Tuổi trưởng thành ở buôn làng Tây Nguyên: ngủ nhà rông, học dệt và học luật tục

Ở nhiều buôn làng Tây Nguyên, trở thành người lớn không gắn với một buổi lễ duy nhất mà với việc học đủ những gì cộng đồng đòi hỏi ở một người trưởng thành. Với con trai các dân tộc có nhà rông như Bahnar, Xơ Đăng, đó là quãng thời gian ngủ ở nhà rông, nghe già làng kể chuyện, học đan lát, học đánh chiêng, học luật tục. Với con gái, đó là học dệt, học làm rẫy, học giữ nếp nhà, và ở các dân tộc theo mẫu hệ như Ê Đê, Gia Rai, Mnông, học để sau này làm chủ một gia đình.

Bài này kể lại những mốc trưởng thành ấy theo mô tả phổ biến của các nhà dân tộc học và lời kể của người trong buôn, ở mức văn hoá. Tây Nguyên có nhiều dân tộc, mỗi dân tộc lại có nhiều nhóm địa phương, nên những gì dưới đây là nét chung; khi gặp một buôn cụ thể, cách làm có thể khác.

Nhà rông: nơi con trai học làm người lớn

Nhà rông là ngôi nhà chung của làng ở nhiều dân tộc phía bắc Tây Nguyên, tiêu biểu là người Bahnar, Xơ Đăng, Giẻ Triêng và một số nhóm Gia Rai. Nhà rông là nơi họp làng, tiếp khách, tổ chức lễ, và theo nếp truyền thống, là nơi trai chưa vợ của làng ngủ đêm. Cần lưu ý rằng không phải dân tộc Tây Nguyên nào cũng có nhà rông; người Ê Đê, Mnông chẳng hạn sống trong nhà dài và không có nhà rông theo kiểu này.

Những đêm ở nhà rông là trường học của con trai. Bên bếp lửa, các già làng kể chuyện về nguồn gốc của làng, về những cuộc săn, về luật lệ của cộng đồng, về cách đối xử với rừng và nguồn nước. Thanh niên học đan gùi, đan nong, vót nan, rèn dao, học cách canh giữ làng. Người lớn trong làng nhìn vào cách một thanh niên làm những việc ấy để biết cậu ta đã thật sự trưởng thành hay chưa.

Theo các mô tả dân tộc học, ngủ ở nhà rông cũng là cách tách người con trai khỏi sự chăm sóc của gia đình, để cậu gắn bó với những người cùng lứa và với cả làng. Khi lấy vợ, người đàn ông thôi ngủ ở nhà rông, chuyển sang đời sống gia đình. Như vậy, quãng thời gian ở nhà rông chính là quãng chuyển tiếp từ trẻ con sang người lớn.

Những việc một chàng trai phải biết trước khi được coi là người lớn

Danh sách dưới đây tổng hợp từ những gì người trong buôn thường kể; mỗi dân tộc, mỗi làng có thể nhấn vào những việc khác nhau.

• Lao động trên rẫy: phát rẫy, đốt rẫy, tra hạt, làm cùng người lớn từ đầu đến cuối mùa.
• Đan lát và làm đồ dùng: đan gùi, nong, giỏ, vót cán dao, cán rìu. Một chiếc gùi đẹp từng là thứ chàng trai mang tặng người mình thương.
• Đánh chiêng: ở nhiều làng, thanh niên học đánh chiêng theo đội, biết bài chiêng của các lễ trong năm.
• Luật tục: những điều cộng đồng cấm và cho phép, cách giải quyết khi có người vi phạm, ai có tiếng nói trong việc gì.
• Rừng và nguồn nước: rừng nào là rừng thiêng, rừng nào được làm rẫy, nguồn nước nào phải giữ sạch.
• Ứng xử với khách và với người già: mời rượu, nhường chỗ, nghe người lớn nói hết rồi mới nói.

Không có bài thi nào cho những việc này. Người làng nhìn một chàng trai làm việc qua nhiều mùa rẫy, nhiều lễ, và tự nhiên coi cậu là người lớn. Đó là kiểu trưởng thành được công nhận dần dần, khác với các lễ trưởng thành có ngày giờ cụ thể ở những dân tộc khác.

Con gái ở buôn làng: khung dệt, bến nước và vai trò chủ nhà

Với con gái, việc học làm người lớn bắt đầu từ rất sớm, bên cạnh mẹ và bà. Cô bé theo mẹ lên rẫy, gùi nước từ bến nước của buôn, giã gạo, nấu ăn, trông em. Lớn hơn, cô học dệt vải trên khung dệt đeo lưng, học các hoa văn của dân tộc mình. Ở nhiều buôn, một cô gái dệt được tấm váy, tấm khố đẹp được coi là đã đủ khéo để lập gia đình.

Bến nước của buôn là nơi con gái gặp nhau mỗi ngày, cũng là nơi chàng trai có dịp gặp cô gái mình để ý. Trong nhiều câu chuyện xưa, chuyện tìm hiểu bắt đầu ở bến nước, ở rẫy, ở các đêm lễ của làng. Vì vậy, khi một cô gái bắt đầu đi lấy nước một mình, tham gia các đêm lễ với tư cách thiếu nữ, người trong buôn hiểu rằng cô đã đến tuổi lớn.

Ở các dân tộc theo chế độ mẫu hệ như Ê Đê, Gia Rai, Mnông, vai trò của người con gái trưởng thành còn nặng hơn. Theo nếp truyền thống, phía nhà gái chủ động trong hôn nhân, người chồng về ở nhà vợ, con cái theo họ mẹ. Cô gái trưởng thành vì vậy được dạy để sau này giữ nhà, giữ của, thay mẹ đứng ra lo việc lớn. Nếp mẫu hệ đang thay đổi nhiều, nhưng ở không ít buôn, nó vẫn là khung của đời sống gia đình.

Già làng và luật tục: người lớn được đo bằng gì

Già làng là người thầy chung. Già làng không phải là chức vụ được bổ nhiệm mà là người được dân làng tín nhiệm nhờ tuổi tác, hiểu biết và cách sống. Thanh niên học luật tục chủ yếu qua những lần nghe già làng phân xử, kể chuyện, chủ trì các lễ của làng.

Luật tục là bộ quy tắc sống. Luật tục của các dân tộc Tây Nguyên quy định chuyện đất rừng, hôn nhân, trộm cắp, xúc phạm người khác, cách đền bù. Luật tục Ê Đê là một trong những bộ được ghi chép sớm, từ đầu thế kỷ hai mươi, và đã được dịch, xuất bản. Người trưởng thành phải biết luật tục để sống cho đúng.

Trách nhiệm đi cùng tư cách. Đã là người lớn thì phải chịu trách nhiệm theo luật tục khi làm sai. Theo các mô tả, trẻ con làm sai thì cha mẹ chịu, người lớn làm sai thì tự mình đền. Đây là cách cộng đồng nói rằng tuổi trưởng thành không chỉ là quyền mà còn là gánh nặng.

Tiếng nói trong việc chung. Người trưởng thành được ngồi trong các buổi bàn việc làng, được góp ý về mùa rẫy, về lễ hội. Tiếng nói ấy lớn dần theo tuổi và theo uy tín, cho đến khi một số người trở thành già làng.

Đội chiêng và sử thi: tuổi trẻ trong các lễ của làng

Ở nhiều dân tộc Tây Nguyên, cồng chiêng gắn với hầu hết các lễ của làng và của gia đình. Thanh niên được học đánh chiêng từ khi còn nhỏ, rồi đến tuổi lớn thì được vào đội chiêng của làng, đứng cùng người lớn trong các lễ quan trọng. Được đánh chiêng trong lễ của làng là một cách người thanh niên được thừa nhận: cậu đã đủ chững chạc để góp phần vào việc thiêng của cộng đồng.

Sử thi cũng là một trường học. Những đêm hát kể sử thi bên bếp lửa có thể kéo dài nhiều đêm, người nghe gồm cả già lẫn trẻ. Qua hình ảnh những người anh hùng làm rẫy giỏi, săn giỏi, giữ làng, thương vợ con, người trẻ hiểu cộng đồng mong đợi gì ở một người đàn ông, một người đàn bà trưởng thành. Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể, và các đội chiêng thanh niên hiện là lực lượng giữ di sản ấy ở nhiều buôn.

Ngày nay, khi lễ làng ít hơn và người trẻ đi học, đi làm xa, nhiều buôn tổ chức lớp dạy chiêng cho thiếu niên vào dịp hè, mời nghệ nhân lớn tuổi dạy lại các bài chiêng cổ. Một số em gái cũng học múa xoang theo đội chiêng. Đó là cách mới để giữ một mốc trưởng thành cũ: vẫn là học, vẫn là được đứng cùng người lớn trong lễ, chỉ có trường học là đã đổi.

Mốc trưởng thành ở buôn làng xưa và nay

Đời sống Tây Nguyên thay đổi rất nhanh trong vài chục năm gần đây. Bảng dưới so sánh nét chung, không áp cho mọi buôn.

Nhiều buôn đang tìm cách giữ phần cốt lõi: các đội chiêng thanh niên, lớp dạy dệt cho các em gái, những buổi già làng kể chuyện ở nhà rông vào dịp lễ. Những hoạt động ấy cho thấy cộng đồng vẫn coi việc truyền lại hiểu biết là một phần của tuổi trưởng thành.

Khi đến buôn làng và muốn tìm hiểu nếp trưởng thành

Giáo viên, cán bộ, người đi làm hay du lịch ở Tây Nguyên có thể ghi nhớ mấy điều:

• Hỏi già làng hoặc người có uy tín trước khi vào nhà rông; ở nhiều làng, nhà rông có những quy định riêng về ai được vào, vào lúc nào.
• Không leo lên nhà rông, ngồi vào chỗ của già làng khi chưa được mời.
• Không chụp ảnh cận mặt thanh niên, thiếu nữ như "người mẫu dân tộc" khi họ chưa đồng ý.
• Không khái quát "người Tây Nguyên" thành một khối; hãy hỏi tên dân tộc, tên nhóm và tên buôn.
• Nếu muốn ghi chép luật tục, câu chuyện, hãy xin phép và ghi rõ người kể, nơi kể.
• Khi được mời uống rượu cần trong lễ, uống theo lượt và theo lời mời của chủ; từ chối nhã nhặn nếu không uống được.
• Tôn trọng rừng thiêng, bến nước của buôn: không vứt rác, không tắm giặt ở chỗ người làng lấy nước ăn.

Những điều trên không phải là luật cứng mà là phép lịch sự của người khách. Thanh niên trong buôn học đúng những điều ấy khi lớn lên, nên người ngoài làm theo cũng là cách tỏ ra mình hiểu nếp trưởng thành của chủ nhà.

Câu hỏi thường gặp

Dân tộc nào ở Tây Nguyên có nhà rông?

Nhà rông thường gắn với các dân tộc phía bắc Tây Nguyên như Bahnar, Xơ Đăng, Giẻ Triêng và một số nhóm Gia Rai. Người Ê Đê, Mnông sống trong nhà dài, không có nhà rông theo kiểu này. Kiến trúc nhà rông cũng khác nhau giữa các dân tộc.

Con gái có được vào nhà rông không?

Theo nếp truyền thống ở nhiều làng, nhà rông gắn với nam giới, phụ nữ ít khi vào trừ các dịp lễ hội. Quy định khác nhau giữa các làng, và ngày nay nhà rông ở nhiều nơi là không gian sinh hoạt chung cho cả cộng đồng.

Tây Nguyên có lễ trưởng thành riêng như lễ cấp sắc của người Dao không?

Ở phần lớn các dân tộc Tây Nguyên, tuổi trưởng thành được công nhận dần qua lao động, học hỏi và lập gia đình hơn là qua một lễ riêng. Xưa, tục cà răng ở nhiều dân tộc từng là dấu mốc trưởng thành rõ nhất, nay đã mai một.

Luật tục Tây Nguyên còn hiệu lực không?

Luật tục không phải là pháp luật nhà nước, nhưng vẫn có sức điều chỉnh trong đời sống buôn làng. Những phần phù hợp với pháp luật thường được đưa vào quy ước của buôn; phần trái pháp luật thì không được áp dụng.

Học dệt thổ cẩm có còn là việc bắt buộc với con gái Tây Nguyên không?

Không còn bắt buộc như xưa. Nhiều em gái đi học, đi làm và không có thời gian học dệt. Một số buôn mở lớp dạy dệt và các tổ dệt giúp nghề không mất, đồng thời tạo thêm thu nhập cho phụ nữ.