Tam thập nhi lập, tứ thập bất hoặc: các mốc tuổi trong lời người xưa

"Tam thập nhi lập, tứ thập nhi bất hoặc" là một phần câu nói của Khổng Tử trong sách Luận ngữ, thiên Vi chính, khi ông tự kể con đường trưởng thành của mình qua từng mốc tuổi. Câu đầy đủ đại ý: mười lăm tuổi để chí vào việc học, ba mươi tuổi đứng vững, bốn mươi tuổi không còn nghi hoặc, năm mươi tuổi biết mệnh trời, sáu mươi tuổi nghe gì cũng thuận tai, bảy mươi tuổi theo lòng mình muốn mà không vượt khuôn phép.

Người Việt dùng những chữ này rất nhiều, có khi như một lời nhắc, có khi như một áp lực ("ba mươi rồi mà chưa lập"). Bài giải thích câu gốc, các tên gọi tuổi trong sách cổ mà tiếng Việt còn dùng, câu "thất thập cổ lai hy" đến từ đâu, và những chỗ người ta hay hiểu sai. Bài không dùng các mốc tuổi để phán đoán vận mệnh của ai.

Câu gốc trong Luận ngữ nói gì

Trong thiên Vi chính của Luận ngữ, Khổng Tử nói: "Ngô thập hữu ngũ nhi chí ư học, tam thập nhi lập, tứ thập nhi bất hoặc, ngũ thập nhi tri thiên mệnh, lục thập nhi nhĩ thuận, thất thập nhi tòng tâm sở dục, bất du củ." Đây là lời ông tự thuật về bản thân, không phải một quy định cho mọi người. Ông kể lại những gì mình đạt được ở từng chặng, như một người già nhìn lại đời mình.

Điều đáng chú ý là cả chuỗi bắt đầu từ việc học. Mười lăm tuổi "chí ư học" là mốc đặt nền: người ta quyết định mình sẽ theo đuổi điều gì. Các mốc sau đều là kết quả của một quá trình tu dưỡng dài, chứ không tự đến khi người ta đủ tuổi. Nói cách khác, theo Khổng Tử, ba mươi tuổi không tự nhiên "lập"; người ta lập được vì đã học mười lăm năm.

Các nhà chú giải qua nhiều đời có những cách hiểu khác nhau về từng chữ, nhất là "tri thiên mệnh" và "nhĩ thuận". Vì vậy, khi dùng các câu này, bạn nên nhớ rằng mình đang dùng một cách hiểu phổ biến, không phải nghĩa duy nhất. Muốn hiểu sâu, có thể đọc các bản dịch Luận ngữ có chú giải của các học giả Việt Nam.

Sáu mốc tuổi trong lời Khổng Tử

Bảng dưới ghi cách hiểu phổ biến của từng mốc. Phần "hay bị hiểu thành" là những cách nói thường gặp trong đời sống, lệch khỏi nghĩa gốc.

Cột cuối cho thấy một khuynh hướng chung: người ta biến lời tự thuật về tu dưỡng thành những chuẩn mực vật chất hoặc thành lời phán về số phận. Cả hai đều xa nghĩa gốc.

Vì sao chuỗi mốc tuổi bắt đầu từ mười lăm

Khổng Tử không kể về mình từ lúc mới sinh mà bắt đầu từ năm mười lăm tuổi, khi ông "để chí vào việc học". Lựa chọn ấy cho thấy trong quan niệm của người xưa, đời sống có ý thức của một người bắt đầu khi người ấy tự đặt cho mình một mục tiêu. Trước đó là tuổi được cha mẹ dạy dỗ; từ đó là tuổi tự mình đi.

Mười lăm cũng là quãng tuổi mà nhiều xã hội xưa coi là ngưỡng cửa trưởng thành. Sách Lễ ký ghi con gái mười lăm tuổi làm lễ cài trâm; nhiều dân tộc ở Việt Nam xưa làm các nghi thức đánh dấu tuổi lớn cho con ở quãng mười lăm, mười sáu; làng Việt ghi tên con trai vào sổ đinh quanh mười tám. Có thể thấy, dù khác nhau về hình thức, các cộng đồng đều nhận ra quãng tuổi này là lúc một đứa trẻ bắt đầu thành người lớn.

Điều khác ở câu của Khổng Tử là mốc mười lăm không gắn với lễ nghi hay nghĩa vụ mà gắn với một quyết định bên trong. Với cha mẹ hôm nay, đó là một gợi ý đáng giữ: thay vì chỉ chờ con đến tuổi mười tám trên giấy tờ, có thể giúp con ở tuổi mười lăm tự trả lời câu hỏi mình muốn theo đuổi điều gì, rồi tôn trọng câu trả lời ấy.

Tên gọi các độ tuổi trong sách Lễ ký

Ngoài Luận ngữ, thiên Khúc lễ của sách Lễ ký có một đoạn đặt tên cho từng độ tuổi, kèm việc người ở tuổi ấy thường làm. Nhiều chữ còn sống trong tiếng Việt.

• Mười tuổi gọi là ấu, tuổi đi học.
• Hai mươi tuổi gọi là nhược, làm lễ đội mũ; từ đây có chữ "nhược quan".
• Ba mươi tuổi gọi là tráng, lập gia đình.
• Bốn mươi tuổi gọi là cường, ra làm việc.
• Năm mươi tuổi gọi là ngải, gánh việc chính sự.
• Sáu mươi tuổi gọi là kỳ, chỉ bảo, sai khiến người khác làm việc.
• Bảy mươi tuổi gọi là lão, truyền việc lại cho con cháu.
• Tám mươi, chín mươi tuổi gọi là mạo; một trăm tuổi gọi là kỳ di, được con cháu phụng dưỡng.

Đoạn này cho thấy người xưa nhìn đời người như một chuỗi vai trò: học, trưởng thành, lập gia đình, làm việc, gánh việc lớn, rồi truyền lại. Mỗi tuổi có một bổn phận, và tuổi già không phải là lúc bị bỏ rơi mà là lúc được phụng dưỡng.

"Thất thập cổ lai hy" đến từ đâu

Câu "nhân sinh thất thập cổ lai hy", nghĩa là người sống đến bảy mươi xưa nay hiếm, thường bị nhầm là lời Khổng Tử. Thật ra câu này nằm trong bài thơ Khúc giang của Đỗ Phủ, nhà thơ đời Đường. Trong bài thơ, câu ấy mang giọng ngậm ngùi của người đang vui chén rượu và nghĩ đến đời người ngắn ngủi.

Từ câu thơ ấy, tiếng Việt và tiếng Hán có chữ "cổ hy" để chỉ tuổi bảy mươi. Người Việt hay dùng trong lời chúc thọ và trong cách nói hằng ngày. Ngày nay tuổi thọ trung bình đã cao hơn nhiều so với thời Đỗ Phủ, nên chữ "hiếm" không còn đúng về mặt thống kê, nhưng tuổi bảy mươi vẫn được nhiều gia đình coi là một mốc đáng mừng.

Ngoài ra, người Việt còn những cách gọi tuổi theo chục như tứ tuần, ngũ tuần, lục tuần, thất tuần, bát tuần, cửu tuần, và chữ "hoa giáp" chỉ tuổi sáu mươi vì đủ một vòng sáu mươi năm của lịch can chi. Các cách gọi này giúp lời nói trang trọng hơn khi nhắc đến tuổi của người lớn.

Cần phân biệt hai lớp: lời Khổng Tử nói về sự tu dưỡng bên trong ở từng tuổi, còn câu thơ Đỗ Phủ và các cách gọi tứ tuần, ngũ tuần chỉ là cách đếm và gọi tuổi. Trộn hai lớp ấy, người ta dễ biến một lời tự thuật về đạo đức thành bảng đo xem ai sống "đúng tuổi", ai "chậm". Giữ hai lớp riêng rẽ thì vừa dùng được cách gọi tuổi cho trang trọng, vừa không gán cho người xưa những đòi hỏi họ chưa từng đặt ra.

Những chỗ hay hiểu sai khi dùng các câu này

"Lập" không phải là lập nghiệp theo nghĩa giàu có. Trong nghĩa gốc, "lập" gắn với việc đứng vững trong học vấn và lễ nghĩa. Dùng câu "tam thập nhi lập" để thúc ép người ba mươi tuổi phải có tài sản, có gia đình là gán cho Khổng Tử một chuẩn mực ông không nói.

"Tri thiên mệnh" không phải là xem số. Biết mệnh trời trong Luận ngữ thường được giải thích là hiểu lẽ của trời đất và giới hạn của con người, biết điều gì nằm trong tay mình. Đó là sự chín chắn, không phải là biết trước tương lai qua bói toán.

Đây là lời tự thuật, không phải luật. Khổng Tử kể về chính mình. Mỗi người đi con đường riêng, có người "lập" sớm, có người muộn. So mình với từng mốc tuổi để tự trách là dùng sai một câu nói vốn mang tính khích lệ.

Đừng tách câu khỏi việc học. Cả chuỗi mốc tuổi bắt đầu bằng "chí ư học". Bỏ phần ấy đi thì các mốc sau chỉ còn là những đòi hỏi trống rỗng.

Dùng các mốc tuổi khi trò chuyện giữa các thế hệ

Trong nhiều gia đình Việt, các câu "tam thập nhi lập", "tứ thập bất hoặc" xuất hiện trong những cuộc nói chuyện giữa cha mẹ và con cái, đôi khi thành áp lực. Nếu hiểu đúng nghĩa gốc, chúng có thể thành một đề tài trò chuyện tốt hơn: cha mẹ kể ở tuổi ba mươi mình đã đứng vững ở điều gì, ở tuổi bốn mươi mình hết băn khoăn điều gì, và con cái kể con đang ở chặng nào.

Với người lớn tuổi, các mốc sáu mươi, bảy mươi trong Luận ngữ cũng là một cách nhìn tích cực về tuổi già: không chỉ là lúc sức khoẻ giảm mà còn là lúc người ta nghe được nhiều hơn, bao dung hơn, sống tự nhiên mà vẫn đúng mực. Con cháu có thể dùng cách nhìn ấy khi nói chuyện với ông bà về tuổi tác, thay vì chỉ nói về bệnh tật.

Với giáo viên dạy văn, giáo dục công dân, câu nói này là một ví dụ tốt để học sinh thấy một văn bản cổ có thể bị hiểu lệch thế nào khi đi vào lời nói hằng ngày. Một bài tập đơn giản là cho học sinh so sánh nghĩa gốc với cách mọi người xung quanh đang dùng.

Câu hỏi thường gặp

"Tam thập nhi lập" nghĩa là gì?

Câu này nghĩa là ba mươi tuổi thì đứng vững. Theo cách hiểu phổ biến, Khổng Tử muốn nói đến việc có nền tảng học vấn và lễ nghĩa vững vàng, biết mình đứng ở đâu, chứ không phải ba mươi tuổi phải có nhà cửa, tài sản hay gia đình.

Câu "tứ thập nhi bất hoặc" có ý gì?

Bốn mươi tuổi không còn nghi hoặc, tức là đã đủ hiểu biết để không bị dao động bởi những điều mơ hồ, những lời bàn tán. Đây là lời Khổng Tử tự thuật, không phải là đòi hỏi bốn mươi tuổi thì không được sai lầm.

"Thất thập cổ lai hy" có phải lời Khổng Tử không?

Không. Câu "nhân sinh thất thập cổ lai hy" nằm trong bài thơ Khúc giang của Đỗ Phủ đời Đường. Lời Khổng Tử về tuổi bảy mươi là "tòng tâm sở dục, bất du củ", nghĩa là theo lòng mình mà không vượt khuôn phép.

Tuổi hoa giáp là bao nhiêu?

Tuổi hoa giáp là sáu mươi tuổi, vì lịch can chi có chu kỳ sáu mươi năm, gọi là lục thập hoa giáp. Người đủ sáu mươi tuổi được coi là đã đi hết một vòng năm can chi.

Đọc Luận ngữ bản tiếng Việt nào để hiểu đúng các câu này?

Nên chọn bản dịch có kèm nguyên văn Hán và chú giải của các học giả có uy tín, để thấy được nhiều cách hiểu khác nhau. Khi trích dẫn, nên ghi rõ tên thiên, ở đây là thiên Vi chính.

Có thể dùng câu "ngũ thập tri thiên mệnh" trong thiệp mừng sinh nhật năm mươi không?

Có thể, nếu dùng với nghĩa là tuổi năm mươi đã chín chắn, hiểu mình và hiểu đời. Nên tránh dùng theo nghĩa số mệnh đã định, vì đó không phải nghĩa gốc và dễ gây hiểu lầm.