Tang lễ của người Hoa ở Việt Nam giữ nhiều nét của lễ tang Trung Hoa truyền thống: con cháu để tang theo vai vế bằng tang phục trắng, nghi lễ do sư hoặc thầy cúng làm, gia đình làm lễ tuần thất trong bảy lần bảy ngày, và xưa kia hội quán của từng bang lo nghĩa trang, giúp đỡ người cùng quê. Ngày nay, ở đô thị, nhiều đám tang người Hoa được tổ chức ở nhà tang lễ và hoả táng.
Người Hoa ở Việt Nam gồm nhiều nhóm theo quê gốc và phương ngữ, thường nhắc tới năm nhóm Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam và Hẹ (Khách Gia), sống đông nhất ở TP. Hồ Chí Minh, đặc biệt khu Chợ Lớn. Bài này nêu nét chung ở mức phong tục; tục của từng nhóm và từng gia đình có khác, nhất là khi gia đình theo Phật giáo, Công giáo hay tín ngưỡng dân gian.
Bang và hội quán: chỗ dựa khi có tang
Trong lịch sử, người Hoa đến Việt Nam tổ chức cộng đồng theo bang, tức nhóm cùng quê gốc và phương ngữ. Mỗi bang có hội quán, vừa là nơi thờ tự, vừa là nơi hội họp, làm từ thiện, giúp người cùng quê lúc khó khăn. Việc tang là một trong những việc hội quán lo nhiều nhất: giúp người nghèo có quan tài, có chỗ chôn, có người làm lễ.
Nhiều bang từng có nghĩa trang riêng cho người cùng quê. Qua quá trình đô thị hoá, nhiều nghĩa trang cũ ở TP. Hồ Chí Minh đã được di dời, giải toả; mộ phần được chuyển đi hoặc hoả táng. Ngày nay vai trò của hội quán trong việc tang nhẹ hơn trước, nhưng nhiều gia đình vẫn nhờ hội quán, các hội tương tế giúp đỡ khi có việc.
Hội quán người Hoa ở Chợ Lớn và Hội An còn được biết đến như công trình kiến trúc có giá trị, nhưng với cộng đồng, đó trước hết là "nhà chung" của người cùng quê. Hiểu vai trò này giúp hiểu vì sao tang lễ người Hoa mang nhiều tính cộng đồng.
Tinh thần tương trợ ấy còn thể hiện ở việc người cùng bang đến phúng viếng đông đủ, kể cả khi không quen thân gia đình, vì cùng là người một quê.
Từ lúc người thân mất đến lúc đưa tang
Khung dưới đây là trình tự thường gặp trong gia đình người Hoa giữ nếp truyền thống. Nhiều bước đã được rút gọn khi tổ chức ở nhà tang lễ, và có khác nhau giữa các nhóm.
- Báo tin. Gia đình báo họ hàng, người cùng bang, hội quán; nhiều nhà treo đèn lồng trắng hoặc dấu hiệu có tang trước cửa.
- Tắm rửa, thay áo, nhập quan. Con cháu làm các việc cuối cùng với người mất; áo quần được chuẩn bị theo tục của gia đình.
- Thành phục. Con cháu nhận tang phục theo vai vế; từ đây gia đình chính thức nhận phúng viếng.
- Những ngày quàn. Sư hoặc thầy cúng làm lễ theo tôn giáo gia đình; họ hàng, bạn bè, người cùng bang đến viếng.
- Lễ tiễn biệt. Trước khi đưa đi, gia đình làm lễ tiễn; con trai trưởng thường đi đầu đoàn tang, cầm di ảnh hoặc bài vị.
- Đưa tang, an táng hoặc hoả táng. Đoàn tang đưa người mất ra nghĩa trang hoặc nơi hoả táng; về sau gia đình làm tuần thất.
Trật tự trong đoàn tang cũng theo vai vế: con trai, con dâu, rồi con gái, cháu, họ hàng, bạn bè. Ở khu phố người Hoa xưa, nhìn đoàn tang người ta biết được khá nhiều về gia đình người mất.
Tang phục theo vai vế
Như nhiều cộng đồng chịu ảnh hưởng của lễ giáo Nho gia, người Hoa để tang theo vai vế. Người có quan hệ gần nhất với người mất, như con trai, con dâu, mặc tang phục nặng nhất, xưa là vải gai thô, đội mũ hoặc khăn tang. Cháu, chắt và họ hàng xa để tang nhẹ hơn.
Ở nhiều gia đình người Hoa, người ta còn phân biệt vai vế bằng màu hoặc bằng dấu hiệu nhỏ đeo trên tay áo, để người đến viếng nhìn là biết ai là con, ai là cháu. Màu và cách đeo khác nhau theo nhóm và theo gia đình, không có một quy ước chung cho mọi nơi.
Trong thời gian để tang, nếp xưa có nhiều kiêng cữ: không dự tiệc vui, không mặc đồ màu đỏ, không treo câu đối đỏ ngày Tết. Mức kiêng ngày nay tuỳ gia đình; nhiều nhà giữ nghiêm trong bốn mươi chín ngày đầu và giảm dần về sau.
Khách đến viếng không cần mặc tang phục. Nên mặc màu tối hoặc trắng, tránh màu đỏ và màu sặc sỡ, vì với người Hoa màu đỏ gắn với việc vui.
Tuần thất: bốn mươi chín ngày tưởng nhớ
Một nét nổi bật trong tang lễ người Hoa là tục làm tuần thất: cứ bảy ngày gia đình làm một lễ tưởng nhớ, kéo dài bảy tuần, tổng cộng bốn mươi chín ngày. Tục này phổ biến trong cộng đồng chịu ảnh hưởng Phật giáo Đại thừa và tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, và người Việt cũng có tục cúng tuần tương tự.
Trong các tuần thất, có tuần được làm lớn hơn, mời sư hoặc thầy cúng đến tụng kinh; tuần nào lớn khác nhau theo nhóm và theo gia đình. Con cháu thường cố gắng có mặt đủ trong tuần thất cuối, đánh dấu một chặng quan trọng của thời gian tang.
Phần lễ cúng cụ thể, văn cúng, đồ cúng trong các tuần là việc của gia đình và người làm lễ; bài này không đi vào chi tiết. Điều đáng chú ý ở góc phong tục là tuần thất giữ cho gia đình một nhịp gặp nhau đều đặn trong những tuần đầu mất mát, điều có ý nghĩa với người ở lại không kém gì với người đã đi.
Ngày nay, nhiều gia đình bận rộn gộp lại hoặc chỉ làm một số tuần, nhưng tuần thất cuối vẫn thường được giữ. Con cháu ở xa, ở nước ngoài thường cố thu xếp về cho kịp dịp này.
Một vài khác biệt giữa các nhóm người Hoa
Các nhóm người Hoa có chung nền văn hoá nhưng khác nhau ở phương ngữ, ẩm thực, cách tổ chức lễ. Bảng dưới đây chỉ nêu những khác biệt dễ thấy, không đầy đủ và có nhiều ngoại lệ.
| Nội dung | Điều thường thấy | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người làm lễ | Sư chùa người Hoa, đạo sĩ, thầy cúng của hội quán | Tuỳ tôn giáo của gia đình và tục của nhóm |
| Nhạc tang | Có đám mời dàn nhạc lễ truyền thống, có đám mời kèn tây | Ở Chợ Lớn từng có những đội nhạc chuyên đi đám người Hoa |
| Đồ mã | Nhiều gia đình đốt nhà, xe, đồ dùng bằng giấy | Mức độ khác nhau, nhiều nhà nay giảm hoặc bỏ |
| Nơi an táng | Xưa nghĩa trang của bang; nay nhiều nhà hoả táng | Việc lưu giữ tro cốt là mảng riêng của tục mộ phần |
| Gia đình theo Công giáo | Tang lễ theo nghi thức Công giáo, có thể giữ tang phục theo vai vế | Sự kết hợp tuỳ từng gia đình |
Đọc bảng này nên nhớ rằng sau nhiều thế hệ sống ở Việt Nam, đám tang người Hoa và người Việt đã ảnh hưởng qua lại rất nhiều. Ở nhiều khu phố, khó tách bạch đâu là tục riêng của nhóm nào.
Khi đi viếng một đám tang người Hoa
Trang phục. Màu tối hoặc trắng, kín đáo; tránh màu đỏ và trang phục sặc sỡ. Không đeo trang sức nổi bật, nhất là đồ có màu đỏ, vàng chói.
Phúng viếng. Phong bì phúng thường dùng phong bì trắng, không dùng phong bì đỏ của việc vui. Hỏi người quen về mức phúng hợp lệ trong cộng đồng.
Thắp nhang, cúi chào. Thường thắp nhang theo hướng dẫn của người trong nhà, cúi chào trước linh cữu, rồi chào gia đình. Nếu gia đình theo Công giáo, khách đứng nghiêm, cầu nguyện thầm hoặc cúi đầu là phù hợp.
Lời chia buồn. Ngắn, chân thành; nói bằng tiếng Việt là được, không cần cố nói tiếng Hoa nếu không thạo. Nếu quen người mất, kể một kỷ niệm nhỏ về người ấy thường an ủi gia đình hơn những câu chung chung.
Sau khi về. Một số gia đình người Hoa có tục nhỏ dành cho khách khi ra về; nếu được trao gì, nhận bằng hai tay và cảm ơn.
Tang lễ người Hoa hôm nay ở đô thị
Ở TP. Hồ Chí Minh, phần lớn đám tang người Hoa ngày nay diễn ra ở nhà tang lễ hoặc tại nhà trong thời gian ngắn, sau đó hoả táng. Lý do thực tế: nhà phố chật, nghĩa trang trong nội thành không còn, và quy định chung về thời gian quàn, mai táng.
Dù hình thức gọn lại, nhiều gia đình vẫn giữ những phần cốt lõi: tang phục theo vai vế, mời người làm lễ theo tôn giáo của gia đình, tuần thất, đặc biệt là sự có mặt đông đủ của con cháu. Nhiều người Hoa trẻ không còn nói thạo tiếng của quê gốc nhưng vẫn làm đúng những phần tục ấy, vì đó là cách họ giữ mối nối với ông bà.
Tục đốt nhiều đồ mã đang được nhiều gia đình và cơ sở thờ tự tự giảm, vì lý do môi trường, an toàn cháy nổ trong khu dân cư đông, và chi phí. Đây là thay đổi đến từ chính cộng đồng.
Với người viết, tang lễ người Hoa là một ví dụ tốt về cách một cộng đồng di cư giữ tục qua nhiều thế hệ ở quê mới, đồng thời hoà vào nếp chung của nơi mình sống.
Nếu bạn là con cháu người Hoa và lần đầu phải lo việc tang cho ông bà, cha mẹ, cách đỡ lúng túng nhất là hỏi người lớn tuổi trong họ hoặc người quen ở hội quán của bang mình. Họ thường nắm rõ những nếp riêng của nhóm, biết mời ai làm lễ, và giúp gia đình cân nhắc giữ phần nào, giản lược phần nào cho hợp với điều kiện hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Tuần thất là gì?
Tuần thất là tục làm lễ tưởng nhớ người mất mỗi bảy ngày, liên tục bảy tuần, tổng cộng bốn mươi chín ngày. Tục này phổ biến ở người Hoa và cả người Việt, chịu ảnh hưởng Phật giáo Đại thừa và tín ngưỡng dân gian. Ngày nay nhiều gia đình gộp lại nhưng vẫn giữ tuần cuối.
Vì sao người Hoa kiêng màu đỏ khi có tang?
Với người Hoa, màu đỏ gắn với việc vui như cưới hỏi, Tết, mừng thọ. Trong thời gian tang, gia đình tránh màu đỏ để thể hiện sự tiếc thương, và khách đến viếng cũng nên tránh. Mức kiêng sau thời gian đầu tuỳ từng gia đình.
Hội quán người Hoa có còn lo việc tang không?
Vai trò của hội quán trong việc tang đã nhẹ hơn trước vì đô thị hoá, nghĩa trang của các bang nhiều nơi đã di dời. Tuy vậy, nhiều hội quán và hội tương tế vẫn giúp đỡ gia đình khó khăn, và là nơi người cùng quê gặp gỡ, thăm hỏi khi có tang.
Người Hoa ở Việt Nam chôn cất hay hoả táng?
Xưa phần lớn chôn cất, nhiều bang có nghĩa trang riêng. Ngày nay ở đô thị, hoả táng rất phổ biến vì điều kiện đất đai và quy định chung. Lựa chọn tuỳ gia đình, tôn giáo và nơi sinh sống; nhiều gia đình ở tỉnh vẫn chôn cất.
Người không phải người Hoa có cần biết tiếng Hoa khi đi viếng không?
Không cần. Lời chia buồn bằng tiếng Việt, thái độ trang nghiêm và việc làm theo hướng dẫn của người trong nhà là đủ. Phần lớn gia đình người Hoa ở Việt Nam nói tiếng Việt thạo và trân trọng sự có mặt của khách.