát khỏi một trạm thu phí.
Những câu này không có trong sách vở nào, cũng không bắt buộc. Chúng chỉ phản ánh tinh thần chung của tục: tôn trọng làng nhà gái và chia vui cùng họ.
Chăng dây ngày nay: giữ phần vui, bỏ phần nặng
Ở nhiều vùng quê, chăng dây đang trở về đúng dáng vẻ ban đầu: một khoảnh khắc vui nhộn trên đường đón dâu, chủ yếu do trẻ con và bạn bè cô dâu làm. Những phong bao nhỏ, gói kẹo, tiếng cười của đám trẻ khiến đoàn nhà trai thấy mình được làng cô dâu đón chào chứ không bị làm khó.
Ở thành phố, tục gần như không còn vì đường xá đông đúc và đoàn đón dâu thường đi bằng xe. Một số đôi trẻ đưa yếu tố chăng dây vào ngay trước cửa nhà gái hoặc trong khuôn viên tiệc như một hoạt động vui cho khách, dùng dải lụa và để bạn bè cô dâu đóng vai người giữ dây.
Với người viết về phong tục hay người trẻ muốn hiểu tục nhà mình, điều đáng ghi lại là cách làng bạn chăng dây: ai chăng, chăng ở đâu, nói những câu gì, nhà trai đáp lại thế nào. Đó là phần tục sống, mỗi làng một vẻ, ít khi được sách vở chép đầy đủ.
Nếu bạn là người đi đầu đoàn nhà trai và lần đầu gặp tục này, hãy nhớ một điều: người chăng dây muốn được chào hỏi và chia vui. Một nụ cười, vài câu xin phép lễ phép và một món quà nhỏ thường là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Chăng dây đón dâu là tục của vùng nào?
Tục chăng dây phổ biến ở làng quê Bắc Bộ và có mặt ở một số vùng miền Trung. Mỗi làng làm một kiểu, có nơi chỉ trẻ con chăng dây cho vui, có nơi người lớn trong họ nhà gái đứng ra.
Nhà trai nên chuẩn bị gì khi biết làng nhà gái có tục chăng dây?
Nên cử một người khéo ăn nói đi đầu, chuẩn bị sẵn nhiều phong bao nhỏ, kẹo bánh, trầu cau, và tính thêm thời gian dừng vào lịch trình đón dâu để không trễ giờ hẹn với nhà gái.
Gặp người chăng dây đòi tiền quá mức thì làm sao?
Giữ bình tĩnh, lễ phép, nhờ người nhà gái ra nói chuyện. Nhà gái thường biết rõ ai đang chăng dây và có thể giải quyết êm. Tránh cãi vã trên đường, vì dễ làm hỏng không khí ngày vui.
Chăng dây có nguồn gốc từ đâu?
Chưa có thuyết nào thống nhất. Các cách giải thích phổ biến gồm: làng giữ người con gái của làng, nhà trai phải chào làng; dịp để người không dự tiệc cũng được chia vui; và một phép thử nhỏ về sự khéo léo của nhà trai.
Chăng dây có vi phạm pháp luật không?
Chăng dây cho vui, trong ngõ, hạ dây nhanh thì là tục. Chăng dây trên đường lớn gây cản trở giao thông, mất an toàn, hoặc giữ đoàn lại để ép đưa tiền thì có thể vi phạm quy định về trật tự, an toàn giao thông và quy ước của địa phương.