Ở Việt Nam hôm nay, đủ mười tám tuổi là mốc trưởng thành rõ ràng nhất: theo Bộ luật Dân sự 2015, người từ đủ mười tám tuổi là người thành niên. Từ mốc này, một người được tự mình xác lập hầu hết các giao dịch dân sự, có quyền bầu cử theo Hiến pháp, và bắt đầu gánh một số nghĩa vụ công dân như nghĩa vụ quân sự với nam giới. Tuổi mười tám cũng thường trùng với năm học cuối cấp, kỳ thi tốt nghiệp và lần đầu rời nhà.
Bài này xếp các mốc pháp lý chính quanh tuổi mười tám để bạn dễ nhìn, rồi bàn cách các gia đình Việt đánh dấu tuổi này, từ bữa cơm, món quà đến cuộc trò chuyện về tiền bạc, trách nhiệm. Quy định pháp luật được nêu ở mức nguyên tắc; trước khi làm thủ tục cụ thể, bạn nên kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Vì sao mười tám tuổi được chọn làm mốc
Tuổi mười tám không phải là con số tự nhiên của sinh học; mỗi người trưởng thành về thể chất và tâm lý ở những thời điểm khác nhau. Pháp luật chọn một con số chung để mọi người có cùng một điểm mốc, tránh phải đánh giá từng trường hợp. Nhiều nước trên thế giới cũng chọn mười tám, một số nước chọn tuổi khác, và có nước đã điều chỉnh mốc này theo thời gian.
Ở Việt Nam, mốc mười tám xuất hiện trong nhiều văn bản: Bộ luật Dân sự quy định người thành niên; Hiến pháp quy định tuổi bầu cử; Bộ luật Lao động coi người dưới mười tám là người chưa thành niên, có chế độ bảo vệ riêng; Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia cấm bán rượu bia cho người dưới mười tám tuổi. Sự trùng hợp ấy làm cho mười tám trở thành một ranh giới dễ nhớ trong đời sống.
So với làng Việt xưa, nơi con trai vào sổ đinh quanh mười tám tuổi và con gái được coi là lớn khi lấy chồng, điểm khác lớn nhất là mốc hiện nay áp dụng như nhau cho cả nam và nữ, và do pháp luật quy định thay vì lệ của từng làng. Đó là một thay đổi lớn về bình đẳng mà ít khi được nhắc tới.
Các mốc pháp lý quanh tuổi mười tám
Bảng dưới tóm tắt những mốc thường gặp. Đây là nguyên tắc chung; quy định chi tiết và các ngoại lệ có thể thay đổi, nên kiểm văn bản hiện hành trước khi áp dụng.
| Lĩnh vực | Mốc tuổi thường nhắc | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Dân sự | Đủ 18 tuổi là người thành niên | Tự xác lập, thực hiện giao dịch dân sự, trừ trường hợp luật có quy định khác |
| Bầu cử | Đủ 18 tuổi được bầu cử; đủ 21 tuổi được ứng cử | Lần đầu tham gia chọn đại biểu dân cử |
| Kết hôn | Nữ từ đủ 18, nam từ đủ 20 | Tuổi kết hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014 |
| Nghĩa vụ quân sự | Công dân nam đủ 18 tuổi được gọi nhập ngũ | Theo Luật Nghĩa vụ quân sự, có các trường hợp tạm hoãn, miễn |
| Lao động | Dưới 18 là người lao động chưa thành niên | Từ 18 không còn bị giới hạn công việc, giờ làm như người chưa thành niên |
| Rượu bia | Cấm bán cho người dưới 18 tuổi | Theo Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia |
Có những mốc không trùng với mười tám, ví dụ nam giới phải đủ hai mươi tuổi mới được kết hôn, và người từ đủ mười lăm đến dưới mười tám tuổi đã được tự xác lập một số giao dịch dân sự. Vì vậy "đủ mười tám là được làm mọi thứ" là cách hiểu không chính xác.
Người thành niên được tự quyết những gì, và phải gánh những gì
Tự ký hợp đồng và chịu trách nhiệm. Người thành niên có thể tự mở tài khoản, ký hợp đồng thuê nhà, hợp đồng lao động, vay mượn mà không cần cha mẹ đồng ý. Đi kèm là tự chịu trách nhiệm khi không thực hiện đúng cam kết. Đây là điều nhiều bạn trẻ chỉ nhận ra khi lần đầu ký một hợp đồng thuê trọ.
Tự chịu trách nhiệm bồi thường. Khi gây thiệt hại cho người khác, người thành niên tự chịu trách nhiệm bồi thường bằng tài sản của mình, không còn để cha mẹ gánh thay như với con chưa thành niên trong nhiều trường hợp.
Quyền công dân. Lần đầu đi bầu cử là một dịp nhiều gia đình coi trọng. Cha mẹ có thể cùng con đọc danh sách ứng cử viên, giải thích cách bỏ phiếu, để con hiểu đây là một quyền thật chứ không phải hình thức.
Nghĩa vụ với cộng đồng. Nam thanh niên đến tuổi phải đăng ký nghĩa vụ quân sự theo quy định. Ngoài ra, người thành niên tham gia đầy đủ hơn vào các trách nhiệm của công dân như đóng thuế khi có thu nhập theo quy định.
Quyền riêng tư với chính gia đình. Về pháp lý, cha mẹ không còn là người đại diện theo pháp luật của con đã thành niên. Trong nếp nhà Việt, ranh giới này thường mềm hơn, nhưng hiểu nó giúp cha mẹ và con tôn trọng nhau hơn khi con đã lớn.
Gia đình Việt đánh dấu tuổi mười tám thế nào
Không có một nghi lễ chung cho tuổi mười tám ở Việt Nam. Mỗi nhà làm theo cách riêng, nhưng có vài nếp khá phổ biến. Phổ biến nhất là bữa cơm gia đình hoặc buổi tiệc nhỏ vào ngày sinh nhật, có bánh, có bạn bè. Nhiều nhà mời cả ông bà, để người lớn nhất nhà nói vài lời với cháu, gợi lại tinh thần các lễ trưởng thành xưa: người trên trao lời dặn, người dưới nhận lấy trách nhiệm.
Một số gia đình chọn một món quà "đầu đời": chiếc đồng hồ, chiếc bút, một chuyến đi cùng cha hoặc mẹ, một lá thư viết tay. Ý nghĩa nằm ở chỗ món quà gắn với tuổi lớn, có thể giữ lâu, chứ không ở giá trị. Có nhà trao cho con một việc lớn đầu tiên: tự lo một khoản chi của gia đình trong tháng, tự đi làm một thủ tục hành chính.
Ở nhiều trường phổ thông, học sinh lớp mười hai có buổi lễ trưởng thành hoặc lễ tri ân, tổ chức trước khi ra trường. Đây là hình thức mới, chịu ảnh hưởng của các lễ tương tự ở nước ngoài. Dù hình thức thế nào, điều quan trọng là người trẻ được nói với mình rằng từ đây, mình được tin và được đòi hỏi như một người lớn.
Một cuộc trò chuyện tuổi mười tám nên có
Nhiều cha mẹ muốn nói chuyện nghiêm túc với con khi con tròn mười tám nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Có thể đi theo các bước sau, mỗi bước một buổi hoặc gộp tuỳ con:
- Hỏi con về dự định trong một hai năm tới: học gì, làm gì, ở đâu. Nghe hết trước khi góp ý.
- Nói chuyện tiền bạc: con đang có những khoản gì, chi tiêu ra sao, nên làm gì khi lần đầu có lương hay có khoản tiền riêng. Ví dụ giả định, chia thu nhập thành phần chi tiêu, phần để dành và phần dự phòng.
- Nói về giấy tờ: căn cước, tài khoản ngân hàng, hợp đồng; nhắc con đọc kỹ trước khi ký và không đưa giấy tờ cá nhân cho người lạ.
- Nói về an toàn: rượu bia, lái xe, gặp người quen qua mạng; nói như với người lớn, không doạ.
- Nói về gia đình: những việc con có thể bắt đầu gánh, những gì cha mẹ vẫn sẵn lòng hỗ trợ, và con có thể tìm ai khi gặp chuyện khó.
Cuộc trò chuyện tốt không phải là bài giảng. Một dấu hiệu tốt là con cũng đặt câu hỏi ngược lại và nói về những điều con lo.
Mười tám tuổi xa nhà: giữ nếp mà vẫn tự lập
Với nhiều bạn trẻ, tuổi mười tám là năm đầu tiên sống xa nhà: lên thành phố học đại học, học nghề hay đi làm. Đó là lúc những gì học được trong nhà bị thử thách thật. Phần thực tế gồm những việc như tìm chỗ trọ, đọc kỹ hợp đồng thuê, đăng ký cư trú theo quy định, mở tài khoản, tự lo bữa ăn, tự đi khám khi ốm. Cha mẹ có thể giúp con chuẩn bị bằng cách để con tự làm những việc này từ trước, khi vẫn còn ở nhà.
Phần nếp nhà thường bị quên hơn. Nhiều gia đình Việt mong con xa nhà vẫn nhớ ngày giỗ ông bà, về quê dịp Tết, gọi điện hỏi thăm người già. Thay vì nhắc nhở mỗi lần, có nhà ghi sẵn cho con một danh sách các ngày giỗ, ngày mừng thọ trong họ, để con tự chủ động. Đó cũng là một cách trao trách nhiệm của người lớn trong dòng họ.
Tự lập không có nghĩa là cắt đứt. Một người mười tám tuổi biết khi nào nên hỏi ý kiến cha mẹ, khi nào tự quyết, và khi nào cần tìm người có chuyên môn như thầy cô, bác sĩ, luật sư, là người đã trưởng thành theo nghĩa đầy đủ hơn bất cứ mốc tuổi nào trên giấy tờ.
Những hiểu lầm hay gặp về tuổi mười tám
Vài cách hiểu phổ biến nhưng không đúng, hoặc chỉ đúng một phần:
- "Đủ mười tám là cha mẹ hết trách nhiệm." Pháp luật vẫn quy định nghĩa vụ cấp dưỡng của cha mẹ với con đã thành niên trong một số trường hợp, như con không có khả năng lao động và không có tài sản tự nuôi mình.
- "Mười tám tuổi là được kết hôn." Đúng với nữ, nhưng nam phải từ đủ hai mươi tuổi.
- "Dưới mười tám thì không ký được gì." Người từ đủ mười lăm đến dưới mười tám đã tự xác lập được nhiều giao dịch, trừ một số loại theo luật cần người đại diện đồng ý.
- "Tuổi mười tám tính theo tuổi mụ." Pháp luật tính theo ngày sinh trên giấy tờ, tức tuổi tròn, không tính tuổi mụ.
- "Sinh nhật mười tám phải tổ chức thật lớn." Không có tục nào đòi hỏi điều đó; một bữa cơm ấm áp và một lời dặn có ý nghĩa thường đọng lại lâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đủ 18 tuổi tính từ ngày nào?
Tuổi được tính theo ngày sinh ghi trên giấy tờ. Một người đủ 18 tuổi kể từ ngày sinh nhật lần thứ mười tám của mình, không tính theo năm sinh hay tuổi mụ. Khi làm thủ tục, cơ quan sẽ đối chiếu với giấy tờ tuỳ thân.
Đủ 18 tuổi có được tự vay tiền ngân hàng không?
Người thành niên có quyền tự xác lập hợp đồng vay, nhưng ngân hàng còn xét thu nhập, khả năng trả nợ và quy định riêng. Người trẻ nên tìm hiểu kỹ lãi suất, phí và nghĩa vụ trước khi vay, và tránh vay qua các kênh không rõ ràng.
Học sinh lớp 12 chưa đủ 18 tuổi có được đi bầu cử không?
Không. Quyền bầu cử tính theo ngày đủ 18 tuổi tính đến ngày bầu cử theo quy định. Học sinh chưa đủ tuổi vào ngày đó chưa có tên trong danh sách cử tri.
Tổ chức sinh nhật 18 tuổi cho con nên làm gì cho ý nghĩa?
Một bữa cơm có ông bà, một lời dặn của người lớn trong nhà, một món quà gắn với tuổi trưởng thành và một việc lớn đầu tiên con tự lo thường ý nghĩa hơn một bữa tiệc lớn. Quan trọng là con cảm nhận được sự tin tưởng mới.
Con đã đủ 18 tuổi, cha mẹ còn được xem điện thoại, tin nhắn của con không?
Về pháp lý, người thành niên có quyền riêng tư như mọi người lớn. Trong gia đình, cha mẹ nên trao đổi thẳng thắn với con thay vì kiểm tra lén. Nếu lo lắng về an toàn của con, hãy nói rõ điều mình lo và cùng con tìm cách giải quyết.
Nước nào lấy tuổi trưởng thành khác 18?
Một số nước có mốc tuổi thành niên khác 18. Ví dụ Hàn Quốc quy định 19 tuổi; Nhật Bản đã hạ tuổi thành niên từ 20 xuống 18 từ năm 2022. Quy định có thể thay đổi, nên kiểm nguồn chính thức khi cần dùng.